Έντυπη Έκδοση

ΑΦΑΝΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ

Επιμέλειας απολογία

Ο επιμελητής κειμένων μετεωρίζεται ανάμεσα σ' ένα μετά και σ' ένα πριν-: μετά τον συγγραφέα και πριν από τον αναγνώστη. Μ' άλλα λόγια μετά τον αποστολέα και πριν από τον παραλήπτη αυτής της ανεξέλεγκτης ανταλλαγής ιδεών και αισθημάτων, στρατηγικής και γύμνιας, λέξεων και σιωπής, άγχους και προσδοκίας. Κι αυτήν ακριβώς τη διαμεσολαβητική λειτουργία, αυτή τη λαθραία χειραψία, αυτή την ενίοτε αμφίθυμη σχέση, που μετεωρίζεται στην κόψη του τυπωθήτω, φιλοδοξούμε να χαρτογραφήσουμε με τη νέα θεματική στήλη μας.

Δώδεκα πρόσωπα, παλαιότερα και νεότερα, που σκύβουν με πάθος και συνέπεια πάνω σε κείμενα τα οποία καλούνται να οικειοποιηθούν με τον τρόπο του αφανούς αναγνώστη πριν παραδοθούν στην ευθύνη του συστηματικού ή του απλού αναγνώστη. Εξού και οι επιμελητές διασταυρώνουν κάτι από τη βάσανο της κριτικής και την απόλαυση της ανάγνωσης - κάτι που στη δεδομένη στιγμή της έκδοσης συνήθως λείπει από τον συγγραφέα, όταν βρίσκεται περικυκλωμένος από ανασφάλειες, κειμενικές και μη.

Στην ιστορία της γραφής περισσεύουν τα παραδείγματα, με θετικό ή αρνητικό πρόσημο, ανάμεσα σε συγγραφείς/«κρυπτοσυγγραφείς» εξάγοντας θυελλώδεις πνευματικές σχέσεις με αβέβαιη κατάληξη. Ταυτόχρονα όμως δεν έχει παρέλθει η εποχή που οι εκδότες ήταν δεινοί αναγνώστες αλλά και συγγραφείς και editors έδιναν ομηρικές μάχες για έναν χαρακτήρα, για μια παράγραφο, για μια λέξη, για μια άνω τελεία, για μια σιωπή;

 

Επιμελητής κειμένων, είπατε; Και τι ακριβώς είναι αυτό; Κάποιος ο οποίος παραποιεί, παραχαράσσει τα κείμενα; Ενας από τους κύριους υπεύθυνους για την α-ιστορικότητα των κειμένων; -σύμφωνα με τις εξαιρετικά ενδιαφέρουσες επί του θέματος απόψεις του Φίλιππου Ηλιού. Ενας σκοτεινός και ερεβώδης τύπος που τρέφεται με φρέσκο συγγραφικό αίμα; Είναι δικαιολογημένη η αντίδραση κάποιων συγγραφέων που και μόνο στο άκουσμα της λέξης «επιμελητής» βγάζουν φλύκταινες; Η συζήτηση περί του ρόλου μας έχει ξεκινήσει εδώ και χρόνια κι ακόμη καλά κρατεί. Ορισμένοι χαρακτηρίζουν το επάγγελμα του επιμελητή ως μόδα της τελευταίας εικοσαετίας, ένα υβρίδιο προερχόμενο από την αλλοδαπή -απομίμηση του editor- που μεταφέρθηκε στα καθ' ημάς με τις συνηθισμένες στρεβλώσεις. Και πώς να προσδιορίσεις ένα επάγγελμα, όταν ακόμη και η εφορία αρνείται να του παραχωρήσει κωδικό;

Ασφαλώς, αρκετές από τις αιτιάσεις που διατυπώνονται εναντίον μας είναι δικαιολογημένες. Ναι, είμαστε όντα με ανεπτυγμένο το αίσθημα της λαθοθηρίας -ενίοτε αλαλάζουμε μπροστά στο λάθος, υψώνοντας το δάχτυλο-κόκκινο μαρκαδόρο επί δικαίους και αδίκους δίκην δασκάλου παλαιάς εποχής. Σαφώς και τα τελευταία χρόνια αντιδρούμε ως Νεο-Αλεξανδρινοί, ερανιζόμενοι κανονιστικές γλωσσικές απόψεις από ορθογραφικούς οδηγούς και λεξικά, με αποτέλεσμα το λάθος να παύει να λειτουργεί ως πολιτισμικό μόρφωμα και τουλάχιστον οι ήρωες σε λογοτεχνικά κείμενα να φθέγγονται με άψογα ελληνικά. Ναι, δεν είναι αμελητέα η συμβολή μας στην ανώφελη «καλλιέπεια» των κειμένων προκειμένου να διευκολύνουμε το αναγνωστικό κοινό -«μετατυπούμεν αυτό καλλωπίσαντες, όσο ηδυνήθημεν, το λεκτικόν», όπως τον 17ο αιώνα διαφήμιζαν οι εκδότες τα βιβλία τους-, μεταχειριζόμενοι ως άλλοθι την απόλαυση της ανάγνωσης, όρο αρκετά παρεξηγημένο και πολλές φορές προσχηματικό. Ακόμη, συχνά δεν θα αποφύγουμε να «πειράξουμε» το κείμενο, είτε γιατί νομίζουμε πως θα το κάνουμε «καλύτερο» είτε γιατί θα υπακούσουμε στα κελεύσματα κάποιου εκδότη, ο οποίος θα σου πει: «Φτιάξ' το λιγάκι», προσδοκώντας να συμπεριληφθεί στα ευπώλητα. Ναι, ορισμένες φορές θα αποπειραθούμε -μένοντας προσκολλημένοι στον άκρατο υποκειμενισμό και στον εμπειρισμό μας- να λειάνουμε τις ακμές των κειμένων, να τα στρογγυλέψουμε. Επίσης, θεωρώντας τον εαυτό μας θεματοφύλακα της γλώσσας, του «σωστού» και του «λάθους», δεν θα διστάσουμε να επιβάλουμε τις εμμονές μας καλλωπίζοντας και ομοιομορφώντας αδιακρίτως - πολλώ μάλλον αν μέσα μας εμφωλεύει ο «κρυπτοσυγγραφέας».

Εύλογα, από τα παραπάνω ανακύπτει το ερώτημα: «Χρειαζόμαστε τους επιμελητές;» Ας αποφύγουμε τις αδιέξοδες γενικεύσεις και τη δαιμονοποίηση - οπωσδήποτε τα όσα αναφέραμε δεν αποτελούν την πλειονότητα των περιπτώσεων. Σαφώς και υπάρχουν πολλοί άριστοι επαγγελματίες που θα σκύψουν πάνω στα κείμενα με σεβασμό, θα δώσουν τον καλύτερο εαυτό τους προς όφελος και μόνο της διαδικασίας της συγγραφής. Σ' έναν εργασιακό χώρο με πολλές ιδιαιτερότητες, από τον επιμελητή ζητούνται μαγικές δεξιότητες. Συχνά θα αναγκαστεί να λειτουργήσει ως «φωτεινός παντογνώστης», ως λύτης σταυρολέξων εν μέσω μη καθορισμένων γνωστικών πεδίων, με ελάχιστα εργαλεία δουλειάς - προφανώς η καλή γνώση της γραμματικής και του συντακτικού δεν επαρκεί, κι αφήστε κάποιους «επαΐοντες» να υποστηρίζουν το αντίθετο. Σ' έναν χώρο όπου η πίεση του χρόνου είναι ασφυκτική, το ξενύχτι εκ των ων ουκ άνευ, οι αμοιβές ισχνές και το «λάθος» ελλοχεύει ανά πάσα στιγμή: «Καλά, γιατί δεν το είδες;»

Ισως το μείζον, αιτία για κάποιες προστριβές με τους συγγραφείς, είναι η ουσία της δουλειάς μας: Ποια τα όρια της επιμέλειας; Πώς προσεγγίζουμε τα κείμενα; Ακανθώδη ζητήματα, με πλείστες όσες απαντήσεις, οι οποίες διατυπώνονται ένθεν κακείθεν. Την προσέγγιση, τα όρια θα τα καθορίσουν η σκευή μας, οι δεξιότητές μας, αφήνοντας στην άκρη τον ενδεχόμενο «κρυπτοσυγγραφισμό» μας, τις ευκολίες που όλοι έχουμε, την τάση μας να κάνουμε «καλύτερο» κάτι - προφανώς, υπάρχουν κι άλλα «καλύτερα» απ' τα δικά μας «καλύτερα». Συνεργοί, συνοδοιπόροι με τον συγγραφέα, ας αντιμετωπίζουμε τα κείμενα με αμηχανία και δέος, αποκτώντας ερωτική σχέση μαζί τους· ακόμη κι αν θεωρούμε πως εμφανίζουν προβλήματα, ας μην ξεχνάμε τον τρόμο του συγγραφέα μπροστά στο λευκό χαρτί. Ναι, έχουμε άποψη και για θέματα πιο σύνθετα -εκτός από τα ολισθήματα από τα οποία πρέπει να προστατεύσουμε τον συγγραφέα- όπως η δομή, το περιεχόμενο, το ύφος, οι χαρακτήρες. Οφείλουμε να ερμηνεύσουμε με επάρκεια το κείμενο -κι εδώ, εκτός των άλλων, η θεωρία της λογοτεχνίας κάτι έχει να μας δώσει-, να αποτελέσουμε τον πρώτο κριτικό αναγνώστη ενός εν εξελίξει δημιουργήματος. Ο επιμελητής συζητάει, υποδεικνύει, προτείνει, δεν αυθαιρετεί, δεν επεμβαίνει ερήμην του συγγραφέα, δεν εφαρμόζει ρετσέτες «διά πάσαν νόσον και...» Είναι σε θέση να αναγνωρίζει τη στρατηγική της γραφής, το αισθητικό διακύβευμα· όμως ας αρκεστούμε στον ρόλο μιας «χαμηλής φωνής» κι ας θεμελιώσουμε με τον συγγραφέα μιαν αμφίδρομη σχέση μαθητείας - ούτως ή άλλως, το κείμενο είναι δημιούργημά του και μόνο.

Οσοι έχουν ασχοληθεί με την επιμέλεια, νομίζω πως θα έχουν διαπιστώσει πως πρόκειται για μια μαγευτική περιπέτεια, μια κατάδυση σε απροσδιόριστα, ανεξερεύνητα βάθη. Σαγήνη, φόβος, σκοτάδι, φως. Ας αφεθούμε - πέρα από ευκολίες, μύθους πρότυπα· τα κείμενα θα μας δείξουν τον δρόμο.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Η εποχή της πεταλούδας
Πρωταθλήτρια των μουσικών αναμνήσεων
Αφανής Αναγνώστης
Επιμέλειας απολογία
Γιορτή Βιβλίου
Ο καπτα-Σίμος το Σφαντό
Εξι βιβλία με διαφορετικό κοινό
Μέρες του παρελθόντος με γοητεία ή φρίκη
Η γαλλική φωνή και ο Στάινερ
Η περίπτωση Τζέικομπσον
Η τρίτη ανάγνωση
Η κατάρα των Ντέην
Κριτική βιβλίου
Δύο βιβλία πάνω από τον φόβο και τον θάνατο
Ο πόλεμος, εμφύλιος ή όχι, και τα παιδιά
Η λυδία λίθος της ζωής
Κοινωνικά σύμβολα και αξίες στις ΗΠΑ
Ξαφνιάσματα στα σκαλιά της Παναγίας των Παρισίων
Η Ελλάδα στην οικονομική κρίση
Κυκλοφορούν επίσης
Της φιλίας ή της συνάντησης
Η ζωή ως ταξίδι ή πραγματικότητα
Ο ακριβοδίκαιος Εντγκαρ Αλαν Πόε
Η Ασπασία Παπαθανασίου ως συγγραφέας
Πάμε σινεμά;
Η κακοποιημένη γυναίκα και ο κόσμος
Νίκος Γκάτσος
Ο Ελληνας και ο ελληνιστής
Πέντε ποιητικά βιβλία
Λέξεων κυματισμοί πολύτροποι
Συνέντευξη: Θάνος Ψυχογιός
«Να δημιουργήσουμε γενιές που θα αγαπήσουν τα βιβλία»
Συνέντευξη: Σωτήρης Παστάκας και Γιάννης Η. Παππάς
Ταξιδεύοντας στην όμορφη Ιταλία
Άλλες ειδήσεις
Το κενό
Μικρές λάμψεις
Εκδοχές φοινικιάς στη μακρινή χώρα
Εφοδος στο μαυσωλείο