Έντυπη Έκδοση

Ελλάδα, Ιταλία και Ισπανία στον Μεσοπόλεμο και Διαφωτισμός στη Σμύρνη

Επιρροές, σχεδιασμοί και συγκρούσεις στη Μεσόγειο

Δημήτρης Ε. Φιλιππής

Προφασισμός, εκφασισμός, ψευδοφασισμός.

Ελλάδα, Ιταλία και Ισπανία στον Μεσοπόλεμο.

εκδόσεις University Studio Press, σ. 356, ευρώ 24

Η περίοδος του Μεσοπολέμου -από τη Συνθήκη Ειρήνης στο Παρίσι το 1919 έως τον Οκτώβριο του 1940- οριοθετείται από εντάσεις μεταξύ της Ελλάδας και της Ιταλίας. Στην αρχή του Μεσοπολέμου, η αντιπαλότητα Ελλάδας-Ιταλίας διευθετείται προσωρινά από την πολιτική ικανότητα του Ελευθερίου Βενιζέλου, με την υπογραφή συμφωνίας με τον υπουργό Εξωτερικών Τομάζο Τιτόνι, για να εξελιχθεί όμως, με την άνοδο του φασισμού, στην κατάληψη της Κέρκυρας το 1923, ταυτόχρονα με την προσάρτηση του γιουγκοσλαβικού λιμανιού του Φιούμε, την οποία απαίτησε και πέτυχε ο Μουσολίνι στο πλαίσιο της δυναμικής παρουσίας της Ιταλίας στη Μεσόγειο. Η πολιτική της Ιταλίας προς την Ελλάδα ήταν ενταγμένη στον ευρύτερο σχεδιασμό της να αυξήσει την επιρροή της στα Βαλκάνια και στη Μεσόγειο.

Κεντρικός άξονας του βιβλίου του Δημήτρη Ε. Φιλιππή είναι η σύγκρουση του ιταλικού και ελληνικού εθνικισμού και η διαμόρφωση-εξέλιξή του με την άνοδο του φασισμού στην Ιταλία. Πρόκειται για μια σύγκρουση που εξετάζεται από τις αρχές του 20ού αιώνα, όταν η επεκτατική πολιτική της Ιταλίας στα Βαλκάνια αποκτά αυξανόμενη σημασία για την Ελλάδα εξαιτίας των δικών της εδαφικών διεκδικήσεων σε περιοχές τις οποίες η Ιταλία θεωρεί ότι ανήκουν στη σφαίρα της επιρροής της. Ο Φιλιππής εντάσσει την πολιτική της Ιταλίας αλλά και της Ελλάδας στο βαλκανικό και ιδιαίτερα στο μεσογειακό πλαίσιό τους, αλλά και διευρύνει την προσέγγισή του για να συμπεριλάβει και την ουδέτερη στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο Ισπανία, η οποία από παρατηρητής αρχικά αυτής της αντιπαράθεσης θα γίνει τελικά ο ρυθμιστής της· ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος αποτελεί το προοίμιο του ελληνο-ιταλικού πολέμου. Αξιοποιώντας κατά τον ιδανικότερο τρόπο ανέκδοτο αρχειακό υλικό από το Ισπανικό Υπουργείο Εξωτερικών, και τις οξυδερκείς εκθέσεις των Ισπανών διπλωματών στην Αθήνα, εντάσσει το θέμα του στο πλαίσιο των ευρύτερων εξελίξεων στη Μεσόγειο, τεκμηριώνοντας παράλληλα την προσπάθεια του Μουσολίνι και την αναπόφευκτη αντίδραση του Φράνκο, να χρησιμοποιήσει τις εβραϊκές κοινότητες για την προώθηση της επεκτατικής πολιτικής της. Η Ελλάδα κατά την περίοδο αυτή θα διακριθεί για την ανεκτικότητά της, η οποία θα προεκταθεί με προτάσεις συνεργασίας από τα μέσα της δεκαετίας του 1920, για να καταλήξει στο ελληνο-ιταλικό Σύμφωνο Φιλίας που θα υπογράψουν ο Βενιζέλος και ο Μουσολίνι το 1928. Ο Ιταλό-αιθιοπικός πόλεμος σε συνδυασμό με τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο θα προσδώσουν πρόσθετη σημασία στη Μεσόγειο, όταν παράλληλα η επεκτατική πολιτική της ναζιστικής Γερμανίας θα αρχίσει να ανησυχεί τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Από τα μέσα ήδη της δεκαετίας του 1930 η ανοχή των αστικών δημοκρατιών απέναντι στη φασιστική Ιταλία -ως ανάχωμα της εξάπλωσης του κομμουνισμού- θα μετατραπεί σε ανησυχία από την αυξανόμενη ιταλική επιθετικότητα με επίκεντρο τη Μεσόγειο. Τελικά, η Ελλάδα δεν θα αποφύγει την εμπλοκή στις εξελίξεις, ενώ διανύει μια περίοδο πολιτικής αστάθειας, που θα καταλήξει στην εγκαθίδρυση της δικτατορίας του Μεταξά.

Μέχρι την έκδοση του βιβλίου τού Δημήτρη Ε. Φιλιππή η ελληνική βιβλιογραφία στερούνταν μελέτης που να εξετάζει τις σχέσεις Ελλάδας και Ιταλίας κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου. Οι περισσότερες των εκδόσεων διαπραγματεύονταν τις σχέσεις των δύο κρατών στο πλαίσιο των σχέσεων της Ελλάδας με άλλα ευρωπαϊκά κράτη. Το άκρως χρήσιμο για ιστορικούς και φιλίστορες βιβλίο -συνιστά «έντυπη κλωνοποίηση» διδακτορικής διατριβής του συγγραφέα- στηρίζεται κατά κύριο λόγο στα Αρχεία της Κεντρικής Υπηρεσίας του Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών της Ελλάδας, στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, στο Ιστορικό-Διπλωματικό Αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών της Ιταλίας (Ρώμη) και στο Γενικό Αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών της Ισπανίας (Μαδρίτη). Ο συγγραφέας καταθέτει μια πολύ ενδιαφέρουσα και τεκμηριωμένη ερμηνεία της διαλεκτικής του ιστορικού χρόνου, αναδεικνύοντας, αφενός, τις αλληλοσυγκρουόμενες επιρροές και τα αδιέξοδα των πρωταγωνιστών και, προσδιορίζοντας, αφετέρου, τα ασφυκτικά περιθώρια μέσα στα οποία πάρθηκαν κάποιες αναπόφευκτες και καθοριστικές, πολιτικές επιλογές.

Γιώργος Καραμπελιάς

Κοραής και Γρηγόριος Ε'

Κοινωνικές συγκρούσεις και Διαφωτισμός στην προεπαναστατική Σμύρνη (1788-1920)

Εναλλακτικές Εκδόσεις, σ. 200, ευρώ 14

Χαρακτηριστική απεικόνιση ενός σημαντικού μέρους των προβλημάτων του προεπαναστατικού Ελληνισμού, κατεξοχήν δε της υφής του Ελληνικού Διαφωτισμού και των σχέσεών του με τις ανώτερες τάξεις, την Εκκλησία και τα λαϊκά στρώματα, αποτελεί το υλικό που αφορά τη Σμύρνη και τις αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό της ελληνικής κοινότητας, στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα. Στις αντιπαραθέσεις αυτές αναμείχθηκαν και ο Χίος την καταγωγή Αδαμάντιος Κοραής, ο οποίος επηρέαζε αποφασιστικά, από ένα σημείο και μετά, τις εξελίξεις στην πόλη, παίρνοντας θέση στις εσωτερικές της διαμάχες, και ο μετέπειτα πατριάρχης Γρηγόριος Ε', ο οποίος είχε χρηματίσει για ένα μεγάλο διάστημα μητροπολίτης Σμύρνης· ας επισημανθεί εδώ ότι η Σμύρνη αποτελούσε σημαντικό εκκλησιαστικό κέντρο, το σημαντικότερο μετά την Κωνσταντινούπολη.

Ο Γιώργος Καραμπελιάς επισημαίνει ότι η Σμύρνη και οι αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό της ελληνικής κοινότητας, στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα, συνιστούν μεγεθυντικό φακό του προεπαναστατικού Ελληνισμού, ιδιαίτερα δε της υφής του Ελληνικού Διαφωτισμού και των σχέσεών του με τις ανώτερες τάξεις, την Εκκλησία και τα λαϊκά στρώματα. Εκτός του ότι ήταν η πιο αναπτυγμένη πόλη της Αυτοκρατορίας, και το σημαντικότερο εμπορικό της κέντρο, διέθετε μια εξελιγμένη και σύγχρονη αστική δομή, που περιελάμβανε τόσο τις παλιές αρχοντικές οικογένειες όσο και τα νέα αναπτυσσόμενα στρώματα των εμπόρων, και ιδιαίτερα εκείνων που ήταν σφιχτά δεμένοι με τη Δύση. Παράλληλα αναπτυσσόταν δυναμικά και μια τρίτη τάξη, αυτή των εσναφιών, δηλαδή της βιοτεχνίας και του εσωτερικού εμπορίου, στην οποία ανήκουν, ή την ακολουθούν, και όλοι οι μεροκαματιάρηδες της πόλης.

Τα περί την προεπαναστατική Σμύρνη, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, έχουν αποτελέσει αντικείμενο ερευνών, με αποτέλεσμα τη δημοσίευση πολλών σχετικών μελετημάτων και άρθρων, εκ των οποίων ορισμένα -στο πλαίσιο ενός γενικότερου αναθεωρητικού εγχειρήματος- επιδιώκουν την ανασκευή των ιστορικών δεδομένων. Ο Γιώργος Καραμπελιάς επιχειρεί μια αρκετά επιτυχή κριτική διερεύνηση αυτών των απόψεων. Η τεκμηριωμένη μελέτη του -χωρίς αμβλύνσεις ή αποσιωπήσεις- αποτελεί τμήμα ευρύτερης εργασίας του για την ιστορία των ιδεών στην προεπαναστική Ελλάδα και συνέχεια του πολύ ενδιαφέροντος Το 1204 και η διαμόρφωση του νεότερου Ελληνισμού, που κυκλοφόρησε από τις ίδιες εκδόσεις το 2007. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Μαύρο τριαντάφυλλο στο στήθος
Η τέχνη της Ρομιγύ
Μεταξύ ντοκουμέντου και μυθοπλασίας
Από το μέτωπο των κοινωνικών επιστημών
Κάποιος με φώναξε Σεμπάστιαν
Οι παρενέργειες μιας στράτευσης στην τέχνη του Πάουντ
Η συμμετοχή του ελαφρού μουσικού θεάτρου
Ρεμπέτες, αγαπητικοί και πόρνες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη
Επειδή το βιβλίο χρειάζεται αυξημένη φροντίδα
Κριτική βιβλίου
Μαύρο τριαντάφυλλο στο στήθος
Η τέχνη της Ρομιγύ
Μεταξύ ντοκουμέντου και μυθοπλασίας
Από το μέτωπο των κοινωνικών επιστημών
Κάποιος με φώναξε Σεμπάστιαν
Οι παρενέργειες μιας στράτευσης στην τέχνη του Πάουντ
Επιρροές, σχεδιασμοί και συγκρούσεις στη Μεσόγειο
Η συμμετοχή του ελαφρού μουσικού θεάτρου
Ρεμπέτες, αγαπητικοί και πόρνες
Αφανής αναγνώστης
Ωραία είναι τα βιβλία που σε κάνουν να σκέφτεσαι διαφορετικά
Η τρίτη ανάγνωση
Μια χριστουγεννιάτικη ιστορία
Προδημοσίευση
ΚΑΝΕΙΣ
Από τις 4:00 στις 6:00
Με τις πέτρες κτίζονται τραγούδια
Ο Che Guevara της φολκ
Άλλες ειδήσεις
Μια εποχή αρόδο
Η καλή σου μεριά
Η Μαρίνα Καραγάτση και η υπόσχεση του Παραδείσου
Αυτό που δεν υπάρχει εδώ· πουθενά δεν υπάρχει
Ανθισμένες ρεματιές, αρχοντικά και μουράγια