Έντυπη Έκδοση

Τα δύο προβλήματα της νεοτερικότητας

Οι αστικές δημοκρατίες της νεωτερικότητας είναι γενικά λιγότερο δημοκρατικές απ' όσο νομίζουν οι πολίτες τους.

ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΧΡΥΣΟΓΟΝΟΣ Καθηγητής Νομικής Α.Π.Θ. ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΧΡΥΣΟΓΟΝΟΣ Καθηγητής Νομικής Α.Π.Θ. Τούτο βέβαια ούτε παράδοξο ούτε καινοφανές είναι, αφού στους περισσότερους κοινωνικούς σχηματισμούς στην ανθρώπινη ιστορία η εξουσιαστική πρακτική απέχει σημαντικά από τον τρόπο με τον οποίο την παρουσιάζει η εκάστοτε κυρίαρχη ιδεολογία.

Θα μπορούσε να εντοπίσει κανείς δύο κυρίως προβλήματα στην υλοποίηση των δημοκρατικών ιδεωδών της πολιτικής ελευθερίας και της πολιτικής ισότητας στις σύγχρονες καπιταλιστικές κοινωνίες. Πρώτο, οι κοινωνίες αυτές είναι μαζικές αλλά και γεωγραφικά εκτεταμένες, με αποτέλεσμα η διεκδίκηση και άσκηση της εξουσίας να προϋποθέτει δικτύωση και οργάνωση σε μεγάλη κλίμακα, δηλαδή σ' εκείνη του πολιτικού κόμματος. Οπως έχει καταδείξει η επιστημονική έρευνα, κάθε κομματικός οργανισμός αναπτύσσει εγγενείς ολιγαρχικές τάσεις. Οι κομματικοί «στρατοί», παρόμοια με τους πραγματικούς, χρειάζονται την ιεραρχία και την πειθαρχία προκειμένου να είναι αποτελεσματικοί στο πεδίο της εκλογικής «μάχης». Αλλωστε οι «αντιπροσωπευτικοί» θεσμοί των αστικών δημοκρατιών, που στηρίζονται στην αρχή της εκλογής εκείνων οι οποίοι ασκούν τα πολιτειακά αξιώματα, δεν αποδίδουν, όπως αποδεικνύει η ιστορική εμπειρία, πραγματικά αντιπροσωπευτικά αποτελέσματα. Σε όλα τα κοινοβούλια υπεραντιπροσωπεύονται οι άνδρες, οι μεγαλύτερες ηλικίες και οι πιο εύπορες μερίδες του πληθυσμού. Γι' αυτό στην αρχαιότητα η εκλογή θεωρούνταν ολιγαρχική μέθοδος και η κλήρωση δημοκρατική.

Δεύτερο, και ίσως ακόμη σημαντικότερο, πρόβλημα είναι ότι ανάμεσα στους συντελεστές της παραγωγής το κεφάλαιο έχει, από τη φύση του, μεγαλύτερη κινητικότητα σε σχέση με την εργασία και έτσι μπορεί, με την απειλή της φυγής του, να ασκήσει πιο αποτελεσματική πίεση στην εξουσία απ' ό,τι ακόμη και η πιο οργανωμένη συνδικαλιστικά εργατική τάξη. Η απειλή αυτή μεγαλώνει, όσο περισσότερο η «παγκοσμιοποίηση» ρίχνει τα «τείχη» μεταξύ των εθνικών οικονομιών και οδηγεί ακόμη και κόμματα προερχόμενα από κόλπους του συνδικαλιστικού κινήματος (π.χ. τους Βρετανούς Εργατικούς ή τους Γερμανούς Σοσιαλδημοκράτες) σε ολοένα περισσότερες παραχωρήσεις προς το κεφάλαιο, σε βάρος της εργασίας.

Στις καπιταλιστικές κοινωνίες η συναίνεση αποτελεί τη θεμελιώδη οργανωτική μορφή της κοινωνικής συμβίωσης, σε αντίθεση με τους προκαπιταλιστικούς (φεουδαρχικούς, δουλοκτητικούς κ.λπ.) σχηματισμούς, όπου προείχε ο καταναγκασμός. Η συναίνεση αυτή όμως, εκφρασμένη ιδεοτυπικά μέσω της σύμβασης ως κυττάρου της οικονομίας της αγοράς και της ψηφοφορίας ως κυττάρου της δημοκρατίας, είναι περισσότερο τυπική παρά ουσιαστική. Οπως ο εργαζόμενος μπορεί να μη διαθέτει πρακτικά άλλη επιλογή από το να εκποιεί την εργατική του δύναμη για να εξασφαλίζει ένα μισθό οριακά επαρκή για την αναπαραγωγή της και μόνο (δηλαδή για την ικανοποίηση των άμεσων βιοτικών του αναγκών), έτσι και ο ψηφοφόρος μπορεί να μην έχει άλλη επιλογή από το να «εκποιεί» την ψήφο του σε έναν από τους -ελάχιστους ούτως ή άλλως- διεκδικητές της εξουσίας, με οριακά μικρή αντιπαροχή, είτε για τον ίδιο, είτε για την κοινωνική τάξη του, είτε για το κοινωνικό σύνολο. Η συναίνεση καθίσταται συχνά προϊόν αφανούς εκβιασμού και ο τελευταίος οδηγεί ολοένα μεγαλύτερη μερίδα πολιτών σε απελπισία και αποστασιοποίηση από τα πολιτικά δρώμενα.

Το κατά πόσο η πρόσφατη παγκόσμια οικονομική κρίση θα έχει αρκετό βάθος ώστε να οξύνει τη λαϊκή δυσαρέσκεια και να προκαλέσει κοινωνικές και πολιτικές ανατροπές με κοσμοϊστορική σημασία και προοπτική ιδίως στις παραδοσιακές «μητροπόλεις» (Δυτική Ευρώπη, Βόρεια Αμερική) του παγκόσμιου καπιταλισμού είναι προς το παρόν άδηλο. Ούτε και η τελική κατεύθυνση των επερχόμενων αλλαγών είναι σαφής, αφού δεν αποκλείεται μια διολίσθηση προς ανοικτές ή συγκαλυμμένες μορφές αυταρχισμού, όπως συνέβη και μετά την οικονομική κρίση του 1929.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Πολιτική
Στη στήλη
Φάκελος
Για το ίδιο θέμα
Υπάρχει δημοκρατία στην Ευρώπη;
Άλλα θέματα στην κατηγορία Πολιτική της έντυπης έκδοσης
Κυβέρνηση
Αλλάζουν οι όροι του παιχνιδιού
Τα 11 αγκάθια της νέας κυβέρνησης
Πρωθυπουργός σε τέσσερις νύχτες
Συγκατοίκηση με λεπτές ισορροπίες
Εργα και ημέρες του Λ. Παπαδήμου
Οι «μνημονιακοί» κέρδισαν τη μάχη
Οι 8 τραπεζίτες που έγιναν πρωθυπουργοί
Το ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση και ο ΛΑΟΣ στην εξουσία
ΠΑΣΟΚ
Το καταστατικό, ο πρόεδρος και το άγχος των εκλογών
Νέα Δημοκρατία
Διχασμός στη Ν.Δ. λόγω συναίνεσης
Συνέντευξη: Φίλιπ Τσιάρας
«Ο Γιώργος και ο Αντώνης πιστεύω να ξαναγίνουν φίλοι»
ΚΚΕ
Τώρα ακόμη πιο αντικυβερνητικά
ΣΥΡΙΖΑ
Κυβέρνηση ταχείας φθοράς βλέπει ο ΣΥΡΙΖΑ
Δημοκρατική Αριστερά
Πλειοψηφούσε το «παρών» αλλά υπερίσχυσε το «όχι»
ΛΑΟΣ
Μπήκε στην κυβέρνηση αλλά κοιτάζει προς τη Ν.Δ.
Ευρωπαϊκή Ένωση
Σενάρια για Ευρώπη δύο ταχυτήτων
Διπλωματία
Χάγη: Παγώνει το θέμα των Σκοπίων
Βιβλίο
Αποκαλύπτοντας τις δανειακές συμβάσεις