Έντυπη Έκδοση

Ελληνικό διήγημα: ένα είδος σε μόνιμη ανθοφορία

Ανθολογία ελληνικού διηγήματος του 20ού αιώνα

επιμέλεια: Θανάσης Θ. Νιάρχος

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 486, ευρώ 36,75

Λένε, και δεν πέφτουν διόλου έξω, πως το διήγημα διαθέτει ορισμένες φορές την πυκνότητα και την αμεσότητα του ποιητικού λόγου: συνοπτικό έως και επιγραμματικό, ικανό να κατευθύνει όλες τις γραμμές τής αφήγησης προς ένα και μοναδικό σημείο, πρόθυμο να αποκαλύψει μέσα σε μερικές αράδες ένα ολόκληρο σύμπαν, με μονίμως υψηλές ταχύτητες και έτοιμο για ακαριαία αποτελέσματα, το διήγημα επικοινωνεί όντως προνομιακά με την ποίηση, παράγοντας με κάπως παρόμοια μέσα την κρυσταλλική του φόρμα. Σε ό,τι αφορά την ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, δεν είναι, ίσως, τυχαίο ότι το διήγημα βρίσκει από πολύ νωρίς (σχεδόν μαζί με την ποίηση) την ώριμη θέση του στο σώμα της, τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, σε αντίθεση με το μυθιστόρημα, το οποίο θα υποχρεωθεί να βαδίσει σε επισφαλές έδαφος μέχρι και την εποχή της γενιάς του 1930, χωρίς, πάντως, να κατορθώσει να αποκτήσει ολοκληρωμένα χαρακτηριστικά ούτε και τότε.

Εξ όνυχος τον λέοντα

Η «Ανθολογία ελληνικού διηγήματος του 20ού αιώνα», με επιμέλεια του Θανάση Θ. Νιάρχου, πρόλογο του Κώστα Γεωργουσόπουλου και επίμετρο του Βαγγέλη Αθανασόπουλου, δείχνει ένα μεγάλο μέρος (το σημαντικότερο) της πορείας που ακολούθησαν οι έλληνες διηγηματογράφοι επί εκατό χρόνια, έχοντας εξασφαλίσει από πολύ νωρίς τη γλώσσα, το ύφος και τις αφηγηματικές τους δεξιότητες και όντας ευθύς εξαρχής ανοιχτοί απέναντι στις πιο διαφορετικές ιδέες και στα πιο αντιθετικά καλλιτεχνικά ρεύματα. Καλύπτοντας μια τόσο εκτεταμένη περίοδο, ο Νιάρχος δεν θα μπορούσε παρά να έχει ως πρώτιστο κριτήριο την αντιπροσωπευτικότητα. Κάθε διηγηματογράφος (τα ονόματα εμφανίζονται με αλφαβητική σειρά και όχι κατά τάξη γραμματολογικής διαδοχής) φιλοξενείται στον τόμο με ένα και μοναδικό διήγημα, που δίνει διαμιάς (τουλάχιστον στις περισσότερες περιπτώσεις) το στίγμα και την τεχνική του: ο Δημήτριος Βικέλας και ο Γ. Μ. Βιζυηνός, επί παραδείγματι, με τον «Πάππα-Νάρκισσο» και το «Αμάρτημα της μητρός μου», αντιστοίχως, ο Εμμανουήλ Ροΐδης με το «Ξεστούπωμα», ο Χρήστος Χρηστοβασίλης με το «Υστερα από είκοσι πέντε χρόνια», ο Μιχαήλ Μητσάκης με το «Εις τρελλός», ο Ιωάννης Κονδυλάκης με τον «Επικήδειο», ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης με το «Πίστομα!», ο Γρηγόριος Ξενόπουλος με το «Μυστικό της Βαλέραινας», ο Ανδρέας Καρκαβίτσας με τον «Εκδικητή», ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης με τον «Ερωτα στα χιόνια», ο Δημοσθένης Βουτυράς με το «Ερημόσπιτο», ο Γιάννης Σκαρίμπας με το «Σκλάβος στη Χαλκίδα», η Μέλπω Αξιώτη με το «Σπίτι με το ρόπτρο», ο Μ. Καραγάτσης με τον «Ανθρωπο με το φλεμόνι», ο Στρατής Τσίρκας με τη «Γαλήνη», ο Ρένος Αποστολίδης με τη «Νόμιμη», ο Χριστόφορος Μηλιώνης με τη «Βιντεοκάμερα "Panasonic"», ο Σπύρος Πλασκοβίτης με το «Φράγμα», ο Η. Χ. Παπαδημητρακόπουλος με τον «Αμερικάνο», ο Βασίλης Βασιλικός με το «Πηγάδι», ο Γιώργος Ιωάννου με τον «Θείο Βαγγέλη», ο Μάριος Χάκκας με τη «Φυλακή», ο Κώστας Χατζηαργύρης με τον «Τρόμο του υπαλλήλου», ο Δημήτρης Χατζής με το «Βάφτισμα», ο Γιώργος Χειμωνάς με τους «Χτίστες», ο Περικλής Σφυρίδης με τα «Μάτια σφαγμένου ζώου», ο Τόλης Καζαντζής με τη «Θεία Φερενίκη», ο Δημήτρης Νόλλας με το «Ονειρεύομαι τους φίλους μου», ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης με τον «Στρατηγό, στο ασανσέρ» και ο Σωτήρης Δημητρίου με το «Πάσχα τ' Απρίλη».

Διηγήματα διηγηματογράφων

Θα μπορούσε να υπάρξουν κι άλλα κομμάτια για τον καθένα; Θεωρητικά, ναι. Πρακτικά, κάτι τέτοιο θα σήμαινε μια τεράστια αύξηση του υλικού, το οποίο θα έπρεπε να χωριστεί, για να μην καταλήξει σε διασπάθιση, σε χρονικές περιόδους και θεματικές περιοχές, που θα πολλαπλασίαζαν τους τόμους της φιλοξενίας του - ζητούμενο το οποίο είναι σαφώς έξω από τις προθέσεις του ανθολόγου, καθώς και πολύ μακριά από το σχήμα της εργασίας του. Το θέμα της αξιολόγησης, εξάλλου, που υπόκειται σε ένα ζητούμενο σαν κι αυτό, έχει καλυφθεί αυτομάτως διά της επιλογής των ονομάτων, τα οποία, σημειωτέον, έχουν αποφασιστεί, όπως προσφυώς παρατηρεί ο Γεωργουσόπουλος στον πρόλογό του, επί τη βάσει των προδιαγραφών μιας ανθολογίας διηγημάτων διηγηματογράφων: μιας ανθολογίας, με άλλα λόγια, η οποία περιλαμβάνει κείμενα συγγραφέων οι οποίοι «συνειδητά, εμμόνως και πεισματικά αφοσιώθηκαν στα ειδικά προβλήματα που θέτει και λύνει η διηγηματογραφική λογοτεχνία». Προβλήματα όπως (βλ. την καίρια κεφαλαιοποίηση του Αθανασόπουλου στο επίμετρό του) η βραχύτητα και η ποιητική ένταση της φόρμας, ο οπτικός λόγος, η γεωμετρική οικονομία της αφήγησης, η απόδοση ενός στιγμιότυπου ισότιμου με το άνυσμα μιας ολόκληρης ζωής και η ανάδειξη μιας κρίσιμης λεπτομέρειας στο πλαίσιο ενός ακώλυτου χρονικού συνεχούς.

Τοποθετώντας τα ονόματα και τα διηγήματα που επιλέγει ο Νιάρχος στον ιστορικό χρόνο της λογοτεχνίας, παρακολουθούμε με ευχέρεια τόσο την εμβέλεια όσο και τις μεταμορφώσεις μιας μακράς σειράς παραγωγής με δυνατή πνοή. Είναι πρώτα η έγνοια των διηγηματογράφων των γενεών του φθίνοντος 19ου αιώνα ή των αρχών του 20ού αιώνα (Βικέλας, Βιζυηνός, Ροΐδης, Χρηστοβασίλης, Μητσάκης, Κονδυλάκης, Θεοτόκης, Ξενόπουλος, Καρκαβίτσας, Παπαδιαμάντης, Βουτυράς, αλλά και Στράτης Μυριβήλης, Γαλάτεια Καζαντζάκη, Ελλη Αλεξίου, Πέτρος Γλέζος, Μενέλαος Λουντέμης, Λιλίκα Νάκου, Νίκος Νικολαΐδης, Πέτρος Χάρης, Γιάννης Σφακιανάκης, Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, Γεράσιμος Γρηγόρης ή Τατιάνα Σταύρου) για μια όσο το δυνατόν πιο ζωντανή προσέγγιση της ζέουσας πραγματικότητας, με οδηγό τον ρεαλισμό, τη σάτιρα, τον νιτσεϊσμό ή και τη σοσιαλιστική ιδεολογία. Είναι επίσης η έντονη συνομιλία ορισμένων εκπροσώπων της γενιάς του 1930 με τον νεορεαλισμό (Καραγάτσης) ή με τον μοντερνισμό και τις πολλαπλές απολήξεις του (Αξιώτη, Σκαρίμπας, αλλά και Αλικιβιάδης Γιαννόπουλος, Στρατής Δούκας ή Ηλίας Βενέζης). Είναι επιπροσθέτως η οδυνηρή εμπλοκή της πρώτης και της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς με τον ζόφο της πολιτικής και της Ιστορίας, καθώς και με μιαν ασταθή και εξαιρετικά ανησυχαστική καθημερινότητα (Αποστολίδης, Πλασκοβίτης, Μηλιώνης, Παπαδημητρακόπουλος, Καζαντζής, Βασιλικός, Ιωάννου, Σφυρίδης, όπως και Τσίρκας, Χατζηαργύρης ή Χατζής, που με τυπικά κριτήρια ανήκουν στη γενιά του 1930, ή Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, Πέτρος Αμπατζόγλου, Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ, Κωστούλα Μητροπούλου, Ομηρος Πέλλας, Αντώνης Σαμαράκης, Γαλάτεια Σαράντη, Ιουλία Ιατρίδη, Κώστας Ταχτσής και Καίη Τσιτσέλη). Και είναι, τέλος, για να κλείσω τον κατάλογο, οι θιασώτες της εφιαλτικής αλληγορίας (Χειμωνάς) και της πούρας νεωτερικότητας (Τηλέμαχος Αλαβέρας) ή οι συγγραφείς της Μεταπολίτευσης (Νόλλας, Σκαμπαρδώνης, Δημητρίου), που ξεθεμελιώνουν το καθημερινό με ένα καινούριο, πέρα για πέρα λοξό, βλέμμα.

Πρόκειται για μια διαδρομή με πλήθος επιδόσεις και δυνατότητες, που αποδεικνύει πως το διήγημα αποτελεί εν Ελλάδι ένα είδος σε μόνιμη ανθοφορία, που φτάνει σε αναπεπταμένο πεδίο μέχρι και τις μέρες μας, κατορθώνοντας να μη συνθλιβεί από την υπερδιογκωμένη αγορά του μυθιστορήματος και να διεκδικήσει στο ακέραιο την ταυτότητα και την πρωτοτυπία του. Και στο σημείο αυτό βαδίζει για μία ακόμη φορά χέρι χέρι με την τέχνη της ποίησης, που επίσης ανακάμπτει τον τελευταίο καιρό, προβάλλοντας με άνεση την ωριμότητα, αλλά και τη δροσιά ή φρεσκάδα της, όπως πηγάζει από τη γραφίδα παλαιότερων και νεότερων ή νεότατων ποιητών.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Δύο κριτικές για το ίδιο βιβλίο
Απλετοι μικρόκοσμοι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ενας αυστριακός Ρεμπώ
Σύγχρονος αισθητισμός
Ο γιατρός από την Τασκένδη
Το όνειρο της Αιγύπτου
Ο λογοτεχνικός Βορράς
Εκπτωτος μονάρχης
Ιταλικοί αντικατοπτρισμοί
Ο βυθός είναι μέσα μας
Καλειδοσκόπιο θανατικών
Ο ντετέκτιβ του μυαλού
Δύο κριτικές για το ίδιο βιβλίο
Ελληνικό διήγημα: ένα είδος σε μόνιμη ανθοφορία
Απλετοι μικρόκοσμοι
Από τις 4:00 στις 6:00
Ο Oscar Wilde και οι επιρροές του στη μουσική σκέψη
Εφυγε νωρίς...
Άλλες ειδήσεις
Περιοδικός Λόγος
Ο εφιάλτης στον καθρέφτη
Ο Καλάζνικοφ ήθελε να γίνει ποιητής...
Βιβλίο. Τι;