Έντυπη Έκδοση

Το μετέωρο βήμα της δημοκρατίας

Marcel Gauchet

Η άνοδος της δημοκρατίας

Ι. Η επανάσταση των νεότερων χρόνων

ΙΙ. Η κρίση του φιλελευθερισμού (1880-1914)

μτφρ.: Αλέξανδρος Κιουπκιολής

εκδόσεις Πόλις, σ. 456, 28,80 ευρώ

Τι εννοούμε με τον όρο «δημοκρατία» στις κοινωνίες της εποχής μας; Ενα σύνολο πολιτικών θεσμών; Εναν τρόπο διακυβέρνησης ή αντιπροσώπευσης; Ενα ρεύμα ηθικοπολιτικών πεποιθήσεων και αξιών; Ή, μήπως, μια σύγχρονη πολιτική παράδοση, η οποία μπορεί να βυθίζει τις ρίζες της στη χαραυγή του 20ού αιώνα, αλλά από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 και μετά αρχίζει να αντιμετωπίζει μιαν ολομέτωπη κρίση, προσπαθώντας να κατανοήσει και να ορίσει εκ νέου την ταυτότητά της; Ο Marcel Gauchet πιστεύει πως δημοκρατία είναι όλα αυτά και πρωτίστως το τελευταίο: ένα πολιτικοκοινωνικό καθεστώς που αφού έσπευσε να κηρύξει στα πέρατα της οικουμένης, όπως και να εφαρμόσει φανατικά, την ιερή σημασία της ιδέας του ατόμου (τόσο ώστε να μοιάζει αδιανόητη η οποιαδήποτε άλλη ρυθμιστική αρχή για την προσωπική και τη συλλογική μας ύπαρξη), έχασε εν συνεχεία τη δυνατότητα του συλλογικού ελέγχου, η οποία αποτελεί την ύπατη δημοκρατική προϋπόθεση, και βαδίζει τώρα μάλλον εν κενώ.

Γεννημένος στη Γαλλία το 1946, στους κόλπους εργατικής οικογένειας, ο Gauchet, που έχει συνεργαστεί με τον Κλωντ Λεφόρ και τον Κορνήλιο Καστοριάδη, έχει διευθύνει το φιλοσοφικό περιοδικό «Le Debat» (ένα από τα σημαντικότερα στη χώρα του, αλλά και διεθνώς) και διδάσκει σήμερα στην Ανωτάτη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών, διαθέτοντας ένα ιδιαίτερα πλούσιο συγγραφικό έργο, εξετάζει στην «Ανοδο της δημοκρατίας» τη μακρά διαδρομή της Ευρώπης προς την ελευθερία: από τους Νεότερους Χρόνους και το διάστημα 1880-1914 ώς την περίοδο των ολοκληρωτισμών, την οποία θα ακολουθήσει ύστερα από τον τερματισμό του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο πλήρης θρίαμβος και η οριστική αποκατάσταση του δημοκρατικού συστήματος. Στη δίτομη ελληνική έκδοση, που έχει κυριολεκτικώς ευτυχήσει στη μετάφραση του Αλέξανδρου Κιουπκιολή, η ιστορικοπολιτική αφήγηση του Gauchet καλύπτει τη φάση της γέννησης και της ανάπτυξης της ελευθερίας, που εκκινεί από τον 16ο αιώνα και φτάνει μέχρι την ώρα της ανάδυσης του ναζισμού και του σταλινισμού.

Η άρνηση της θείας μεσολάβησης

Τι ακριβώς, όμως, συμβαίνει κατά τη διάρκεια αυτών των αιώνων; Μα, μια άκρως ριζική και μεταμορφωτική επανάσταση, που δεν είναι άλλη από την άρση της πίεσης των θρησκευτικών δεσμών και την απόφαση του ανθρώπου να αναλάβει τις τύχες του και να προσδιορίσει με ίδια μέσα τη μοίρα του, στο πλαίσιο μιας όλο και πιο διευρυμένης αυτονομίας, η οποία αναφύεται στα επίπεδα του δικαίου, της Ιστορίας και της πολιτικής. Ηδη από το 1517, με τη θυροκόλληση των ενενήντα θέσεων για την άφεση των αμαρτιών και την άρνηση του Λούθηρου να αναγνωρίσει τον οποιονδήποτε ως μεσολαβητή του Θεού, η τάξη του Ενός, όπως ονομάζει ο Gauchet τη θεοκρατική αντίληψη και λειτουργία της εξουσίας, κατρακυλάει μέσα σ' ένα βαθύ ρήγμα: ο ουρανός χωρίζεται από τη γη και οι γέφυρες που ένωναν το κάτω με το πάνω γκρεμίζονται διά παντός.

Γκρεμίζονται διά παντός; Ας μειώσουμε κάπως ταχύτητα. Για πολύ καιρό το θρησκευτικό στοιχείο θα παραμείνει επί σκηνής και θα πλευροκοπήσει, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, τη νεωτερικότητα. Καμία κρίσιμη αλλαγή δεν είναι δυνατόν να εκδηλωθεί και να ολοκληρωθεί διαμιάς (η παραδοχή αυτή αποτελεί το μόνιμο κέντρο εστίασης του ιστορικοφιλοσοφικού βλέμματος του συγγραφέα) και όλες οι μείζονες τομές χρειάζονται χρόνο για να φέρουν σε αίσιο πέρας το έργο τους. Ετσι, από τον πολιτικό κυρίαρχο του Hobbes, που είναι μια άτεγκτη (ατσαλένια, θα έλεγε κανείς) συνένωση ατόμων, με εμφανή την απουσία του Θεού, θα περάσουμε βαθμιαία στους ανεξάρτητους ιδιοκτήτες του John Locke και στο κοινωνικό συμβόλαιο του Rousseau, που φιλοδοξεί να κάνει την τέλεια μοιρασιά μεταξύ των εταίρων του. Με τον Hegel θα μετακινηθούμε από τα άτομα στην Ιστορία και στο τέλος της, το οποίο ο φιλόσοφος ατενίζει να έρχεται (αν δεν έχει έρθει κιόλας) με βήμα ταχύ. Εδώ υπάρχει ένα ελαφρύ πισωγύρισμα (ας μην ξεχνάμε τη φυσική βραδύτητα των μεταβολών, για την οποία μας έχει προειδοποιήσει ο Gauchet), αφού για να βγούμε από το παρελθόν χρειάζεται πρωτύτερα να το αποδεχτούμε ως πηγή της προέλευσής μας. Η ροπή προς το νεωτερικό θα πάρει και πάλι μπροστά με την εμφάνιση της κοινωνίας των πολιτών και τον σχηματισμό μιας προστατευτικής πολιτικής κοινότητας, που θα βάλει στο παιχνίδι το κατεξοχήν δεδομένο της νεωτερικότητας: την ικανότητα της επινόησης και της κατασκευής.

Το βάρος του φιλελευθερισμού

Ο κόσμος της βιομηχανίας, της εργασίας και της αγοράς θα ανοίξει περαιτέρω δρόμους στην ευχέρεια του ανθρώπου να παράγει τον εαυτό του και θα εγκαταστήσει σιγά σιγά στη σκηνή τον φιλελευθερισμό: τον φιλελευθερισμό λιγότερο με την έννοια της συγκεκριμένης ιδεολογικοπολιτικής παράταξης και περισσότερο με τη σημασία του κεκτημένου της ελευθερίας. Ο φιλελευθερισμός, που αγγίζει τον υψηλότερο βαθμό της λάμψης του το 1900, τάσσεται υπέρ της χειραφέτησης των ατόμων, των πολιτών και των αγορών και έχει απέναντί τόσο τους συντηρητικούς, που επιζητούν την επιστροφή στις παλαιές ιεραρχίες και ιεραρχήσεις, όσο και τους μεταρρυθμιστές, που επιδιώκουν μια συνεύρεση και συγκατοίκηση ίσων ιδιοκτητών. Οπως κι αν έχει, οι άνθρωποι γίνονται μέσα από τα προτάγματα του φιλελευθερισμού κάτοχοι του προσώπου τους και ικανοί να αυτοκυβερνηθούν διά βίου.

Ο φιλελευθερισμός θα φτιάξει και τη δίοδο για να προχωρήσουμε στα επόμενα χρόνια. Σβήνοντας από πάνω του και τα τελευταία θρησκευτικά ίχνη, που είναι ακόμη αρκετά ορατά το 1900, ο φιλελευθερισμός θα οδηγηθεί στη δημοκρατία, που θα υπαγάγει άτομα, πολίτες και αγορές σε μια νέα μορφή συλλογικότητας, όπου η ευθύνη του ελέγχου θα επιτρέψει στον εαυτό να είναι κάτι παραπάνω από άτομο και στο άτομο να είναι κάτι παραπάνω από εαυτός. Ενας τέτοιος, ωστόσο, έλεγχος τείνει να χαθεί στις δημοκρατίες του τελευταίου τέταρτου του 20ού αιώνα και της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα, που έχουν αφεθεί παραλυτικά στις απορυθμισμένες αγορές και στον εξαγριωμένο ατομικισμό, ο οποίος απειλεί να καταπιεί τα πάντα στο διάβα του. Υπό αυτή την έννοια η δημοκρατία δεν έχει τελειώσει τη διαδρομή της και οι εκκρεμότητές της παραμένουν πλήθος. Για περισσότερα, όμως, επί του προκειμένου θα πρέπει να περιμένουμε τον τέταρτο τόμο του Cauchet, ο οποίος θα έρθει μαζί με τον τόμο για την καταβαράθρωση της δημοκρατίας κατά τον Μεσοπόλεμο.

Ξέροντας πώς να συνταιριάξει τις γενικές αναλογίες του παρελθόντος με το απτό ιστορικό γεγονός και συνδυάζοντας την πολιτική επιστήμη με την πολιτική φιλοσοφία, αλλά και με την ιστορία των ιδεών ή με τη φιλοσοφία της ιστορίας (για να χρησιμοποιήσω έναν παλιομοδίτικο όρο), ο Gauchet ξεμπερδεύει πολύ γρήγορα με τις δεξιές και τις αριστερές εξαμβλώσεις του δημοκρατικού φαινομένου, αποφεύγει τον οποιονδήποτε δογματισμό και αναγωγισμό (δεν βιάζεται να περιγράψει αλλαγές οι οποίες εξακολουθούν να βρίσκονται καθ' οδόν και δεν αναγνωρίζει καμία οριστική προοπτική για το δημοκρατικό γίγνεσθαι) και θέτει καίρια ερωτήματα για τα μείζονα ζητήματα της εποχής μας, που δεν έχουν πάψει να σχηματίζουν ένα τεράστιο σταυρόλεξο. Μαζί με όλα τα προηγούμενα, ο Gauchet αποδεικνύεται κι ένας απείρως προικισμένος αφηγητής, που μας αιχμαλωτίζει με τους χαμηλούς και υποβλητικούς του (όσο μπορεί να ισχύσει κάτι τέτοιο για τη φιλοσοφία) τόνους.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Πώς γίνεσαι βασανιστής
Το παιχνίδι της βιογραφίας της Ασωτης Σώτης
Αλλοτε σφυριά, άλλοτε πούπουλα
Αντικατοπτρισμοί της εγγύτητας και της απόστασης
Ο θάνατος ως συνέχεια και δικαίωση της ζωής
Τα εγκλήματα ενός «άνθους» στον πόλεμο
Κράμα αισθημάτων και πολιτικού κυνισμού
Ιδιότυπες γοητείες
Τρεις κόκκινες σημαίες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Ο μύθος του Φάουστ έχει και στη μουσική μεγάλη απήχηση
Μια καλή μάγισσα...
Κριτική βιβλίου
Πώς γίνεσαι βασανιστής
Το μετέωρο βήμα της δημοκρατίας
Το παιχνίδι της βιογραφίας της Ασωτης Σώτης
Αλλοτε σφυριά, άλλοτε πούπουλα
Αντικατοπτρισμοί της εγγύτητας και της απόστασης
Ο θάνατος ως συνέχεια και δικαίωση της ζωής
Τα εγκλήματα ενός «άνθους» στον πόλεμο
Κράμα αισθημάτων και πολιτικού κυνισμού
Ιδιότυπες γοητείες
Τρεις κόκκινες σημαίες
Λογοτεχνία
Ο Κέρουακ διαβαίνει μουσηγέτης
Κέρουακ φάντης μπαστούνι
Άλλες ειδήσεις
Τηλεφώνημα από την Ανατολική Ακτή των ΗΠΑ
Η άλλη Αμερική σήμερα