Έντυπη Έκδοση

Η Αμοργός του Νίκου Γκάτσου

Ο Ελληνας και ο ελληνιστής

Ο φιλολογικός χαρακτήρας του κειμένου αυτού επιβάλλει να αναφερθούν τα πράγματα με τη σωστή σειρά: Το υπουργείο Παιδείας, Διά Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων, προωθώντας μέσω της Εκπαιδευτικής Τηλεόρασης τη φιλαναγνωσία και την παροχή γνώσεων στους μαθητές της «ψηφιακής γενιάς» με σύγχρονο και πιο δελεαστικό τρόπο, δημιούργησε την πλατφόρμα www.i-create.gr.

Την πρωτοβουλία αυτή του ΥΠΔΒΜΘ, όσοι -μεταξύ αυτών και η γράφουσα- έχουν εκφραστεί υπέρ του εκσυγχρονισμού του εκπαιδευτικού συστήματος, δεν μπορούν παρά να την επικροτήσουν.

Στην εν λόγω πλατφόρμα υπάρχει ο κόμβος «100 χρόνια μετά» με τους συνδέσμους «ΝΙΚΟΣ ΓΚΑΤΣΟΣ», «ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ», «ΣΤΡΑΤΗΣ ΤΣΙΡΚΑΣ» και «ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ».

Η γράφουσα, κληρονόμος και διαχειρίστρια του έργου του Νίκου Γκάτσου, αμέσως μόλις πληροφορήθηκε από φίλους της και όχι από κάποιον υπεύθυνο την ύπαρξη του σχετικού «συνδέσμου», έχοντας την πεποίθηση ότι η γνώση που προσφέρεται σε παιδιά πρέπει να είναι η ακριβέστερη δυνατή, ζήτησε από το ΥΠΔΒΜΘ και έλαβε τη διαβεβαίωση ότι ο «σύνδεσμος θα κατεβεί» ώστε, με τη συμβολή της, να διορθωθούν τα λάθη και να αντικατασταθούν τα επισφαλή κείμενα.

Με έκπληξη διαπιστώσαμε ότι κύρια πηγή των επισφαλών αυτών κειμένων είναι οι σελίδες 247 και 248 του βιβλίου του Ρόντρικ Μπήτον Εισαγωγή στη νεότερη ελληνική λογοτεχνία, που κυκλοφόρησε το 1996 από τις εκδόσεις ΝΕΦΕΛΗ σε μετάφραση Ευαγγελίας Ζουργού και Μαριάννας Σπανάκη.

Διά του λόγου το αληθές, αντιγράφουμε από τις δύο αυτές σελίδες τα όσα αναφέρει ο έγκριτος ελληνιστής για τον Ελληνα ποιητή:

Η κληρονομιά του υπερρεαλισμού. Ποιητές με υπερρεαλιστικό παρελθόν, όπως ο Νίκος Γκάτσος, ο Δ. Π. Παπαδίτσας, ο Μίλτος Σαχτούρης, η Ελένη Βακαλό και ο Νάνος Βαλαωρίτης, άντλησαν το υλικό τους από τις καθιερωμένες πια υπερρεαλιστικές πηγές των ονείρων και του παραλόγου. Στα ποιήματα όμως της δεκαετίας του '40 τα λυτρωτικά όνειρα των προηγούμενων υπερρεαλιστών έχουν γίνει εφιάλτες. Οι ανεμπόδιστοι συνδυασμοί ιδεών και εικόνων παρεκτρέπονται σε νοσηρά οράματα. Η δύναμη του παραλόγου, στην οποία κάποτε στόχευε ο υπερρεαλισμός, ταυτίζεται τώρα με την τρομακτική πραγματικότητα των συνθηκών της Κατοχής και του εμφύλιου πολέμου.

Από τους συγγραφείς που μόλις αναφέρθηκαν, ο Γκάτσος, ο Σαχτούρης και ο Βαλαωρίτης εύστοχα και αποτελεσματικά προσάρμοσαν στα ελληνικά δεδομένα το παράδειγμα του Ισπανού ποιητή Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα. Εδεσαν τον παραλογισμό του υποσυνείδητου, που επεξεργάστηκε ο υπερρεαλισμός, με τους εξίσου παράλογους συνδυασμούς, που πολύ συχνά εμφανίζονται στο ελληνικό δημοτικό τραγούδι και τα παραμύθια. Το αποτέλεσμα ήταν μια προσφυγή στην παράδοση με τρόπο που διαφέρει σημαντικά από εκείνον της προπολεμικής γενιάς. Η μοναδική συλλογή του Νίκου Γκάτσου (1915-1992) τιτλοφορείται, χωρίς κανέναν εμφανή λόγο, Αμοργός (1943). [88] Η γλώσσα αυτών των ποιημάτων, όπως και του Ελύτη, είναι πλούσια σε όρους που αντλούνται από την παραδοσιακή αγροτική ζωή. Ενα μάλιστα είναι γραμμένο σε παραδοσιακό δεκαπεντασύλλαβο στίχο. Ο Γκάτσος στα 1943 δεν είχε εγκαταλείψει εξ ολοκλήρου την ελπίδα ενός νέου κόσμου, που διέπνεε εκείνη την εποχή το έργο των παλαιοτέρων του. Ομως, σε αντίθεση με αυτούς, εναπέθετε αυτή την ελπίδα σε περιπλανήσεις πέρα από τα όρια του παραδοσιακού ελληνικού κόσμου:

Παιδιά ίσως η μνήμη των προγόνων να είναι βαθύτερη παρηγοριά και πιο πολύτιμη συντροφιά από μια χούφτα ροδόσταμο και το μεθύσι της ομορφιάς... Καληνύχτα λοιπόν βλέπω σωρούς πεφτάστερα να σας λικνίζουν τα όνειρα μα εγώ κρατώ στα δάχτυλά μου τη μουσική για μια καλύτερη μέρα. Οι ταξιδιώτες των Ινδιών ξέρουνε περισσότερα να σας πουν απ' τους Βυζαντινούς χρονογράφους. [89]

88. Ανατυπώνεται από τις εκδόσεις Ικαρος. Ισως τα πρώτα έξι άτιτλα ποιήματα συστήνουν μια (αμφισβητήσιμη) ενότητα. Αντίθετα, τα τρία τελευταία («Ο ιππότης και ο θάνατος», «1513» και «Ελεγείο»), με τα οποία κλείνει ο τόμος, είναι εντελώς αυτόνομα ποιήματα.

89. Αμοργός, σσ. 22-3.

Αν ο κύριος Μπήτον δεν είναι «χαμένος στη μετάφραση», οπότε του ζητάμε ταπεινά συγγνώμη, έχει βρεθεί αδιάβαστος, όπως και αυτοί που εμπιστεύτηκαν άκριτα την άποψή του για να τη μεταδώσουν στους εφήβους μας. Γιατί, αν ο κύριος Μπήτον είχε διαβάσει την Αμοργό1, θα γνώριζε ότι πρόκειται για ένα ποίημα, μία ποιητική σύνθεση σε έξι μέρη, όπου το τέταρτο μέρος έχει τη μορφή ποιητικής πρόζας, όπως φαίνεται και στο απόσπασμα που παραθέτει στο κείμενό του. Επίσης, θα γνώριζε ότι ο «τόμος» κλείνει με δύο και όχι με τρία ποιήματα, που το ένα φέρει τον τίτλο «Ο ιππότης κι ο θάνατος» και υπότιτλο «(1513)», και το άλλο «Ελεγείο». Αυτό, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι του καταλογίζουμε αποικιοκρατική προσέγγιση. Ως ιθαγενείς είμεθα ευγενικοί και αντιτάσσουμε απλώς λίγες γραμμές από σχετικό δοκίμιο του Ευγένιου Αρανίτση2:

Η ανάπτυξη της Αμοργού ξεκινάει με θωπευτικές διαστρεβλώσεις του μακρόπνοου ιάμβου, που είναι η φυσική προδιάθεση της ελληνικής γλώσσας, ρυθμίζει με απαράμιλλη τέχνη τις διαπλοκές των μέτρων, των αντίλαλων, των εσωτερικών ρυθμών που διαχέονται ο ένας μέσα στον άλλο σαν μαρμαρυγές μιας ισχυρής υποβολής, η οποία ουδέποτε γίνεται πομπώδης, ώστε να στραφεί στον τόνο των Προσανατολισμών, περνώντας από τον Ελύτη, τον Σαραντάρη, τον Ράντο, κι ύστερα πάλι αγκυροβολώντας στο δημοτικό τραγούδι, χαρμολυπικό τόπο όπου, πρώτη φορά, εγκαθιδρύονται ευνοϊκές συνθήκες για μία τόσο αιθέρια «μοντερνιστική» επινοητικότητα. Ρέει όπως μία σουίτα με έξι μέρη. Κάθε που κλίνει στην πρόζα, χαϊδεύεται από τον αμφίβραχυ, απ' την ιδέα ενός βηματισμού ιερατικού, ταυτόχρονα όμως ανάλαφρου, όπως τα πέδιλα του Ερμή. Μετά γυρνάει στα τραγούδια του γάμου, του φόνου, του πεπρωμένου. Επιβάλλοντας εκ νέου τη συνάφεια των φωνών, διασχίζει, τέλος, τις εκφραστικές κομψότητες που σκοτεινιάζουν από την ομίχλη της λανθάνουσας καθαρεύουσας του Εμπειρίκου. Ενας λιγότερο ικανός ποιητής θα είχε παραπατήσει, πριν καν το αντιληφθεί. Οχι ο Γκάτσος, πάντως. *

1. Μετά το 2000 ανατυπώνεται από τις Εκδόσεις Πατάκη.

2. Αμοργός: μια προφητεία, εφ. Ελευθεροτυπία, «Βιβλιοθήκη», φ. 51, σσ. 10-11, 21 Μαΐου 1999.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Η εποχή της πεταλούδας
Πρωταθλήτρια των μουσικών αναμνήσεων
Αφανής Αναγνώστης
Επιμέλειας απολογία
Γιορτή Βιβλίου
Ο καπτα-Σίμος το Σφαντό
Εξι βιβλία με διαφορετικό κοινό
Μέρες του παρελθόντος με γοητεία ή φρίκη
Η γαλλική φωνή και ο Στάινερ
Η περίπτωση Τζέικομπσον
Η τρίτη ανάγνωση
Η κατάρα των Ντέην
Κριτική βιβλίου
Δύο βιβλία πάνω από τον φόβο και τον θάνατο
Ο πόλεμος, εμφύλιος ή όχι, και τα παιδιά
Η λυδία λίθος της ζωής
Κοινωνικά σύμβολα και αξίες στις ΗΠΑ
Ξαφνιάσματα στα σκαλιά της Παναγίας των Παρισίων
Η Ελλάδα στην οικονομική κρίση
Κυκλοφορούν επίσης
Της φιλίας ή της συνάντησης
Η ζωή ως ταξίδι ή πραγματικότητα
Ο ακριβοδίκαιος Εντγκαρ Αλαν Πόε
Η Ασπασία Παπαθανασίου ως συγγραφέας
Πάμε σινεμά;
Η κακοποιημένη γυναίκα και ο κόσμος
Νίκος Γκάτσος
Ο Ελληνας και ο ελληνιστής
Πέντε ποιητικά βιβλία
Λέξεων κυματισμοί πολύτροποι
Συνέντευξη: Θάνος Ψυχογιός
«Να δημιουργήσουμε γενιές που θα αγαπήσουν τα βιβλία»
Συνέντευξη: Σωτήρης Παστάκας και Γιάννης Η. Παππάς
Ταξιδεύοντας στην όμορφη Ιταλία
Άλλες ειδήσεις
Το κενό
Μικρές λάμψεις
Εκδοχές φοινικιάς στη μακρινή χώρα
Εφοδος στο μαυσωλείο