Έντυπη Έκδοση

Η Μαρίνα Καραγάτση και η υπόσχεση του Παραδείσου

Μαρίνα Καραγάτση

Το ευχαριστημένο ή οι δικοί μου άνθρωποι

εκδόσεις Αγρα 2008, σ. 225, ευρώ 17,08

α. Με λίγη βοήθεια από τους ήρωες της παιδικής ηλικίας

Αν μου έλεγαν ότι ένας δαιμόνιος, διάσημος συγγραφέας της πατρίδας μας, των μισών του περασμένου αιώνα, μια χαμηλόφωνη,διακριτική ζωγράφος έξοχης ποιότητος, μαζί με άλλα δορυφορικά πρόσωπα, πρωταγωνιστές και δευταραγωνιστές, νόνες, γιαγιάδες,καπετάνιους και υπηρέτριες, θα ζωντάνευαν σ' ένα βιβλίο γραμμένο από την κόρη του πρώτου και της δεύτερης, θα κράταγα μιαν επιφύλαξη, όχι μόνο γιατί έχουμε κυριολεκτικά πνιγεί από γόνους διασήμων, που γράφουν τεντώνοντας και τεμαχίζοντας πάνω στην προκρούστεια κλίνη των αναμνήσεων και των αναστολών τους τα μέλη των γεννητόρων τους, αλλά γιατί τις περισσότερες φορές οι μαρτυρίες τέτοιων εκγόνων μόνο μέτρια και δη ψυχοπαθολογικά ντοκουμέντα προσπορίζουν.

Το ζήτημα βέβαια είναι από ποιες ατραπούς, και μάλιστα μορφικά και υφολογικά λογοτεχνικές, θα καταφέρει κανείς να φτάσει μέχρι τους προγόνους του και να τους κάνει ν' αξιωθούν τη μοίρα των ηρώων ενός βιβλίου, όχι βέβαια επειδή έχουμε να κάνουμε ας πούμε μ' έναν δεξιοτέχνη της πένας ή του χρωστήρα, αλλά γιατί από γεννησιμιού τους φέρουν το φωτοστέφανο της αυτοθυσίας,της ανεμελιάς ή του χαμού πάνω στα μέτωπά τους.

Η Μαρίνα Καραγάτση, αμέσως, με το πρώτο της βιβλίο, φαίνεται να γνωρίζει πολύ καλά ότι το υλικό απ' το οποίο φτιάχνονται οι ήρωες, δεν είναι το τύπωμα ή το καλούπι που αφήνει πίσω της η φτιαξιά τους ή η ιδιοσυγκρασία τους, αλλά το φως που φέρνει στην επιφάνεια η διαδρομή του πεπρωμένου τους. Αίφνης η γιαγιά Μίνα,που είναι ο πιο ολοκληρωμένος χαρακτήρας του βιβλίου, δεν είναι μόνο μια μητριαρχική φιγούρα που σφυρηλάτησε τη μοίρα των ανδριώτικων γενεών, των Μπίστηδων ή των Καρυστιανάκηδων, αλλά η συνείδηση των διασταυρούμενων επικονιάσεων και της νομιμότητάς των, που συναντιούνται, ακμάζουν ή παραλλάσσουν, θαρρείς μ' ένα της νεύμα, νεύμα απόρριψης, κατάφασης ή εξορκισμού.

Απ' την άλλη, απέναντι σ'αυτή τη θηριώδη θέληση της δημιουργίας και της επέκτασης που εκπροσωπεί η γιαγιά Μίνα, τίθεται βέβαια ο πολυμήχανος συγγραφέας Μ. Καραγάτσης, ο πατέρας όχι μόνον της επινοήσεως αυτού του βιβλίου αλλά και των δικών του, που ως προέκταση του χαρακτήρα και του βίου του σφραγίζουν τη ζωή της γυναίκας του και της κόρης του. Θα ήταν θεμιτό να διαγνώσουμε ότι πίσω απ'την τιτάνια σύγκρουση της γιαγιάς Μίνας με τους άντρες των θυγατέρων της, υποκρύπτεται η σύγκρουση του άρρενος με το θήλυ, η διατήρηση με τη σπατάλη, το σκόρπισμα με τη συσσώρευση, η σκοπιμότητα του ωφελιμισμού με την ανιδιοτέλεια της τέχνης. Αλλά αν υπήρχαν μόνον αυτά, αν δηλαδή στο επίπεδο των ιδεών υπήρχαν μόνον ιδέες χωρίς να κρέμονται από κάτω τους άνθρωποι, θα μιλούσαμε περισσότερο για ένα οικογενειακό κειμήλιο προς έκθεση και θαυμασμό, κατάλληλο ίσως για τον ψυχίατρο ή τον κοινωνιολόγο παρά για την τέχνη. Μερικοί λένε ότι με τέτοιο υλικό, με τέτοιες σχέσεις, με τόση σε τελευταία ανάλυση συμπυκνωμένη, οικονομική και καλλιτεχνική, ιστορία, το μυθιστόρημα, ή η βιογραφία, στήνεται σχεδόν από μόνο του, λες και κάθε πνευματικό δημιούργημα να είναι ένα ημιέτοιμο ικρίωμα, που κάποιος δεν έχει τίποτε άλλο να κάνει, παρά να στήσει απλώς το φανταιζί του μύθου πάνω στην τσιμεντένια ωμότητα.

Ο λόγος, η γραφή, το ύφος της Μαρίνας Καραγάτση είναι ενός συγγραφέα σίγουρου και απαιτητικού, που ενώ πατάει για πρώτη φορά στο σανίδι, στον χώρο τον επαγγελματικό του πατέρα της, μοιάζει να έχει δουλέψει πολύ για να ανταποκριθεί στα υψηλά στάνταρ της γενιάς της. Γενιάς που δούλεψε προς χάριν του εμπορίου και των γραμμάτων, πλάθοντας από ήρωες σάρκινους και θνητούς τα ινδάλματα των παιδικών της χρόνων.

β. Ιδανικές φωνές κι αγαπημένες

Πού συναντιούνται λοιπόν τα ινδάλματα; Σε ποιον χώρο και σε ποιον χρόνο οι εντυπώσεις δημιουργούνται απ' τις φωνές, ούτως ώστε όταν ανακληθούν απ' το παρελθόν για να ξαναζήσουν, να μη χρειάζεται κανένας πρόσθετος κόπος, κανένα παράταιρο και υπερβολικό στολίδι, καμία άλλη αλχημεία πάρεξ απ' τη μοναδική αλχημεία της τέχνης;

Λένε ότι οι Βουδιστές δεν πιστεύουν στο ατομικό εγώ ή στην ψυχή, παρά μόνο στο απέραντο παρελθόν που τα γέννησε όλα. Κι έτσι η Λασκαρώ, η υπηρέτρια, ίσως να μη χρειάζεται ούτε καν τους ρευματισμούς της, τους πόνους της μέσης ή τα βάσανα του έγγαμου βίου της με τον τυφλό της άντρα για ν' αναστηθεί μπροστά μας, παρά ίσως μόνον την απλοϊκή της καρδιά, που την κάνει εκεί, στη χαμηλοτάβανη κάμαρά της, παρέα με τη μικρή της κυρία, ν' αναπολεί τα νεανικά της χρόνια, το χωριό της, τον πατέρα της που την πάντρεψε μ' έναν ανάπηρο, το φευγιό της, τη ζωή της στην οικογένεια των Ροδόπουλων. Το ίδιο συμβαίνει και με τα υπόλοιπα πρόσωπα της ιστορίας: ενώ όλα, ακόμα και η αφηγήτρια, που επιφυλάσσει στον εαυτό της μιαν αυτόνομη παρουσία στο δεύτερο κεφάλαιο του βιβλίου, σκέφτονται και δρούν σ' έναν οιονεί παρόντα χρόνο, στην πραγματικότητα είναι βυθισμένα σ' έναν χώρο όπου τα πάντα πραγματοποιούνται μ' έναν τρόπο απόμακρο και ονειρικό. Οσο κι αν κάποιες στιγμές περισσεύουν η σκαιότητα και ο ρεαλισμός, ιδίως στην ομιλία των προσώπων που γεμίζουν με το πλάνο τους το κάδρο της αφήγησης, τον καίριο συναισθηματικό τόνο δεν τον δίνουν ο τόπος, οι συνήθειες και τα έθιμα των κατοίκων, ούτε η γεωγραφία και η λαογραφία, αλλά η μνήμη, η ανάκληση απ' την ανυπαρξία πίσω στη ζωή. Είναι απαραίτητο κάθε στιγμή να σκεφτόμαστε ότι είμαστε στην πραγματική ζωή. Δεν είναι μόνον η γιαγιά Μίνα, ο πατέρας Καραγάτσης με τις ερωτικές και συγγραφικές επιτυχίες, τα ξαδέρφια, οι γαμπροί, ο πληθυσμός του νησιού, οι δουλειές, το εμπόριο, οι επιχειρηματικές συμφωνίες και η οικονομική επιτυχία που γεμίζουν τις σελίδες του βιβλίου με τη θετική αύρα τους, που μοιάζει σαν να ξορκίζει ή να φοβάται κάθε τι μη πρακτικό, καλλιτεχνικό. Είναι και το γεγονός ότι η αυθεντική τέχνη μοιάζει ν' αμφισβητεί τη θετικότητα, τα μεγάλα σχέδια, τα μεγάλα έργα, με λίγα λόγια ν' αμφιβάλλει για την ύπαρξη, με την προτίμησή της στο ανέφικτο, στην ανυπαρξία, στο όνειρο. Αυτήν τη μη ρεαλιστική παρουσία, την αξία της καλοσύνης και της σιωπής, εκπροσωπεί στο βιβλίο η ζωγράφος Νίκη Καραγάτση. Για πολλούς, ακόμη και για τους οικείους της, μπορεί να φαίνεται μη πραγματική, έτσι καθώς είναι απορροφημένη στην τέχνη της. Μπορεί επίσης να μοιάζει απάνθρωπη, αφού δεν παθιάζεται με τίποτα που συγκινεί τον πολύ κόσμο: ζηλοτυπίες, παντρολογήματα, έλξεις της σάρκας και των παθών.

Ακόμα και το μοναδικό της παιδί το έφερε στον κόσμο δύσκολα, κινδυνεύοντας, σαν να έπρεπε να εξαγοράσει κάτι ανεπανόρθωτα επίπονο και τραχύ.

Διαλέγοντας για τη μητέρα της, τη Νίκη Καραγάτση, αυτόν τον αδιαίρετο,σχεδόν αόρατο ρόλο, η συγγραφέας μετέτρεψε σχεδόν ανεπαίσθητα αυτό το βιβλίο αναζήτησης της οικογένειας, του ρόλου του πατέρα και του γονεϊκού προτύπου, σ' ένα βιβλίο για τη μητέρα.

Επισημαίνοντας, όχι κάτι μεγαλόστομο και σπουδαίο, παρά μόνον αυτό: ότι η ανιδιοτέλεια της τέχνης είναι από μόνη της μια υπόσχεση για τον Παράδεισο. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη
Επειδή το βιβλίο χρειάζεται αυξημένη φροντίδα
Κριτική βιβλίου
Μαύρο τριαντάφυλλο στο στήθος
Η τέχνη της Ρομιγύ
Μεταξύ ντοκουμέντου και μυθοπλασίας
Από το μέτωπο των κοινωνικών επιστημών
Κάποιος με φώναξε Σεμπάστιαν
Οι παρενέργειες μιας στράτευσης στην τέχνη του Πάουντ
Επιρροές, σχεδιασμοί και συγκρούσεις στη Μεσόγειο
Η συμμετοχή του ελαφρού μουσικού θεάτρου
Ρεμπέτες, αγαπητικοί και πόρνες
Αφανής αναγνώστης
Ωραία είναι τα βιβλία που σε κάνουν να σκέφτεσαι διαφορετικά
Η τρίτη ανάγνωση
Μια χριστουγεννιάτικη ιστορία
Προδημοσίευση
ΚΑΝΕΙΣ
Από τις 4:00 στις 6:00
Με τις πέτρες κτίζονται τραγούδια
Ο Che Guevara της φολκ
Άλλες ειδήσεις
Μια εποχή αρόδο
Η καλή σου μεριά
Η Μαρίνα Καραγάτση και η υπόσχεση του Παραδείσου
Αυτό που δεν υπάρχει εδώ· πουθενά δεν υπάρχει
Ανθισμένες ρεματιές, αρχοντικά και μουράγια