Έντυπη Έκδοση

Πώς γίνεσαι βασανιστής

Φωτογραφία του Σωτήρη Λάμπρου για τη Βιβλιοθήκη Φωτογραφία του Σωτήρη Λάμπρου για τη Βιβλιοθήκη Θοδωρής Κ. Ραχιώτης

Βασανιστές

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 360, 20,90 ευρώ

Οκτώ χρόνια αργότερα να είχε εκδώσει το βιβλίο του ο Θοδωρής Ραχιώτης, η χρονική απόσταση από την επιβολή της Απριλιανής Δικτατορίας θα είχε στρογγυλέψει στην πεντηκονταετία και το μυθιστόρημά του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί από τους θεωρητικούς της λογοτεχνίας ως γνήσιο ιστορικό. Ούτε τότε, όμως, το ερώτημα που απασχολεί τον συγγραφέα θα ήταν ιστορικού χαρακτήρα. Η γνωστή διαζευκτική πρόταση, γεννιέσαι ή γίνεσαι βασανιστής, διαμορφωμένη σύμφωνα με το σχήμα που τίθενται παρόμοια ερωτήματα στον χώρο των ανθρωπιστικών επιστημών, όπως το γεννιέσαι ή γίνεσαι ομοφυλόφιλος, θα παραμείνει εις το διηνεκές επίκαιρη, καθώς φροντίζει γι' αυτό η παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Οσον αφορά τον συγγραφέα, φαίνεται να έχει καταλήξει, πολύ πριν από τη συγγραφή, ως προς την απάντηση. Υιοθετεί την κυρίαρχη άποψη κοινωνιολόγων, ψυχολόγων και λοιπών αρμοδίων, που προκρίνει το περιβάλλον ως τον καθοριστικό παράγοντα στην καλλιέργεια της επιθετικότητας και κατ' επέκταση, της βίας. Αυτό, τουλάχιστον όσον αφορά τους μέσους όρους, γιατί πάντοτε υπάρχουν οι περιπτώσεις βεβαρημένης κληρονομικότητας, η οποία υπερισχύει της διαπαιδαγώγησης. Σε αυτό ακριβώς συνίσταται το εγχείρημα του εν λόγω, πρώτου του βιβλίου. Να δείξει, ή μάλλον ακριβέστερα να εμπεδώσει, διά της μυθοπλασίας τα επιστημονικά πορίσματα στην ειδική και πλέον ενδιαφέρουσα περίπτωση του βασανιστή ως οργάνου κρατικής καταστολής.

Το μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος είναι στημένο στο πρότυπο του μυθιστορήματος διάπλασης. Παρότι, στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο όρος φαίνεται αντιφατικός, δεδομένου ότι τα μυθιστορήματα διάπλασης αναφέρονται κατά κανόνα στη μορφωτική αγωγή του έφηβου ήρωα. Από την άλλη, το μυθιστόρημα διάπλασης της εποχής του Γκαίτε, απότοκο του Διαφωτισμού, λογικό ήταν να επικεντρώνεται στη μαθητεία της ηθικής συμπεριφοράς, ενώ το σημερινό είναι μάλλον αναμενόμενο να εστιάζει στους τρόπους που διαμορφώνονται αήθεις χαρακτήρες, συνάδοντας με το γενικότερο κοινωνικό ενδιαφέρον για την παραβατικότητα. Αντίστοιχα, τα βιβλία για την Απριλιανή Δικτατορία, που γράφονταν τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης, αφορούσαν τους αγωνιστές κατά της Χούντας και τα θύματα των βασανισμών. Σήμερα το ενδιαφέρον στρέφεται σε όσους τότε δεν ανακατεύτηκαν και στους θύτες. Τώρα, στον βαθμό που στα παλαιότερα υπήρχε η τάση ηρωοποίησης, στα πρόσφατα διαφαίνεται μια λανθάνουσα διάθεση απενοχοποίησης για συμπεριφορές που κυμαίνονται από την αδιαφορία μέχρι την εγκληματική συνενοχή.

Δύο ετών ο συγγραφέας το 1967, δεν διαθέτει πρωτογενές βιωματικό υλικό για το προκλητικό θέμα που επιλέγει. Η πληθώρα, όμως, των υπαρχόντων στοιχείων, αρχής γενομένης με τα πρακτικά από τις δίκες των βασανιστών πριν από τριάντα τρία τόσα χρόνια, συνιστά πραγματικό παράδεισο για μελετητές και μυθιστοριογράφους. Ο Ραχιώτης στηρίζεται σε πρόσφατες πηγές, που αντανακλούν σημερινές οπτικές. Κατανέμει το μυθιστόρημά του σε 23 κεφάλαια, όπου τα δύο πρώτα και το καταληκτικό δημιουργούν ένα πλαίσιο για τον κυρίως κορμό, που αφορά τη διάπλαση ενός βασανιστή. Μόνο που αυτός δεν περιορίζεται σ' έναν αλλά παρουσιάζει ζεύγος βασανιστών. Ο ένας, που είναι και ο κεντρικός ήρωας, προέρχεται από φτωχή οικογένεια και κουβαλάει τη ρετσινιά του νόθου. Ενώ ο άλλος, συγχωριανός του και δύο χρόνια μεγαλύτερος, είναι γιος κτηματία και δασκάλας. Με αυτόν τον τρόπο, αφ' ενός μεν στήνει την υπόθεση, που, ήδη από τα προλογικά κεφάλαια, δείχνει πως πρόκειται για ξεκαθάρισμα λογαριασμών ανάμεσα στους δύο, ταυτόχρονα, όμως, πλάθει δύο αντιπροσωπευτικές περιπτώσεις: του εργάτη, αφού ο πρώτος, μετά το Δημοτικό, πηγαίνει βοηθός στον χτίστη θείο του, και του σπουδασμένου, καθώς ο άλλος τελειώνει δάσκαλος.

Ο συγγραφέας επιλέγει τα ονόματα προσώπων και τόπων, υποδηλώνοντας ελλείπουσες ιδιότητες. Λάμπρος και Θεόφιλος ονομάζονται οι δύο ήρωες, από το χωριό Λεύκη της επαρχίας Λαμπείας, κατά το αρχαιοελληνικό όνομα της Δίβρης, στην ορεινή Ηλεία. Παρομοίως, στα εισαγωγικά κεφάλαια, η πόλη της Γερμανίας, όπου ζει ο κεντρικός ήρωας από το 1974 μέχρι το 2004, οπότε και εκκινεί η αφήγηση, καλείται Φεργκέσενχαϊμ, αποδιδόμενη στα ελληνικά ως πόλη της λήθης. Τώρα, τι θέλει να λησμονήσει και γιατί έφυγε από την Ελλάδα, λανθάνει σε νύξεις και σπαράγματα αναμνήσεων, που εντέχνως παρεμβάλλονται, συνδαυλίζοντας το όποιο σασπένς του μυθιστορήματος. Πάντως, οι τόποι όπου εκτυλίσσεται η ιστορία, είναι υπαρκτοί και ο συγγραφέας τούς ανασταίνει με αφηγηματική άνεση. Πρώτα, ο Πύργος Ηλείας στα μέσα της δεκαετίας του '50, όπου βρίσκονται οι δύο έφηβοι, ο ένας παραγιός οικοδόμου και ο άλλος μαθητής. Μετά, η Τρίπολη της επόμενης δεκαετίας, όπου ο ένας κάνει τη βασική στρατιωτική του εκπαίδευση και ο άλλος φοιτά στην Παιδαγωγική Ακαδημία. Τέλος, η Αθήνα της Επταετίας. Οχι τόσο η πόλη όσο ορισμένοι χώροι. Ο Ιππόδρομος εκείνη τη φοβερή νύχτα της 21ης Απριλίου 1967, το Κέντρο Εκπαίδευσης της Στρατιωτικής Αστυνομίας και το ΕΑΤ-ΕΣΑ. Σε αυτούς τους δύο χώρους ξεδιπλώνεται η καθημερινή ζωή των ηρώων, πρώτα ως εκπαιδευόμενων και μετά, ως κανονικών ΕΣΑτζήδων.

Η πλοκή του μυθιστορήματος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί υποτυπώδης. Σε ορισμένα, μάλιστα, σημεία, ακόμη και βεβιασμένη, όπως στην περίπτωση της σχέσης που δημιουργούν οι δύο άνδρες με την ίδια πόρνη της οδού Φυλής. Κι αυτό, γιατί μεγάλη έκταση δίνεται στην ανιστόρηση, με μυθοπλαστικό τρόπο, πραγματικών περιστατικών και βασανιστηρίων, όπου αναφέρονται και υπαρκτά πρόσωπα. Η αφήγηση παρακολουθεί την οπτική των ηρώων, ως επί το πλείστον του νόθου παιδιού, ώστε μέσα από τις σκέψεις και τα αισθήματά τους να φανεί το πώς διαμόρφωσαν ψυχοσύνθεση βασανιστή. Σε ορισμένα σημεία, για να καταστήσει ευκρινέστερες τις αντιδράσεις φόβου ή οργής και τις θυμικές μεταπτώσεις τους, παρεμβαίνει με ψυχολογίζουσες ερμηνείες. Οντας νόθος ο κεντρικός ήρωας, γνωρίζει εξ απαλών ονύχων την περιφρόνηση του χωριού, που γίνεται χειροπιαστή με τους ανηλεείς ξυλοδαρμούς από τον γιο της δασκάλας. Ευαίσθητος και φοβισμένος, ποθεί να ενταχθεί στους ισχυρούς, όπως του φαίνονται οι παρακρατικοί και οι στρατιωτικοί, περιφρονώντας όσους αντιλαμβάνεται ως κακομοίρηδες, όπως προβάλλουν μέσα από τις συζητήσεις οι κομμουνιστές. Σε αυτό συμβάλλει ο αριστερός θείος, δίπλα στον οποίο μεγαλώνει, που παραμένει σιωπηλός, οπότε η ιδεολογική του διαφώτιση γίνεται στο στράτευμα. Εκεί, υφίσταται σχεδόν μαζοχιστικά τα βασανιστήρια των εκπαιδευτών του, ως μαθητεία της μετέπειτα σαδιστικής συμπεριφοράς του. Περισσότερο σχηματικά διαγράφεται η περίπτωση του γιου της δασκάλας. Ο δικός του σαδισμός απορρέει από την αυστηρή, στα όρια της δυνάστευσης, διαπαιδαγώγηση της μητέρας του. Οπως και να έχει, το μητρικό πρότυπο προκαλεί και στους δύο μίσος. Προσφεύγουν σε γυναίκες επί πληρωμή, ενώ η σεξουαλική ορμή βρίσκει διέξοδο στα βασανιστήρια.

Ταλαντούχος αποδεικνύεται ο Ραχιώτης στις σκηνές σκληρού ρεαλισμού, όπου διαλέγει υλικό από τις πιο στυγνές πλευρές της πραγματικότητας. Με την ίδια δεξιότητα, αναπλάθει συζητήσεις εθνικοφρόνων και ξεσπάσματα ΕΣΑτζήδων και παρακρατικών. Το πρώτο του μυθιστόρημα, συναρπαστικό ακόμη και για όσους γνωρίζουν την ιστορία εκείνης της περιόδου, δείχνει πως έχει τις δυνατότητες να κινηθεί μυθοπλαστικά και χωρίς το πατρόν της πραγματικότητας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Το μετέωρο βήμα της δημοκρατίας
Το παιχνίδι της βιογραφίας της Ασωτης Σώτης
Αλλοτε σφυριά, άλλοτε πούπουλα
Αντικατοπτρισμοί της εγγύτητας και της απόστασης
Ο θάνατος ως συνέχεια και δικαίωση της ζωής
Τα εγκλήματα ενός «άνθους» στον πόλεμο
Κράμα αισθημάτων και πολιτικού κυνισμού
Ιδιότυπες γοητείες
Τρεις κόκκινες σημαίες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Ο μύθος του Φάουστ έχει και στη μουσική μεγάλη απήχηση
Μια καλή μάγισσα...
Κριτική βιβλίου
Πώς γίνεσαι βασανιστής
Το μετέωρο βήμα της δημοκρατίας
Το παιχνίδι της βιογραφίας της Ασωτης Σώτης
Αλλοτε σφυριά, άλλοτε πούπουλα
Αντικατοπτρισμοί της εγγύτητας και της απόστασης
Ο θάνατος ως συνέχεια και δικαίωση της ζωής
Τα εγκλήματα ενός «άνθους» στον πόλεμο
Κράμα αισθημάτων και πολιτικού κυνισμού
Ιδιότυπες γοητείες
Τρεις κόκκινες σημαίες
Λογοτεχνία
Ο Κέρουακ διαβαίνει μουσηγέτης
Κέρουακ φάντης μπαστούνι
Άλλες ειδήσεις
Τηλεφώνημα από την Ανατολική Ακτή των ΗΠΑ
Η άλλη Αμερική σήμερα