Έντυπη Έκδοση

Η διαφοροποίηση στην αμερικανική κοινωνία

Κοινωνικά σύμβολα και αξίες στις ΗΠΑ

Μανούσος Μαραγκουδάκης

Αμερικανικός φονταμενταλισμός -

Πώς οι πολιτικές, θρησκευτικές και επιστημονικές αντιπαραθέσεις στη Δύση διαμόρφωσαν τον μισαλλόδοξο αμερικανικό προτεσταντισμό

εκδόσεις Παπαζήση, σ. 701, ευρώ 37,28

Η πολιτισμική επίδραση της προτεσταντικής θρησκείας στην επιτάχυνση του καπιταλισμού στη Δύση δεν περιορίστηκε μόνο στη γέννηση νέων οικονομικών συνθηκών, αλλά και στη δημιουργία ενός νέου κοινωνικού κοσμοειδώλου, που εδραιώνεται μέσα από την απομάγευση των παραδοσιακών μορφών κοινωνικής ζωής, έτσι όπως αυτή εκφράζεται στην παραγωγή, στις οικονομικές σχέσεις, στη διοίκηση, στον τρόπο ζωής κ.λπ. Οπως επισημαίνει και ο Max Weber, ο αστικός επιχειρηματικός καπιταλισμός, παράλληλα με τα επενδυτικά, τυχοδιωκτικά και αποικιοκρατικά του χαρακτηριστικά, συνετέλεσε συγκροτησιακά στην ορθολογική οργάνωση της δυτικής οικονομίας, αλλά και στον ιδεότυπο του homo economicus, δηλαδή της ανάπτυξης ενός οικονομικώς ορθολογικού τρόπου διαβίωσης. Ο ιδεότυπος αυτός όσο περισσότερο κατίσχυε ως ιδεολογία καθημερινής ζωής στα κοινωνικά υποκείμενα του δυτικού κόσμου τόσο περισσότερο οι κοινωνίες αυτές προσανατολίζονταν σε φιλόδοξα προγράμματα προόδου μιας πραγματιστικής και επιτευγματικής οικονομικής πολιτικής. Μιας πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας που απομακρύνεται σταδιακά από τις συντηρητικές ή σκεπτικιστικού τύπου αγκυλώσεις παραδοσιακών ρευμάτων, όσο και αν αυτά αντιστέκονται στην πορεία του οικονομικού και κοινωνικού εξορθολογισμού.

Στη συνάφεια αυτή, τα έργα του Weber και του Sombart συνιστούν κλασική συμβολή στην έρευνα του νεότερου δυτικού πολιτισμού στο σύνολό του και διερευνούν τα ψυχολογικά και κοινωνιολογικά χαρακτηριστικά του αστού σε συνδυασμό με τις οικονομικές παραμέτρους και τις ιδεολογικές αναλύσεις του καπιταλισμού. Κατά τον Sombart, ο αστός συνιστά έναν ψυχολογικό και συνάμα κοινωνιολογικό και ιστορικό τύπο, ο οποίος ενσαρκώθηκε στην καπιταλιστική οργάνωση της οικονομίας και της κοινωνίας, σφραγίζοντας έτσι τον νεότερο δυτικό πολιτισμό. Ο ίδιος εντοπίζει τα ιδιαίτερα γνωρίσματα της αστικής-καπιταλιστικής νοοτροπίας σε αντιπαράθεση με την προαστική οικονομική συμπεριφορά και συνάμα εκθέτει τα φιλοσοφικά, θρησκευτικά και πολιτισμικά ρεύματα, τα οποία συνέτειναν στην εμπέδωση και την εξάπλωση του καπιταλιστικού πνεύματος. Το γεγονός ότι τα ρεύματα αυτά έδρασαν με διαφορετικό τρόπο σε διάφορες χώρες, όπως διαφαίνεται και μέσα από την παρούσα εργασία για την περίπτωση των ΗΠΑ, πιστοποιεί τη σημαντική επιρροή των εθνικών και θρησκευτικών ιδιαιτεροτήτων και τα ενσωματώνει ως αναπόσπαστο μέρος της γενετικής ιστορίας του καπιταλιστικού φαινομένου.

Πώς εξηγείται όμως και πού εντάσσεται σε μια τέτοια εξέλιξη στη χώρα αυτή το βιβλικό αποκαλυπτικό κοσμοείδωλο του θρησκευτικού φονταμενταλισμού; Και κυρίως όταν μέσα από την επιρροή των προτεσταντικών ομολογιών και τη διαμόρφωση προϋποθέσεων αυτονόμησης της πολιτικής κοινωνίας άρχισαν να δημιουργούνται εσωτερικά ρήγματα σε ένα ευρύ φάσμα της πολιτικής και κοινωνικής συνοχής. Οι επιρροές αυτές έφταναν σε σημείο αμφισβήτησης της ίδιας της επιστήμης, κυρίως μέσα από την προσπάθεια απονομιμοποίησης του υλιστικού της προτάγματος, προσδίδοντας παράλληλα επιστημονικό περιεχόμενο στο ρεύμα του θρησκευτικού δημιουργισμού. Ρήγματα λοιπόν σε όλα τα επίπεδα και αντιπαραθέσεις κομβικές με τις φιλελεύθερες κοινωνικές και πολιτικές ιδεολογίες. Οι τελευταίες βέβαια εξακολουθούν να είναι οι πιο γνωστές σε εμάς, σε σύγκριση με την κοινωνική και πολιτική ιδεολογία του φονταμενταλιστικού προτεσταντισμού, που παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αθέατες ή ακατανόητες στον ευρωπαϊκό χώρο. Και τούτο παρ' ότι σε μεγάλο βαθμό είναι αυτές που απομακρύνουν τη χώρα από τα πολιτισμικά πρότυπα που χαρακτηρίζουν τον υπόλοιπο δυτικό κόσμο, την εξωθούν σε διεθνείς ανταγωνισμούς με χαρακτηριστικά μισαλλοδοξίας και την εκθέτουν, μαζί εν τέλει και με όλο τον πλανήτη, σε περιπέτειες και κινδύνους.

Η άρση της θεμελιώδους αντίφασης ανάμεσα στον φονταμενταλισμό και την εκκοσμίκευση διατηρεί χαρακτηριστικά παραδοξότητας από την οπτική του ευρωπαϊκού πολιτικού κόσμου, για τον οποίο οποιοδήποτε κοινωνικό μόρφωμα συμπεριέχει τις δύο αυτές έννοιες αποτελεί ένα αλλότριο προς τη δική του πολιτισμική ιστορία κοινωνικό φαινόμενο. Πόσω μάλλον όταν το κοινωνικό αυτό κοσμοείδωλο ευδοκιμεί στην καρδιά της πιο προηγμένης αναπτυξιακά δυτικού τύπου κοινωνίας. Ωστόσο, φονταμενταλισμός και εκκοσμίκευση, παρ' ότι ετερόκλιτες στην εννοιολόγησή τους ιστορικότητες, συνυπάρχουν στις συνειδήσεις, στην ιδεολογία και στις πραγματικές αποφάσεις ζωής ενός εξαιρετικά μεγάλου πληθυσμιακού μέρους της αμερικανικής κοινωνίας, αν και αποτελούν δύο εντελώς ξεχωριστά πολιτισμικά κοσμοείδωλα, ξένα μεταξύ τους, τόσο ως προς το εννοιολογικό τους περιεχόμενο όσο και ως προς τις πραγματικές πολιτικές και κοινωνικές τους στοχεύσεις. Παρά ταύτα, ενώ η οποιαδήποτε θεωρητική απόπειρα ανάδειξης ενός ενιαίου κοινωνικού και ιδεολογικοπολιτικού περιβάλλοντος που θα μπορούσε να συμπεριλάβει από κοινού τα παραπάνω χαρακτηριστικά φαίνεται να είναι καταδικασμένη εκ προοιμίου να ναυαγήσει, ο αμερικανικός πραγματισμός όχι μόνο αναιρεί βασικές θεωρητικές παραδοχές και διαπιστωμένες ασυμβατότητες, αλλά δημιουργεί, με ιδιαίτερη μάλιστα έμφαση, υπαρκτές κοινωνικές συνθήκες που εδραιώνονται πέρα και αντίθετα από το παραπάνω πλαίσιο.

Τέλος, η κοινωνική διαφοροποίηση στην αμερικανική κοινωνία συνιστά για τον συγγραφέα μια διαδικασία συνεχούς δημιουργίας κοινωνικών συμβόλων και αξιακών συστημάτων που δεν υπακούουν σε νομοτελειακές σχέσεις, αλλά είναι αυτές οι ίδιες που χαράσσουν το πλαίσιο της υπερίσχυσης συγκεκριμένων αρχών θέσμισης. Και ορίζουν πάλι οι ίδιες τον χαρακτήρα των κοινωνικών αλλαγών που τους αφορούν. Οπως π.χ. στον ίδιο προβληματισμό αναρωτιόταν ο Sombart το 1906 μετά την παραμονή του στις ΗΠΑ τους λόγους της μη εμφάνισης στη χώρα αυτή του σοσιαλισμού, παρ' ότι ο καπιταλισμός βρισκόταν σε πλήρη άνθηση και θα ανέμενε κάποιος με όρους μαρξικής ιστορικής αναγκαιότητας την όξυνση των αντινομιών και την έλευσή του. Ενθυμούμενοι στο σημείο αυτό τον Καστοριάδη θα λέγαμε ότι το συνολικό έργο διαπνέεται από την ιδέα της εκκοσμικευμένης αυτοθέσμισης, σε μια πορεία κατά την οποία η βουλησιαρχία και η θεωρία της απόφασης αυτοαναγορεύονται σε βασικούς συντελεστές συγκρότησης ενός ισχυρού πολιτικού και κοινωνικού προτάγματος, αλλά και ερμηνείας ενός παράδοξου κοινωνικοϊστορικού φαινομένου, που αποδίδει τη θεμελίωση και τη θέσμιση του κοινωνικού φαντασιακού σε εξωκοινωνικές υπερβατικότητες και αυθεντίες. *

* Επίκουρος καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Δύο βιβλία πάνω από τον φόβο και τον θάνατο
Ο πόλεμος, εμφύλιος ή όχι, και τα παιδιά
Η λυδία λίθος της ζωής
Ξαφνιάσματα στα σκαλιά της Παναγίας των Παρισίων
Η Ελλάδα στην οικονομική κρίση
Κυκλοφορούν επίσης
Της φιλίας ή της συνάντησης
Η ζωή ως ταξίδι ή πραγματικότητα
Ο ακριβοδίκαιος Εντγκαρ Αλαν Πόε
Η Ασπασία Παπαθανασίου ως συγγραφέας
Πάμε σινεμά;
Η κακοποιημένη γυναίκα και ο κόσμος
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Η εποχή της πεταλούδας
Πρωταθλήτρια των μουσικών αναμνήσεων
Αφανής Αναγνώστης
Επιμέλειας απολογία
Γιορτή Βιβλίου
Ο καπτα-Σίμος το Σφαντό
Εξι βιβλία με διαφορετικό κοινό
Μέρες του παρελθόντος με γοητεία ή φρίκη
Η γαλλική φωνή και ο Στάινερ
Η περίπτωση Τζέικομπσον
Η τρίτη ανάγνωση
Η κατάρα των Ντέην
Κριτική βιβλίου
Δύο βιβλία πάνω από τον φόβο και τον θάνατο
Ο πόλεμος, εμφύλιος ή όχι, και τα παιδιά
Η λυδία λίθος της ζωής
Κοινωνικά σύμβολα και αξίες στις ΗΠΑ
Ξαφνιάσματα στα σκαλιά της Παναγίας των Παρισίων
Η Ελλάδα στην οικονομική κρίση
Κυκλοφορούν επίσης
Της φιλίας ή της συνάντησης
Η ζωή ως ταξίδι ή πραγματικότητα
Ο ακριβοδίκαιος Εντγκαρ Αλαν Πόε
Η Ασπασία Παπαθανασίου ως συγγραφέας
Πάμε σινεμά;
Η κακοποιημένη γυναίκα και ο κόσμος
Νίκος Γκάτσος
Ο Ελληνας και ο ελληνιστής
Πέντε ποιητικά βιβλία
Λέξεων κυματισμοί πολύτροποι
Συνέντευξη: Θάνος Ψυχογιός
«Να δημιουργήσουμε γενιές που θα αγαπήσουν τα βιβλία»
Συνέντευξη: Σωτήρης Παστάκας και Γιάννης Η. Παππάς
Ταξιδεύοντας στην όμορφη Ιταλία
Άλλες ειδήσεις
Το κενό
Μικρές λάμψεις
Εκδοχές φοινικιάς στη μακρινή χώρα
Εφοδος στο μαυσωλείο