Έντυπη Έκδοση

Φιλίες σε αμφισβητούμενους χώρους στην πόλη

Από το μέτωπο των κοινωνικών επιστημών

Νικόλας Χρηστάκης -  Παναγιώτης Χαλάτσης

Φιλικές σχέσεις

εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, σ. 201, ευρώ 14,07

Κώστας Γιαννακόπουλος - Γιάννης Γιαννιτσιώτης [επιμ.],

Αμφισβητούμενοι χώροι στην πόλη. Χωρικές προσεγγίσεις του πολιτισμού

εκδόσεις Αλεξάνδρεια / Πανεπιστήμιο του Αιγαίου, σ. 380, ευρώ 26,38

Η φιλία μοιάζει να είναι από τα πλέον εξαντλημένα θέματα του ανθρώπινου ρεπερτορίου. Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη δυσκολία που θα είχε ν' αντιμετωπίσει μια έρευνα όπως η παρούσα, δύο νέων ερευνητών από το Πάντειο Πανεπιστήμιο, των οποίων τα ενδιαφέροντα συγκλίνουν στο πεδίο της κοινωνικής ψυχολογίας: πώς, δηλαδή, ένα τέτοιο εγχείρημα με τη χρήση τεχνικών εργαλείων, όπως συνεντεύξεις, ερωτηματολόγια και στατιστικές καταμετρήσεις, δεν θα οδηγούσε σε κοινότοπα συμπεράσματα, τα οποία είναι ήδη διαισθητικώς γνωστά σε κάθε ενδιαφερόμενο. Διαβάζοντας αυτή την άψογα επιτελεσμένη -με τα κριτήρια της εμπειρικής κοινωνικής έρευνας- εργασία, αντιλαμβάνεται κανείς ότι οι συγγραφείς διέφυγαν εν μέρει τον κίνδυνο: όχι βέβαια ότι έχουν να παρουσιάσουν εντελώς αναπάντεχα ευρήματα, αλλά πετυχαίνουν μια ικανοποιητικά περιεκτική απογραφή του θέματος, που ισορροπεί ανάμεσα στη θεωρία και τα εμπειρικά δεδομένα· επιπλέον, έχει πάντα ενδιαφέρον να βλέπει κανείς την απόκλιση ανάμεσα στις επικρατούσες γνώμες κι εκείνο που οι ποσοτικοί δείκτες συχνά μαρτυρούν.

Στόχος των Ν. Χρηστάκη και Π. Χαλάτση ήταν, συνεξετάζοντας τις θεωρητικές κι ερευνητικές προσεγγίσεις της διεθνούς βιβλιογραφίας, από τη μία πλευρά, και δύο δικές τους έρευνες (που έγιναν μεταξύ 2004-06, με συμμετοχή κάπου 350 ατόμων και των δύο φύλων) από την άλλη, να κάνουν μία ανατομία των σύγχρονων φιλικών σχέσεων εστιάζοντας ειδικότερα στα εξής ζητήματα: πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται και βιώνουν τις φιλικές τους σχέσεις· ποιοι είναι οι στενότεροι φίλοι τους· τι οδηγεί στη σύναψη και τι στη ρήξη μιας φιλίας· προπαντός, ποιος ο χαρακτήρας των ετερόφυλων φιλικών σχέσεων, ποιες οι ιδιάζουσες δυσκολίες και τα οφέλη τους. Και, όπως είναι αναμενόμενο, ξεκινούν τη συζήτησή τους με μια σύντομη επισκόπηση των ιστορικών αναφορών περί φιλίας, ιδίως από την ελληνική αρχαιότητα, που με τον Αριστοτέλη και τον Επίκουρο έδωσε μερικές από τις κλασικότερες πραγματεύσεις του θέματος στην παγκόσμια φιλολογία, μέχρι τον Χριστιανισμό, ο οποίος μετέβαλε την ελληνική αντίληψη κατά ένα κρίσιμο σημείο: στην αποσαρκωμένη έννοια της αγάπης κατέπνιξε όχι μόνο το στοιχείο της σεξουαλικής επιθυμίας αλλά τον απολύτως εξατομικευμένο χαρακτήρα της διαπροσωπικής οικειότητας. Φτάνοντας στις σύγχρονες κοινωνιολογικές προσεγγίσεις, το στοιχείο που μοιάζει να προέχει είναι αυτό που συνοψίζεται στην εξής διατύπωση: «Εν ολίγοις, στις κοινωνίες όπου η αξία των συγγενικών δεσμών σταδιακά υποχωρεί και ο εαυτός νοείται λιγότερο "συλλογικά" και πιο "ατομικιστικά", οι συναισθηματικές ανταλλαγές πραγματοποιούνται περισσότερο στο πλαίσιο μιας δυαδικής, εθελούσιας και ανακλήσιμης σχέσης, όπως είναι η φιλία» (σελ. 23).

Ιδού ένα θέμα για περαιτέρω θεωρητική επεξεργασία: η φιλία ως ίδιον των αστικών κοινωνιών, συνδεδεμένη με τις διαδικασίες προϊούσας εξατομίκευσης και αυτοκαθορισμού τού βίου, και προπαντός η φιλία ως αντίθεση στη δομή της οικογένειας. Το άλλο μεγάλο ζήτημα που παρουσιάζει ιδιαίτερο θεωρητικό ενδιαφέρον -και δικαίως οι συγγραφείς τού αφιερώνουν το μακροσκελέστερο τμήμα της πραγμάτευσής τους (κεφάλαια 4 και 5)- είναι το ζήτημα των ετερόφυλων φιλικών δεσμών. Η ιδιάζουσα σημασιοδότηση της ετερόφυλης φιλίας προϋποθέτει δύο πανίσχυρες, και αλληλοσυνδεόμενες, συλλογικές παραδοχές (οι οποίες, παρότι δεν θεματοποιούνται ρητά από τους συγγραφείς, υπορρέουν σταθερά την πραγμάτευσή τους): πρώτον, ότι η φιλία ορίζεται από την απουσία σεξουαλικής έλξης· δεύτερον, ότι ο αρμόζων τόπος της σεξουαλικής έλξης είναι ο ετερόφυλος δεσμός. Ετσι προκύπτει το πιο σταθερό γνώρισμα των ετερόφυλων φιλικών σχέσεων στις κοινωνίες μας, το οποίο επιβεβαιώνουν οι έρευνες των συγγραφέων - συνεχής προσπάθεια ν' αποσοβηθεί μια παρείσδυση σεξουλικών αισθημάτων, που βιώνονται πάντα ως απειλή για τη φιλία. Μένει αναμφίβολα να εξεταστεί πώς βιώνεται μια παρείσδυση σεξουαλικών αισθημάτων στην ομόφυλη φιλία.

Ο συλλογικός τόμος των Κ. Γιαννακόπουλου και Γ. Γιαννιτσιώτη, διδασκόντων στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου του Αιγαίου, αντιπροσωπεύει μια πολύ ευρύτερη, και μεθοδολογικά χαλαρότερη, προσέγγιση μακριά από τη χρήση ποσοτικών μεθόδων· η συμμετοχή άλλωστε έντεκα συγγραφέων με διαφορετικό επιστημονικό υπόβαθρο προαναγγέλλει όχι μόνο την πολυμέρεια της οπτικής αλλά κι έναν διαμετρικό κίνδυνο: να χαθεί η συνεκτικότητα της θεματικής, πολλώ μάλλον στον βαθμό που οι πλεονάζουσες θεωρητικές επιδράσεις και αναφορές βαραίνουν συχνά δυσανάλογα προς την ειδική δεσμευτικότητα του αντικειμένου. Οχι βεβαίως σε όλα τα κείμενα. Μιας και είναι αδύνατον εδώ να συζητήσω λεπτομερώς το καθένα, ας πω μόνον, ενδεικτικά, ότι ο Σταύρος Σταυρίδης εξετάζει τις μορφές πειθάρχησης που οι νεωτερικές εξουσίες επιβάλλουν στην πόλη μέσω του στρατηγικού χωροταξικού εξορθολογισμού· ο Λεωνίδας Οικονόμου εξετάζει το παράδειγμα οικοπεδοποίησης κοινόχρηστων εκτάσεων ως πεδίο διαπραγμάτευσης ανάμεσα στην κρατική εξουσία και τους πολίτες· τα άρθρα του Κώστα Γιαννακόπουλου, των Δημήτρη Παρσανόγλου και Ηλέκτρας Πετράκου και της Βενετίας Καντσά χαρτογραφούν την οικειοποίηση τμημάτων της πόλης από μειονοτικές συλλογικότητες -διαπερατότητα των ορίων και ομαλοποιητικός «εξευγενισμός» στην περιοχή Κεραμεικού-Γκαζιού, νέοι και νέες μεταναστευτικής καταγωγής και λεσβίες στους δρόμους της Αθήνας, αντίστοιχα- απέναντι σε κυρίαρχα στρατηγήματα ελεγκτικής διαχείρισης του χώρου· ο Πάνος Πανόπουλος διερευνά την ηχητική/ακουστική τεχνολογία ως τεχνολογία της εξουσίας, ιδίως τις μορφές ηχητικής ακουστικής/ιδιωτικότητας στον δημόσιο χώρο, τις οποίες συνδέει με την εμπορευματοποίησή του· το ενδιαφέρον κείμενο της Αθηνάς Αθανασίου αφιερώνεται στην επιτελεστική δράση των σωμάτων των ακτιβιστριών του διεθνούς φεμινιστικού, αντιπολεμικού δικτύου «Γυναίκες στα Μαύρα» στην κεντρική πλατεία του Βελιγραδίου, ως μια μορφή δημοσιοποίησης (και συνεπώς πολιτικοποίησης) του πένθους· ο Γιάννης Γιαννιτσιώτης και η Ελεάνα Γιαλούρη εγγίζουν από διαφορετικές σκοπιές την προβληματική των μνημείων - μέσ' από τις κοινωνικές σημασιοδοτήσεις ενός ανδριάντα του Αρη Βελουχιώτη στη Λαμία και τις συναφείς αντιδράσεις, ο πρώτος, και μέσα από τον σχολιασμό μιας ταινίας της Εύας Στεφανή για την «Ακρόπολη», όπου ξετυλίγεται μια απροσδήκητη οπτική για τον εθνικό μνημειακό χωροχρόνο, η δεύτερη· ο Παυσανίας Καραθανάσης, τέλος, εστιάζει το βλέμμα του στην οπτική υλικότητα του γκράφιτι, πεδίο μεταβαλλόμενων αισθητικών και πολιτισμικών αξιώσεων ή διεκδικήσεων.

Τι είναι αυτό που συνέχει θεωρητικά ένα τόσο ετερογενές φάσμα κειμένων; Οπως το θέτουν οι επιμελητές του τόμου στην Εισαγωγή τους, μια κοινωνιο-χωρική διαλεκτική, που αναγνωρίζει ότι «το χωρικό δεν είναι απλώς το αποτέλεσμα κοινωνικών/πολιτισμικών νοημάτων και σχέσεων, αλλά επίσης και το μέσο, η προϋπόθεση της ύπαρξής τους. Με άλλα λόγια, το χωρικό κατασκευάζεται κοινωνικά αλλά και το κοινωνικό συγκροτείται επίσης χωρικά» (σελ. 13). Αναγνωρίζουν την πατρότητα αυτής της προσέγγισης στον Henri Lefebvre, αλλά αντλούν επίσης, και μερικές φορές ελάχιστα κριτικά, από το έργο θεωρητικών, όπως ο Michel Foucault, η Nancy Munn, ο Michel de Certeau, ο Bruno Latour κ.ά. Σε κάθε περίπτωση, ο χώρος προτείνεται ως (μια ενδεχόμενη) απάντηση στο ερώτημα «Ποιος είναι ακριβώς ο τρόπος ύπαρξης των κοινωνικών σχέσεων;» - να σκεφτόμαστε χωρικά, υποδεικνύουν, σημαίνει να συλλαμβάνουμε την απτή υλικότητα των κοινωνικών σχέσεων και τις επιτελεστικές διαστάσεις της εξουσίας και της αμφισβήτησης. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Μαύρο τριαντάφυλλο στο στήθος
Η τέχνη της Ρομιγύ
Μεταξύ ντοκουμέντου και μυθοπλασίας
Κάποιος με φώναξε Σεμπάστιαν
Οι παρενέργειες μιας στράτευσης στην τέχνη του Πάουντ
Επιρροές, σχεδιασμοί και συγκρούσεις στη Μεσόγειο
Η συμμετοχή του ελαφρού μουσικού θεάτρου
Ρεμπέτες, αγαπητικοί και πόρνες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη
Επειδή το βιβλίο χρειάζεται αυξημένη φροντίδα
Κριτική βιβλίου
Μαύρο τριαντάφυλλο στο στήθος
Η τέχνη της Ρομιγύ
Μεταξύ ντοκουμέντου και μυθοπλασίας
Από το μέτωπο των κοινωνικών επιστημών
Κάποιος με φώναξε Σεμπάστιαν
Οι παρενέργειες μιας στράτευσης στην τέχνη του Πάουντ
Επιρροές, σχεδιασμοί και συγκρούσεις στη Μεσόγειο
Η συμμετοχή του ελαφρού μουσικού θεάτρου
Ρεμπέτες, αγαπητικοί και πόρνες
Αφανής αναγνώστης
Ωραία είναι τα βιβλία που σε κάνουν να σκέφτεσαι διαφορετικά
Η τρίτη ανάγνωση
Μια χριστουγεννιάτικη ιστορία
Προδημοσίευση
ΚΑΝΕΙΣ
Από τις 4:00 στις 6:00
Με τις πέτρες κτίζονται τραγούδια
Ο Che Guevara της φολκ
Άλλες ειδήσεις
Μια εποχή αρόδο
Η καλή σου μεριά
Η Μαρίνα Καραγάτση και η υπόσχεση του Παραδείσου
Αυτό που δεν υπάρχει εδώ· πουθενά δεν υπάρχει
Ανθισμένες ρεματιές, αρχοντικά και μουράγια