Έντυπη Έκδοση

Βιβλίο

Πεντάλ

  • Απλή εξήγηση ή κατανόηση

    Του κυνηγού

    Πέλματα τρυφερά

    Στις πέτρες τρέχει η αλήθεια

    Και η καρδιά μου

    Το αίμα της δε λέει να σωπάσει.

    Ο κυνηγός με φαγωμένο πρόσωπο

    Θα γίνει ποιητής

    Και τα σκυλιά του θα τον περιγελούν.

    Χαμηλός ουρανός, εκδόσεις Οδός Πανός, Αθήνα 2006

    Στον δυνατό αέρα

    Ενα πουλί αμφιβάλλει

    Κι αν είναι το ακίνητο

    Κέντρο του κόσμου;

    (αδέσποτο)

    De passage

    Ερχόταν το πουλί. Τη μέρα ερχόταν.

    Με το μεγάλο μάτι του κοιτούσε

    Αδιάφορα

    Δεν είναι απ' τις ανάσες

    Που κάνουνε το τζάμι να θολώνει

    Ηταν πουλί-εικόνα

    Ερχόταν, έφευγε

    Κι ερχόταν πάλι

    Το πρωί.

    Οπως έχει ξαναπεί το Πεντάλ, υπάρχουν ποιητές που χαίρουν επιφάνειας και άλλοι που χαίρουν αφάνειας. Μια τέτοια περίπτωση είναι της Μαίρης Γιόση που, περιέργως, είναι καθηγήτρια Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Λέω «περιέργως» γιατί σπάνια η φιλολογική σκέψη, ματιά και στάση τα καταφέρνει και στην ποίηση. Τα προηγούμενα τρία ποιήματα, που ο ποδηλάτης εννοεί, κι αυτός περιέργως, να βλέπει μέσα τους και κάποια «οικολογική» χροιά, είναι ωστόσο δικά της.

    *************

    Από την ποίηση στη φιλοσοφία

    Παιδική ρήση

    Πάντοτε προσπαθώ να σκεφτώ πως είμαι ένας άλλος, κι όμως είμαι πάντοτε εγώ.

    Απόδειξη της πηγαίας φιλοσοφικής σκέψης που τη βρίσκουμε και στους διανοητικά ασθενείς, ισχυρίζεται ο Καρλ Γιάσπερς στην Εισαγωγή στη φιλοσοφία, εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα, εισαγωγή- μετάφραση Χρίστου Μαλεβίτση. Εκεί, εκτός από παραδείγματα αποριών ή καταφάσεων, που εκφράζονται από παιδιά και προδίδουν μια πνευματικότητα που χάνεται γρήγορα και σταθερά, καθώς, προϊόντος του χρόνου και με την ολόθερμη παρότρυνση των ενηλίκων, μπαίνουν και εγκλωβίζονται στον κόσμο των συμβάσεων και των τρεχουσών αντιλήψεων, ο Γιάσπερς μιλάει και για την έναρξη ορισμένων διανοητικών ασθενειών, στη διάρκεια της οποίας προκύπτουν συγκλονιστικές μεταφυσικές αποκαλύψεις, χωρίς αυτό να σημαίνει πως στη μορφή τους ή στον λόγο είναι πρώτης τάξεως, ώστε οι ανακοινώσεις τους να διαθέτουν αντικειμενικό νόημα, με την εξαίρεση ορισμένων περιπτώσεων, όπως του Χέλντερλιν και του Βαν Γκογκ. Διατείνεται επίσης ότι κανείς δεν ξεφεύγει από τη φιλοσοφία και ότι «ακόμη και αυτός που την αρνείται επιτελεί φιλοσοφική πράξη, χωρίς να το καταλαβαίνει».

    Ο ποδηλάτης δυσκολεύεται να συμφωνήσει μ' αυτό το τελευταίο. Οχι ότι δεν συμβαίνει, αλλά δεν συμβαίνει πάντοτε και σε όλους. Η απλοϊκότητα, η σύγχυση και η απορία μπορεί να περιέχουν μικρά ή μεγάλα σπαράγματα φιλοσοφικού στοχασμού, αλλά η ανοησία; η ρηχότητα και η πονηράδα του πολιτικού λόγου παραδείγματος χάριν; Ο Γιώργος Καράμπελας -έχω ξανααναφερθεί σ' αυτόν τον ευφυή νευρολόγο ψυχίατρο-, μου εξομολογήθηκε, με το ανάλογο χιούμορ, ότι οσάκις πληροφορείται από δημόσια χείλη ότι «ελήφθησαν όλα τα κατάλληλα μέτρα» συνήθως τον καταλαμβάνει τάση ατάκτου φυγής.

    Ολίγα περί κριτικής με αφορμή πρόσφατη συζήτηση

    Ο άνθρωπος, ο ευαίσθητος αναγνώστης, απαξιώνει συχνά το γούστο του. Ακόμη και οι αρκούντως καλλιεργημένοι κρέμονται από την πένα των κριτικών. Αλλά η προχειρότητα, ο ψευτολογιοτατισμός και η έλλειψη γενικότερης παιδείας με την παράλληλη άκρατη επίδειξη γνώσεων δεν εξαιρεί τον χώρο των τεχνών και των γραμμάτων. Η εποχή που την κριτική την ασκούσαν η Γουλφ φέρ' ειπείν, ο Ελιοτ, ο Κόλεριτζ ή ο Τζόνσον, για να περιοριστώ στο βρετανικό χώρο, πέρασε ανεπιστρεπτί, και αμφίβολο αν υπήρξε ποτέ ανάλογη στην Ελλάδα, με τη λαμπρή εξαίρεση λιγοστών ονομάτων, όπως, π.χ. του Γρηγόριου Ξενόπουλου. Για τη σημερινή ελληνική εποχή ο ποδηλάτης θα αποφύγει να αναφέρει ονόματα γιατί θα κινδυνέψει να γκρεμιστεί.

    Αν εξαιρέσουμε τις φορές της κατάφωρης επιτυχίας ή αποτυχίας και της συνακόλουθης ομόφωνης επιδοκιμασίας ή ομόφωνης αποδοκιμασίας, η κριτική υπακούει, εκτός από τις επιταγές του αμφίβολου προσωπικού της γούστου -και πώς αλλιώς να γίνει θα μου πείτε-, και σε προσωπικές συμπάθειες και αντιπάθειες ή σε υποδείξεις, τώρα πια, παραγωγών του βιβλίου, του θεάματος ή του ακροάματος. Δεν αποκλείεται ο κριτικός να αποβλέπει σε κάποιο συγκεκριμένο σκοπό, δίχως να θέλω να πω ότι ισχύει για όλους και σε κάθε περίπτωση, ούτε ότι ο σκοπός είναι κατ' ανάγκη πονηρός.

    Στο θέαμα (κινηματογράφος, θέατρο) η υπόδειξη γίνεται και χωρίς λόγια, με τα γνωστά αστεράκια, δίκην κατηγορίας ξενοδοχείου. Και ναι μεν στα ξενοδοχεία ο πελάτης συνήθως δεν εκπλήσσεται, γιατί οι προδιαγραφές είναι συγκεκριμένες και αυστηρές, αλλά στο θέαμα δεν υπάρχει ο λεπτομερέστατος και αμερόληπτος ταξιδιωτικός οδηγός lonely planet. Ο ποδηλάτης σκέφτεται πόσες φορές ο χρόνος έχει γελοιοποιήσει την κριτική που διατυπώνεται με απόλυτους όρους, κυρίως όταν πρόκειται για αληθινή πρωτοπορία, αλλά και το κοινό, που δυσκολεύεται να προπορευτεί μαζί με τον καλλιτέχνη της εποχής του ή διστάζει να εκφράσει την επιδοκιμαστική ή απορριπτική του στάση ή τάση, προτού μιλήσει ο «ειδήμων», και γι' αυτό επαναλαμβάνει το γνωστό «για να το λέει αυτός...».

    Οσον αφορά την ποίηση είναι το πιο βολικό είδος όταν συζητάς για κριτική, για τον λόγο ότι οι τυπικές της ιδιότητες προσφέρονται πιο εύκολα για γενικεύσεις. Αλλά δύσκολα θα μπορέσει κάποιος να ισχυριστεί ότι αφού διάβασε μια εξονυχιστική κριτική απόλαυσε και κατανόησε περισσότερο το ποίημα. Κι ελπίζω ότι δεν μπερδεύουμε την απλή εξήγηση με την κατανόηση. Ο Ελιοτ λέει ότι η απόλαυση της ποίησης (ίσως ισχύει και για άλλες τέχνες) είναι μια σύνθετη εμπειρία που μέσα της υπάρχουν ανακατεμένα διάφορα είδη ευχαρίστησης και ίσως σε διαφορετική αναλογία για κάθε ξεχωριστό αναγνώστη.

    Κίνδυνοι που διατρέχει ο ευλαβικός αναγνώστης κριτικών προσεγγίσεων, όπως είθισται να τις λέμε σήμερα:

    1) Να πιστέψει πως μόνο μια ερμηνεία υπάρχει του έργου ως συνόλου.

    2) Να πιστέψει πως η ερμηνεία αυτή αποτελεί απόδειξη αυτού που συνειδητά ή ασυνείδητα προσπάθησε να κάνει ο καλλιτέχνης ή αυτού που πέτυχε να κάνει.

    3) Να χάσει το αρχικό συναίσθημα απόλαυσης που τον ενέπνευσε προσπαθώντας να ανασυναρμολογήσει το έργο κατά τας υποδείξεις. Επίσης, εφόσον προηγηθεί η κριτική, να το πλησιάσει με τη ματιά του κριτικού αντί για τη δική του. Μια μορφή εξουσίας απέναντι στην ατομική κρίση. Παράδειγμα η σχετικά πρόσφατα εκδοθείσα βιογραφία του Πάουλ Τσέλαν από τον Τζον Φέλστινερ (καθηγητή Αγγλικής και Εβραϊκής! Φιλολογίας!), όπου η ποίηση του Τσέλαν κυριολεκτικά τεμαχίζεται στίχο στίχο. Αλλά όχι στα εξ ων συνετέθη. Ο Ελιοτ, πάλι, λέει επίσης ότι σ' όλη τη μεγάλη ποίηση υπάρχει κάτι που πρέπει να μείνει ανεξήγητο όσο ολοκληρωμένες κι αν είναι οι γνώσεις μας για τον ποιητή και ότι αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία. Όταν τελειώσει ένα ποίημα, κάτι καινούριο έχει συμβεί, κάτι που δεν μπορεί να εξηγηθεί τελείως μ' οτιδήποτε έγινε πιο πριν. Αυτό ακριβώς εννοούμε με τη λέξη δημιουργία.

    4) Το είδος που κινδυνεύει περισσότερο από την αιτιώδη εξήγηση, την άνευ όρων εμπιστοσύνη στην αιτιώδη εξήγηση, είναι η κριτική βιογραφία, όπου ο κριτικός- βιογράφος συμπληρώνει τις γνώσεις του για τα εσωτερικά γεγονότα με ψυχολογικά συμπεράσματα για την εσωτερική εμπειρία του βιογραφουμένου. Στη βιογραφία της Σύλβιας Πλαθ διαβάζουμε π.χ. ότι η ποιήτρια μπήκε στο δωμάτιο ή βγήκε από το δωμάτιο με τρεμάμενα χέρια και δάκρυα στα μάτια , λες και ο βιογράφος ήταν παρών στη λογομαχία της με τον Τεντ Χιουζ ή διέθετε βιντεοκάμερα.

    Ο κριτικός στον οποίο πρέπει να χρωστάμε ευγνωμοσύνη είναι εκείνος που θα μας κάνει να δούμε κάτι που δεν το είχαμε δει πριν, να μας απαλλάξει από την προκατάληψη ή να μας φέρει πρόσωπο με πρόσωπο μ' αυτό το κάτι και ύστερα να μας αφήσει μόνους μας μαζί του.

    Ο ποδηλάτης σάς χαιρετά.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Ο μύθος του Φάουστ έχει και στη μουσική μεγάλη απήχηση
Μια καλή μάγισσα...
Κριτική βιβλίου
Πώς γίνεσαι βασανιστής
Το μετέωρο βήμα της δημοκρατίας
Το παιχνίδι της βιογραφίας της Ασωτης Σώτης
Αλλοτε σφυριά, άλλοτε πούπουλα
Αντικατοπτρισμοί της εγγύτητας και της απόστασης
Ο θάνατος ως συνέχεια και δικαίωση της ζωής
Τα εγκλήματα ενός «άνθους» στον πόλεμο
Κράμα αισθημάτων και πολιτικού κυνισμού
Ιδιότυπες γοητείες
Τρεις κόκκινες σημαίες
Λογοτεχνία
Ο Κέρουακ διαβαίνει μουσηγέτης
Κέρουακ φάντης μπαστούνι
Άλλες ειδήσεις
Τηλεφώνημα από την Ανατολική Ακτή των ΗΠΑ
Η άλλη Αμερική σήμερα