Έντυπη Έκδοση

Ποιητές του 20ού αιώνα κι ένας του 19ου

Ταξιδεύοντας στην όμορφη Ιταλία

«Στην όμορφη χώρα» της ιταλικής γλώσσας, από τον Τζιάκομο Λεοπάρντι (1798-1837) μέχρι τους σύγχρονους ιταλούς ποιητές, μας ξεναγούν οι ποιητές Σωτήρης Παστάκας και Γιάννης Η. Παππάς στην πρώτη εκτενή Ανθολογία ιταλικής ποίησης που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Οδός Πανός, σ.464. Οι δύο μεταφραστές και επιμελητές του βιβλίου μίλησαν στη «Βιβλιοθήκη» γι' αυτό το ταξίδι.

ΣΠΥΡΟΣ ΑΡΑΒΑΝΗΣ: Κατ' αρχάς πώς ερμηνεύετε το γεγονός ότι καθυστέρησε τόσο στην Ελλάδα μια τέτοιου εύρους Ανθολογία ιταλικής ποίησης;

ΣΩΤΗΡΗΣ ΠΑΣΤΑΚΑΣ: Είναι όντως περίεργο. Θα πρέπει όμως να καταλάβουμε ότι οι επιρροές στη λογοτεχνία είναι πολλές φορές πολιτικές. Η Ελλάδα από την ίδρυσή της εξαρτάται από την Αγγλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία. Επίσης η γενιά του '30 έτυχε να είναι όλοι γαλλοτραφείς και αγγλομαθείς. Οπότε η ιταλική λογοτεχνία δεν πέρασε στον καιρό της. Οι αναφορές ήταν στην αγγλική και γαλλική ποίηση κυρίως λόγω και του μεγάλου αντίκτυπου που είχαν ως ποιητικά ρεύματα σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Σ.Α.: Πώς προέκυψε η σχέση σας με την ιταλική ποίηση και τη μετάφραση;

ΓΙΑΝΝΗΣ Η. ΠΑΠΠΑΣ: Προέκυψε πριν από περίπου τριάντα χρόνια, όταν ήρθα σε επαφή με αυτή τη σπουδαία και όμορφη γλώσσα. Από τότε μετέφραζα συνεχώς χωρίς να δημοσιεύω. Το πρώτο μου μεταφραστικό βιβλίο ήταν τα ποιήματα του Παβέζε, το οποίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πρίντα το 2004, όπου περιλαμβάνονται σχεδόν όλα τα ποιήματα του μεγάλου ιταλού συγγραφέα. Η υποδοχή της μετάφρασης ήταν πολύ θετική και αυτό μου έδωσε τη δύναμη να συνεχίσω να μεταφράζω πιο συστηματικά. Στη συνέχεια εκδόθηκε από τις εκδόσεις Οδός Πανός, το 2008, μια συλλογή με είκοσι ερωτικά ποιήματα του Εουτζένιο Μοντάλε. Το 2007, τέλος, επιμεληθήκαμε μαζί με τον φίλο Σωτήρη Παστάκα το αφιέρωμα του περιοδικού Πλανόδιον στη σύγχρονη ιταλική ποίηση.

Σ.Π.: Εγώ μπήκα στη λογοτεχνία διά της μεταφράσεως. Το δρόμο μού τον είχε δείξει ο μακαρίτης Φίλιππος Βλάχος που είχε τις εκδόσεις Κείμενα. Του είχα δώσει το 1975 μια ποιητική σύνθεση την οποία απέρριψε ευγενικότατα, όμως με προέτρεψε να ασχοληθώ με τη μετάφραση καθώς σπούδαζα τότε ιατρική στη Ρώμη. Μου είχε πει χαρακτηριστικά ότι ένας ωραίος τρόπος να «σπάσεις» τα δάκτυλά σου είναι η μετάφραση και αφού η Ιταλία έχει τόσους ωραίους ποιητές, να ασχοληθείς με αυτούς. Ετσι γύρω στο 1978 ξεκίνησα να μεταφράζω τον Βιτόριο Σερένι και τον Σάντρο Πένα με τη βοήθεια του Κώστα Μαυρουδή και κυκλοφόρησαν από τα «Μικρά Τετράδια» του Δέντρου, το 1981, και συνέχισα με τον Ουμπέρτο Σάμπα που κυκλοφόρησε με το τεύχος 7 του περιοδικού Πλανόδιον.

Σ.Α.: Πώς χαρακτηρίζετε την ιταλική ποίηση;

Σ.Π.: Είναι μια ποίηση που βάζει ηθικά διλήμματα. Είναι υπαρξιακή, πολύ κοντά στον άνθρωπο. Εχει μια φιλοσοφική αναζήτηση και ταυτόχρονα δείχνει ενδιαφέρον για την κοινωνία. Οι ιταλοί ποιητές στα ποιήματά τους μιλάνε μπροστά σε ένα νοητό ακροατήριο. Είναι όμως και ενεργητικοί ως πολίτες. Ο Μοντάλε, όταν πέθανε, δεν ήξερε κανένας εκεί που έμενε ότι είναι ποιητής. Στο κουδούνι του έγραφε «δημοσιογράφος». Τον ανακάλυψαν τη μέρα που πέθανε, όταν έγινε λαϊκό προσκύνημα. Είχα πάει και εγώ να τον χαιρετήσω. Γενικότερα οι ιταλοί ποιητές είναι μικροαστοί και αστοί με μεγάλη καλλιέργεια, επηρεασμένοι βεβαίως από την κουλτούρα της Ιταλίας, αφού όπως λέει χαρακτηριστικά και ένας φίλος, όποιο παράθυρο και αν ανοίξεις θα δεις ένα καμπαναριό του 14ου αιώνα. Από τους έλληνες ποιητές, τη μεγαλύτερη επίδραση στους Ιταλούς έχει ο Καβάφης.

Γ.Η.Π.: Η ιταλική ποίηση χρωστάει πολλά στους κλασικούς και κυρίως στον Δάντη που είναι ο γενάρχης της. Η Ιταλία είναι μια χώρα όπου δεν έπαψε ποτέ να γράφεται υψηλή ποίηση και λογοτεχνία. Δεν είναι τυχαία και τα πέντε Νόμπελ που έχει πάρει. Ομως σήμερα και κει μιλάνε πολλοί για την αδιαφορία των ποιητών για τα κοινωνικά και πολιτικά δρώμενα όταν πριν από τρεις-τέσσερις δεκαετίες υπήρχαν λογοτέχνες οι οποίοι ήταν στην πρωτοπορία της κοινωνικής και πολιτικής κριτικής. Αλλαξαν οι συνθήκες, άλλαξαν και οι ποιητές. Ο ατομικισμός και η μη συμμετοχή στα πολιτικά και κοινωνικά τεκταινόμενα είναι πλέον κυρίαρχη στάση των σύγχρονων ποιητών και στην Ιταλία όπως και στην Ελλάδα.

Σ.Α.: Συναντήσατε μεταφραστικές δυσκολίες;

Γ.Η.Π.: Οι μεγαλύτερες δυσκολίες που συνάντησα ήταν στη μετάφραση του Παβέζε και του Μοντάλε. Του Παβέζε γιατί ο ποιητής αυτός χρησιμοποιεί εκφράσεις του Πιεμόντε και όρους της διαλέκτου και του Μοντάλε γιατί η ποίησή του σε ορισμένα σημεία είναι αρκετά σκοτεινή και δυσανάγνωστη. Επρεπε, λοιπόν, να διαβάσω αρκετές μελέτες γι' αυτούς τους δύο ποιητές για να μπορέσω να αποδώσω καλύτερα την ποίησή τους.

Σ.Π: Η ιταλική γλώσσα, οφείλουμε να πούμε, είναι πολύ μελωδική και οι ποιητές χρησιμοποιούν πολύ την παρήχηση. Αυτή η μουσικότητα στη μετάφραση νομίζω πως πολλές φορές χάνεται. Επίσης υπάρχουν διαφορές στις διαλέκτους, όπως είπε και ο Γιάννης. Οσο ανεβαίνεις προς τον ιταλικό Βορρά το ιδίωμα γίνεται πιο αγγλοσαξονικό. Η ποίηση γίνεται πιο στεγνή. Και αυτό έπρεπε να αποδοθεί στη μετάφραση. Παρακαλούμε τους αναγνώστες να δουν τη συγκεκριμένη ανθολογία ως μια δουλειά σε εξέλιξη. Δεν εξαντλείται η ιταλική ποίηση με αυτό το βιβλίο, είναι όμως μια καλή αρχή.

Σ.Α.: Πόσο επηρεάζει το μεταφραστικό σας έργο η ποιητική σας ιδιότητα;

Σ.Π.: Προσωπικά πιστεύω ότι η ποίηση μπορεί να μεταφραστεί μόνο από ποιητές. Στην αρχή όταν ξεκίνησα να μεταφράζω, επειδή δεν είχα ποιητική προσωπικότητα, σεβάστηκα πάρα πολύ το πρωτότυπο και ήμουν πολύ αυστηρός στο να μην αυτοσχεδιάσω. Με τον καιρό απελευθερώθηκα περισσότερο. Πάντως η αρχική μου εμπειρία με βοήθησε να μη μεταφράσω όπως ο Ελύτης, ο οποίος όντας ποιητής, όσους μετέφρασε τους έκανε «Ελύτηδες». Γενικά ο μεταφραστής ποιητής πρέπει να διακρίνεται από γενναιοδωρία, να μην είναι εγωιστής.

Γ.Η.Π.: Πιστεύω ότι η μια δουλειά τροφοδοτεί την άλλη. Και οι δύο όμως διαδικασίες έχουν το στοιχείο της δημιουργίας. Νομίζω ότι είτε μεταφράζεις ένα ξένο ποίημα είτε γράφεις εσύ ένα καινούριο ποίημα οι εσωτερικές διεργασίες έχουν πολλά κοινά στοιχεία. Η μετάφραση με βοηθάει να γράφω καλύτερα στη γλώσσα μου και η γλώσσα μου με βοηθάει να μεταφράζω καλύτερα. Αγαπώ πολύ και τις δύο διαδικασίες γιατί και στις δύο η κύρια δουλειά του ποιητή είναι να πλάθει και να μεταπλάθει τις λέξεις που είναι και η πεμπτουσία της ποίησης.

Σ.Α.: Διακρίνετε κάποια σχέση μεταξύ της σύγχρονης ιταλικής και ελληνικής ποίησης;

Σ.Π.: Στην Ιταλία όπως και στην Ελλάδα την ίδια περίοδο άνθησε η λεγόμενη «γενιά του '70». Στην Ιταλία μάλιστα συνδέεται με τα πέτρινα χρόνια της, της τρομοκρατίας, των Ερυθρών Ταξιαρχιών. Και οι δύο γενιές γεννήθηκαν από ένα αίσθημα απελευθέρωσης από προηγούμενες φόρμες και αδιέξοδα (στην Ιταλία, το «γκρουπ 63», όπως λεγόταν η πρωτοπορία της Ιταλίας, με τον άκρατο πειραματισμό του είχε οδηγήσει την ποίηση σε μια έκφραση χωρίς νόημα). Το ίδιο συνέβη και στην Ελλάδα, λόγω της προηγούμενης γενιάς της Ηττας. Με τη γενιά του '70 ξαναμπήκε στην ποίηση το παιχνίδι, η ελευθερία, ο έρωτας. Σε στιγμές πάντως απολογισμού μάλλον θα πρέπει να πούμε ότι οι γενιές αυτές δεν έδωσαν μεγάλο έργο. Στην Ιταλία ξεχώρισε ο Milo de Angelis, ωρίμασε μέσα στην ποίησή του. Οι υπόλοιποι, Ιταλοί όπως και οι Ελληνες, παρέμειναν παιδιά. Στην Ελλάδα από αυτή τη γενιά μόνον ο Μιχάλης Γκανάς υπήρξε πατρική φιγούρα, κατάφερε, δηλαδή, να ωριμάσει με το έργο του. Οι υπόλοιποι ενώ γράφουν πολύ καλή ποίηση, παρέμειναν παιδιά, σαν να φοράνε κοντά παντελονάκια, όπως ξεκίνησαν.

Σ.Α.: Εχετε γνώση της τρέχουσας ποιητικής κατάστασης στην Ιταλία;

Γ.Η.Π.: Πιστεύω ότι είναι περίπου η ίδια όπως και στην Ελλάδα. Τη μερίδα του λέοντος την έχει η πεζογραφία. Η ποίηση ακολουθεί και δεν φαίνεται να ενδιαφέρει πολύ κόσμο. Οι ποιητές δεν έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο στα λογοτεχνικά πράγματα αλλά είναι σίγουρα κάπως καλύτερα απ' ό,τι είναι στην Ελλάδα.

Σ.Α.: Θα 'θελα να κλείσουμε με τον αγαπημένο σας στίχο από την Ανθολογία.

Γ.Η.Π.: Είναι ένας στίχος από το ποίημα «Θα 'ρθει ο θάνατος και θα 'χει τα μάτια σου» του Τσέζαρε Παβέζε: «Θα κατέβουμε στην άβυσσο σιωπηλοί».

Σ.Π.: «Να ζω θα ήθελα αποκοιμισμένος μες στον γλυκό θόρυβο της ζωής», του Σάντρο Πένα, επειδή μεταδίδει τη γλυκιά ραστώνη της Ρώμης, το «dolce far niente», τη γλυκύτητα τού να μην κάνεις τίποτα. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Η εποχή της πεταλούδας
Πρωταθλήτρια των μουσικών αναμνήσεων
Αφανής Αναγνώστης
Επιμέλειας απολογία
Γιορτή Βιβλίου
Ο καπτα-Σίμος το Σφαντό
Εξι βιβλία με διαφορετικό κοινό
Μέρες του παρελθόντος με γοητεία ή φρίκη
Η γαλλική φωνή και ο Στάινερ
Η περίπτωση Τζέικομπσον
Η τρίτη ανάγνωση
Η κατάρα των Ντέην
Κριτική βιβλίου
Δύο βιβλία πάνω από τον φόβο και τον θάνατο
Ο πόλεμος, εμφύλιος ή όχι, και τα παιδιά
Η λυδία λίθος της ζωής
Κοινωνικά σύμβολα και αξίες στις ΗΠΑ
Ξαφνιάσματα στα σκαλιά της Παναγίας των Παρισίων
Η Ελλάδα στην οικονομική κρίση
Κυκλοφορούν επίσης
Της φιλίας ή της συνάντησης
Η ζωή ως ταξίδι ή πραγματικότητα
Ο ακριβοδίκαιος Εντγκαρ Αλαν Πόε
Η Ασπασία Παπαθανασίου ως συγγραφέας
Πάμε σινεμά;
Η κακοποιημένη γυναίκα και ο κόσμος
Νίκος Γκάτσος
Ο Ελληνας και ο ελληνιστής
Πέντε ποιητικά βιβλία
Λέξεων κυματισμοί πολύτροποι
Συνέντευξη: Θάνος Ψυχογιός
«Να δημιουργήσουμε γενιές που θα αγαπήσουν τα βιβλία»
Συνέντευξη: Σωτήρης Παστάκας και Γιάννης Η. Παππάς
Ταξιδεύοντας στην όμορφη Ιταλία
Άλλες ειδήσεις
Το κενό
Μικρές λάμψεις
Εκδοχές φοινικιάς στη μακρινή χώρα
Εφοδος στο μαυσωλείο