Έντυπη Έκδοση

Βιβλίο

Τυπωθήτω

  • «Τυπωθήτω»

    Τα βιβλία αυτοσυστήνονται; Ο συγγραφέας είναι ο επαρκέστερος πληρεξούσιος ανάμεσα στο έργο του και στον αναγνώστη; Οι λέξεις και τα πράγματα του συγγραφέα πώς συναντούν τις λέξεις και τα πράγματα του ήρωα ή του αφηγητή;

    Η στήλη «Τυπωθήτω» προκαλεί και απαντά σε τέτοιας υφής ερωτήματα. Βιβλία όλου του φάσματος, πριν φτάσουν στις προθήκες των βιβλιοπωλείων, εξομολογούνται λεπτομέρειες της γραφής τους. Πεζογράφοι, ποιητές, δοκιμιογράφοι, μεταφραστές, ανθολόγοι, σε πρώτο πρόσωπο, πριν παραδοθούν στον συστηματικό και στον απλό αναγνώστη - βιβλία πριν αρχίσουμε να τα φυλλομετράμε.

    Το θηρίο είναι ακόμα ζωντανό

    **Δημήτρης Ι. Κυρτάτας

    666: Ο αριθμός του βιβλίου

    εκδόσεις Αγρα

    Οι εκδόσεις Αγρα είναι πολύτιμος θεσμός του πολιτισμού μας. Τριάντα χρόνια τώρα προσφέρουν βιβλία υψηλής ποιότητας, καλαίσθητα και πάντα προσεκτικά επιμελημένα. Βιβλία μικρά και βιβλία μεγάλα, λογοτεχνικά και δοκιμιακά, λευκώματα και σημειώματα, πρωτότυπα και μεταφρασμένα, πολυβιβλία και αντιβιβλία. Με τη σταθερή τους παρουσία προκαλούν μια ευγενή άμιλλα που συμβάλλει στη διαρκή βελτίωση της νεοελληνικής εκδοτικής ζωής. Χάρη στη φιλία μου με τον Σταύρο Πετσόπουλο παρακολουθώ αυτή τη διαδρομή από την πρώτη στιγμή - τι λέω, πριν ακόμα εκδηλωθεί. Με κάθε νέα παρουσία τους αισθάνομαι πλουσιότερος· και έτσι νομίζω ότι αισθάνονται επίσης πολλοί άλλοι.

    Οταν οι εκδόσεις Αγρα πλησίαζαν τον 666ο τίτλο τους σκέφτηκα να γράψω ένα μικρό βιβλίο ως αντίδωρο στην πλούσια προσφορά τους. Ενα σύντομο αφήγημα που θα ταίριαζε στην περίπτωση, θυμίζοντας, κατά κάποιον τρόπο, ότι το πολυσυζητημένο 666 είχε ξεπηδήσει μέσα από τις σελίδες ενός άλλου βιβλίου που εξακολουθεί να μας συντροφεύει. Οσοι μπαίνουν ακόμα στον κόπο να ασχοληθούν μαζί του θα ισχυριστούν ίσως ότι μας συντροφεύει στους εφιάλτες μας. Εχω, αντιθέτως, τη γνώμη ότι προορισμός του ήταν να ομορφύνει τα όνειρά μας. Ετσι κι αλλιώς θέλησα να δείξω ότι, όπως όλα τα σημαντικά βιβλία, η Αποκάλυψη του Ιωάννη μπορεί να διαβαστεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους.

    Οι περισσότεροι αναγνώστες της τη διαβάζουν συνήθως με έναν τρόπο που θα τον αποκαλούσα για συνεννόηση αποσπασματικό. Είτε πρόκειται για πιστούς που αναζητούν σε αυτήν θεόπνευστα μηνύματα είτε πρόκειται για ειδικούς μελετητές που αναζητούν πληροφορίες ιστορικού χαρακτήρα, το ενδιαφέρον κεντρίζουν ορισμένες εικόνες της, διάφορα σύμβολά της και, σε πολύ μεγάλο βαθμό, το περίφημο αίνιγμά της: ο αριθμός του θηρίου. Λίγοι φαίνεται να τη διαβάζουν συστηματικά, ως ενιαίο αφήγημα, από την αρχή έως το τέλος, όπως θα πρέπει να διαβαζόταν την εποχή που γράφτηκε- και ίσως αρκετούς αιώνες αργότερα.

    Η αποσπασματική ανάγνωση της Αποκάλυψης στέκεται κυρίως στις περιγραφές καταστροφής και θανάτου, που καλύπτουν άλλωστε το μεγαλύτερο μέρος της. Προσέχει τα περίεργα θηρία που απειλούν και παραπλανούν. Εντυπωσιάζεται από τον πολεμικό της χαρακτήρα και την έκδηλη απαισιοδοξία της. Η συστηματική ανάγνωση αφήνει να επενεργήσει η κατάληξη. Οπως γίνεται με τα ωραία αστυνομικά μυθιστορήματα που εκδίδει η Αγρα. Η πλοκή είναι μια περιπέτεια που οδηγεί (συνήθως) σε αίσιο τέλος ή κάποιου είδους κάθαρση. Οταν πια βρεθεί ο δολοφόνος κανείς δεν θυμάται τους σκοτωμένους. Αν οι αναγνώστες των αστυνομικών αφηγημάτων συγκρατούν περισσότερο τη λύση του μυστηρίου, οι συστηματικοί αναγνώστες της Αποκάλυψης συγκρατούν περισσότερο την κατάκτηση του Παραδείσου. Οι καταστροφές και οι αφανισμοί γίνονται γι' αυτούς μια παροδική δοκιμασία που οδηγεί σε μια αιώνια απόλαυση.

    Οι δύο διαφορετικές αναγνώσεις της Αποκάλυψης επηρεάζουν και την ερμηνεία του θηρίου. Ο Ιωάννης τούς καλεί να επιλύσουν ένα αίνιγμα. Τους δίνει έναν αριθμό και τους προτρέπει να ανακαλύψουν ένα όνομα. Ο αποσπασματικός αναγνώστης αναζητά το όνομα αυτό στην ιστορία, δηλαδή έξω από την Αποκάλυψη. Την καθηλώνει έτσι μέσα στον χρόνο, σε συντελεσμένα ή συντελούμενα γεγονότα, καθιστώντας τη μια μυθοποιημένη ιστορική αφήγηση. Ο συστηματικός αναγνώστης ερμηνεύει τον αριθμό ως σύμβολο που αποκτά το νόημά του μέσα από τη λογική της ίδιας της Αποκάλυψης. Τη διαβάζει έτσι ως αιώνιο μύθο, ικανό να οδηγήσει με τις παραινέσεις του στη σωτηρία τους διαδοχικούς αναγνώστες κάθε γενεάς.

    Στο μικρό βιβλίο που έγραψα για τις εκδόσεις Αγρα (και παρουσιάζω από τη στήλη «Τυπωθήτω» σε 666 λέξεις) ισχυρίζομαι ότι υπάρχει και ακόμα μία σημαντική κατηγορία αναγνωστών. Τους αποκαλώ φονταμενταλιστές, αλλά ίσως θα έπρεπε να τονίσω τον παρανοϊκό χαρακτήρα της ανάγνωσης που επιχειρούν - με τη σημασία που δίνει στον όρο η Ψυχιατρική. Αντί να αναζητήσουν την επίλυση του αινίγματος στην ιστορία ή στον μύθο, το θεωρούν ήδη λυμένο, ταυτίζοντας τον αριθμό με αυτό που αντιπροσωπεύει. Πιστεύουν έτσι ότι το θηρίο είναι πάντα παρόν, πάντα ζωντανό, εφόσον η αριθμητική ακολουθία παράγει διαρκώς τον αριθμό 666. Κάποιοι φαίνεται να πίστεψαν ότι φτάνοντας στον 666ο τίτλο τους, θηρίο έγιναν οι ίδιες οι εκδόσεις Αγρα, παραπλανώντας με τη γοητεία τους και καταστρέφοντας όσους τις συναναστρέφονται. Βάλθηκαν έτσι να τις εξοντώσουν. Οι συστηματικοί αναγνώστες της πάντως, αυτοί που διαβάζουν τα ωραία της βιβλία από την αρχή έως το τέλος, ξέρουν καλά ότι οικοδομούν μια άριστη οδό προς τον Παράδεισο.

    Δημήτρης Ι. Κυρτάτας

    *************

    Στροφή προς μια πιο «γκρίζα γλώσσα»

    **Paul Celan

    Γλωσσικό πλέγμα

    μτφρ.: Ιωάννα Αβραμίδου

    «Η ομιλία είναι εξ υπαρχής διαλογική, απευθύνεται αυθόρμητα σε ένα Εσύ, αλλά η αδυναμία επικοινωνίας είναι επίσης μια πραγματικότητα: είμαστε αναγκασμένοι να συνομιλούμε μέσω γλωσσικών πλεγμάτων, η ίδια η γλώσσα είναι ένα πλέγμα. Ισως μόνον με αυτόν τον ατελή τρόπο να είναι δυνατή μια συνομιλία».

    (Alfred Kelletat, Accesus zu Celans «Sprachgitter», 1966)

    Οταν ένας Γάλλος μεταφραστής ρώτησε τον Τσέλαν ποιον δρόμο έπρεπε να ακολουθήσει για να αποκρυπτογραφήσει και να κατανοήσει το έργο του, εκείνος του απάντησε: «Μην μπαίνετε προς το παρόν στον κόπο να κατανοήσετε· να διαβάζετε και να ξαναδιαβάζετε και τότε το ποίημα θα ανοιχθεί από μόνο του».

    Οι πρώτες του ποιητικές συλλογές (Η άμμος από τις Υδρίες, Μήκων και Μνήμη, Από κατώφλι σε κατώφλι), στις οποίες η σύνταξη είναι λίγο-πολύ συμβατική και ο ρυθμός τους παραπέμπει σε δύο ποιητές που θαύμαζε και μελετούσε το έργο τους, στον Ρίλκε και στον Τρακλ, είναι και οι πλέον προσβάσιμες. Η κατανόηση γίνεται δυσχερής μετά την ποιητική του συλλογή Sprachgitter (Γλωσσικό πλέγμα), στην οποία, με τη διαμελισμένη σύνταξη, τους νεολογισμούς, τις παράδοξες λέξεις, την ελλειπτικότητα, τους κρυφούς υπαινιγμούς και τις αντιφάσεις, επινοεί μια νέα γλώσσα που αντιστέκεται στην άμεση κατανόηση και καθιστά τη μετάφραση, αν όχι αδύνατη στην καίρια και πλήρη απόδοσή της, τουλάχιστον εξαιρετικά επίπονη. Από τη συλλογή αυτή και μετά, τα ποιήματά του θα αποκτήσουν κάτι από την αδιαφάνεια της πέτρας (λέξη-κλειδί στον Τσέλαν), που αναγκάζει τον μεταφραστή να ακολουθήσει τα ίχνη του ποιητή προκειμένου να άρει τις σημασιολογικές δυσκολίες, να αντιληφθεί την πολυσημία και την απροσδόκητη λογική των λέξεων, να μελετήσει ό,τι έχει γραφτεί για τον άνθρωπο Τσέλαν και το έργο του, να αναγνώσει, ει δυνατόν, τα αναγνώσματά του και, όσον αφορά τη συγκεκριμένη ποιητική συλλογή, να μελετήσει κρυσταλλογραφία. Ακόμα κι έτσι, οι τσελανικές πέτρες θα στέκονται πεισματικά σιωπηλές και συμπαγείς, πεισματικά σκοτεινές. Επομένως η προσέγγιση της ποίησής του είναι εγχείρημα δύσκολο και η απόπειρα μεταφοράς της σε μια άλλη γλώσσα, θα παραμείνει μια απόπειρα εν αναμονή μιας πιο άρτιας μετάφρασης υπό το φως των ολοένα και περισσότερων μελετών που διαρκώς δημοσιεύονται.

    Με το Sprachgitter ο Τσέλαν πραγματοποιεί μια στροφή προς μια πιο «γκρίζα γλώσσα». Το ποίημα, και κατ' επέκταση ολόκληρη η ποιητική συλλογή, εμφανίζεται ως ένα γλωσσικό πλέγμα, όμοιο με το κρυσταλλικό πλέγμα, με διάκενα τα οποία αποτελούν αναπόσπαστα μέρη της συνολικής δομής και αφήνουν χώρο για μια συνάντηση με τον Αλλον. «Η μορφή του ποιήματος» λέει ο Τσέλαν, «δεν είναι εδώ και πολύ καιρό πια μόνον οι στίχοι και οι στροφές του (...) ένας μεγαλύτερος λευκός χώρος καθορίζει πλέον τα περιγράμματα». Με άλλα λόγια, η γλώσσα νοηματοδοτείται πλέον όχι μόνο απ' όλα όσα καταγράφονται αλλά και απ' όσα παραλείπονται ή αποσιωπούνται. Ακόμα και η ανάσα του ποιητή, οι παύσεις, οι σιωπές του, ανήκουν στο γλωσσικό σώμα του ποιήματος και του προσδίδουν μια άλλη, παράδοξη σημασία, μακριά από τις συμβάσεις της καθιερωμένης γλώσσας. Στην ανάσα και κυρίως στις παύσεις της, στις άνω τελείες και στα μεσοδιαστήματα, και γενικά στη στίξη, «γίνεται αισθητή η κατεύθυνση και η μοίρα του άλλου μέσα στη σιωπή, μπορεί να ολοκληρωθεί η συνάντηση με τον Αλλο».

    Η σύνθετη λέξη του τίτλου δεν υπάρχει στα λεξικά, ο ίδιος ο Τσέλαν ομολογεί ότι τη δανείστηκε από τον Jean Paul -που τη χρησιμοποιεί με τη μεταφορική της σημασία- και συγκεκριμένα από τα έργα του Titan και Kampaner Thal:

    «Ο γέρος, τον οποίον βρήκε ο Αλμπάνο να κοιμάται στον κήπο, μιλούσε μέσω του γλωσσικού πλέγματος με νεκρούς οι οποίοι είχαν διασχίσει μαζί του τους εωθινούς λειμώνες της νιότης». Κυριολεκτικά, ο όρος σήμαινε κατά τον Μεσαίωνα το πλέγμα του παραθύρου, του fenestra locutaria, μέσω του οποίου επικοινωνούσαν οι μοναχές στα μοναστήρια με τον έξω κόσμο. Ο Τσέλαν διευρύνει τη σημασία της παραλληρίζοντάς τη με το κρυσταλλικό πλέγμα: Μία και μόνο ματιά σε μια κυψελίδα ενός κρυστάλλου αρκεί για να κατανοήσουμε το «χωρικό πλέγμα», δηλαδή τη δομή όλου του κρυστάλλου. Παρομοίως, στη σύλληψη και στη δομή ενός ποιήματος αναγνωρίζουμε τη δομή ολόκληρης της ποιητικής συλλογής.

    Στο Γλωσσικό πλέγμα ο Τσέλαν εφαρμόζει κατά γράμμα όλα όσα αναστοχάζεται για την ποίηση στον Μεσημβρινό, «ένα κείμενο το οποίο, μαζί με τα υπόλοιπα πεζά του Τσέλαν, αναμετράται με όλα τα μεγάλα προβλήματα της ευρωπαϊκής ποιητικής παράδοσης, όπως αυτά εμφανίζονται μέσα από τον μεγεθυντικό φακό της μεταπολεμικής εμπειρίας και της ώριμης συνείδησης του μοντέρνου» (Γιώργος Σαγκριώτης, Paul Celan, Ο Μεσημβρινός και άλλα πεζά, Αγρα, 2006).

    Ο Πάουλ Τσέλαν συγκαταλέγεται σήμερα παγκοσμίως στους μεγαλύτερους ποιητές του 20ού αιώνα. Στην προσπάθειά του να εκφράσει «αυτό που συνέβη», έχει διευρύνει τα όρια της γερμανικής γλώσσας και κατέδειξε τις δυνατότητές της στον τομέα της ποίησης μετά το Αουσβιτς και τη Χιροσίμα.

    Ιωάννα Αβραμίδου

    Η αιρετική γλώσσα της επιβίωσης

    **Χέρτα Μίλερ

    Ο άγγελος της πείνας

    μυθιστόρημα

    μτφρ.: Γιώτα Λαγουδάκου

    εκδόσεις Καστανιώτη

    Στο βιβλίο της με τον τίτλο Ο άγγελος της πείνας η Χέρτα Μίλερ περιγράφει πέντε χρόνια από τη ζωή του Λέοπολντ Αουμπεργκ, ενός 17χρονου Γερμανού της Τρανσυλβανίας, σε ένα στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας, όπου εκτοπίστηκε από τους Σοβιετικούς. Η αφήγηση στηρίζεται κατά πολύ στις σημειώσεις που η Μίλερ είχε κρατήσει στη διάρκεια των συζητήσεων με τον Οσκαρ Παστιόρ, ο οποίος είχε πράγματι εκτοπιστεί σε στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας και με τον οποίο σκόπευαν να γράψουν μαζί αυτό το μυθιστόρημα. Ομως ο αιφνίδιος θάνατος του Παστιόρ αλλάζει τα δεδομένα και η Μίλερ αποφασίζει να το γράψει μόνη της. Στα περίπου 60 κεφάλαια του βιβλίου, μέσα από τα μάτια του νεαρού Λέο, ζούμε την πείνα, το ψύχος, τη δουλειά, την κούραση, την εξαθλίωση, τις ανθρώπινες σχέσεις, τις απάνθρωπες συνθήκες - προσωπικές μνήμες και Ιστορία συντίθενται σε ένα αδιάσπαστο σύνολο. «Ηθελα να γράψω ένα βιβλίο, και να το γράψω όσο καλύτερα μπορώ. Ηθελα να ανταποκριθώ στις προσδοκίες που έχω από τη λογοτεχνία όσο καλύτερα γίνεται. Αυτό είναι όλο» δηλώνει η Μίλερ για τον Αγγελο της πείνας. Και, πράγματι, πρόκειται για ένα μοναδικό γλωσσικό μανιφέστο, γραμμένο με το χαρακτηριστικό ύφος τής Μίλερ. Η αδιάλειπτη πείνα, ο αναπόφευκτος εγωισμός, η επιβεβλημένη μοναξιά, η γεωμετρικά αυξανόμενη εξαθλίωση (αν κι εφόσον η εξαθλίωση μπορεί να μετρηθεί), απαιτούν μια γλώσσα που να μπορεί να αντεπεξέλθει σε αυτές τις τόσο απαιτητικές συνιστώσες. Με πλήθος εικόνων, μεταφορές, αλληγορίες, προσωποποιήσεις, συμβολισμούς, αλλά και τολμηρούς νεολογισμούς, η Μίλερ -καταξιωμένη ήδη στο γερμανόφωνο αναγνωστικό κοινό ως μεγάλη δεξιοτέχνις του λόγου- καταφέρνει αριστοτεχνικά να διεισδύσει στον νου και στην ψυχή του αναγνώστη, καθιστώντας τον κοινωνό, όχι μόνον της οδύνης, αλλά και του σθένους με το οποίο το ένστικτο της αυτοσυντήρησης οπλίζει τον άνθρωπο που κινδυνεύει. Με μια γλώσσα διεισδυτική, συχνά ανατρεπτική, ευρηματική, με μια γλώσσα που δεν φοβάται να παίξει ακόμα και με τις καθιερωμένες γλωσσικές δομές και φόρμες, με στοιχεία σουρεαλισμού και σαφή ποιητικά χαρακτηριστικά, η Μίλερ καταφέρνει και περιγράφει το απερίγραπτο, εκφράζει το άφατο, ακροβατεί με απόλυτη ισορροπία. Η γλωσσική δύναμη του κειμένου είναι εμφανής από τις πρώτες ακόμα σελίδες, το ύφος πυκνό και εναλλασσόμενο - άλλοτε επικεντρώνεται πλήρως στην τραυματική διάσταση των συνθηκών και άλλοτε αποκτά μια πιο ανάλαφρη διάθεση, φτάνοντας μέχρι και τον ελεύθερο συνειρμό. Η διαδικασία της μετάφρασης αυτού του βιβλίου ήταν για μένα πολύ ξεχωριστή. Βέβαια, κάθε μετάφραση είναι ξεχωριστή, αφού πάντα έχει να αντιμετωπίσει κανείς ένα διαφορετικό κείμενο. Ομως ειδικά με τον Αγγελο της πείνας ανοιγμένο μπροστά μου υπήρξαν φορές που διάβαζα ξανά και ξανά το ίδιο απόσπασμα, συγκινημένη και μαγεμένη από την τόσο προκλητική του δύναμη και ομορφιά. Αλλοτε πάλι έκλεινα βιβλία και λεξικά καταλήγοντας πως το κείμενο είναι αμετάφραστο, για να τα ξανανοίξω ύστερα από λίγο αναιρώντας ό,τι είχα σκεφτεί προηγουμένως. Κλήθηκα να παίξω με τα ελληνικά μου όσο ποτέ άλλοτε, φροντίζοντας πάντα να μη χάνω το μέτρο, κλήθηκα να αποδώσω εικόνες, αισθήσεις, αισθήματα και συναισθήματα, να αποκωδικοποιώ, να ερμηνεύω και ταυτόχρονα να είμαι όσο πιο «πιστή» γίνεται. Κλήθηκα να σκέφτομαι, να νιώθω, να βλέπω ό,τι και ο Λέο Αουμπεργκ - και τελικά τον αγάπησα και έκανα ό,τι περνούσε από το χέρι για να μην τον προδώσω.

    Γιώτα Λαγουδάκου

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ενας αυστριακός Ρεμπώ
Σύγχρονος αισθητισμός
Ο γιατρός από την Τασκένδη
Το όνειρο της Αιγύπτου
Ο λογοτεχνικός Βορράς
Εκπτωτος μονάρχης
Ιταλικοί αντικατοπτρισμοί
Ο βυθός είναι μέσα μας
Καλειδοσκόπιο θανατικών
Ο ντετέκτιβ του μυαλού
Δύο κριτικές για το ίδιο βιβλίο
Ελληνικό διήγημα: ένα είδος σε μόνιμη ανθοφορία
Απλετοι μικρόκοσμοι
Από τις 4:00 στις 6:00
Ο Oscar Wilde και οι επιρροές του στη μουσική σκέψη
Εφυγε νωρίς...
Άλλες ειδήσεις
Περιοδικός Λόγος
Ο εφιάλτης στον καθρέφτη
Ο Καλάζνικοφ ήθελε να γίνει ποιητής...
Βιβλίο. Τι;