Έντυπη Έκδοση

Ξεφλουδίζοντας το «Κουρδιστό Πορτοκάλι»

Προτού αποκτήσει τον τίτλο μιας από τις πιο πολυσυζητημένες δημιουργίες του σινεμά, το «Κουρδιστό πορτοκάλι» ήρθε στη ζωή μέσα από τις σελίδες του Avτονι Μπέρτζες.

Ο Μάλκολμ Μακ Ντάουελ σφράγισε ανεξίτηλα με την ερμηνεία του την ταινία του Στάνλεϊ Κιούμπρικ Ο Μάλκολμ Μακ Ντάουελ σφράγισε ανεξίτηλα με την ερμηνεία του την ταινία του Στάνλεϊ Κιούμπρικ Η γένεση του βιβλίου, μάλιστα, έχει τις ρίζες της σε μια τραγωδία που σημάδεψε έντονα την προσωπική ζωή του συγγραφέα, όταν η γυναίκα του δέχτηκε επίθεση από τέσσερις αμερικανούς πεζοναύτες με αποτέλεσμα τη διακοπή της εγκυμοσύνης της και μια μετέπειτα απόπειρα αυτοκτονίας. Το τραυματικό αυτό συμβάν συνδυάστηκε στο μυαλό του Μπέρτζες με τα συμπεράσματα που έβγαλε, κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψής του στη Ρωσία του 1961, από την επιθετική συμπεριφορά των νεαρών «stilyagi», στιλάτων στην εμφάνισή τους εφήβων οι οποίοι επιδίδονταν σε μικροκαταστροφές.

Τα ερεθίσματα αυτά οδήγησαν στη συγγραφή του «Κουρδιστού πορτοκαλιού». Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1962 περιγράφοντας σε μια απροσδιόριστη μελλοντική κοινωνία τις ακρότητες μιας ομάδας εφήβων που δολοφονούν και βιάζουν κατά συρροήν και τις προσπάθειες του κράτους να δρομολογήσει «παβλοφικά» τον σωφρονισμό του αρχηγού τους μέσω ενός σύνθετου ψυχολογικού πειράματος.

Αρχική πρόθεση του Μπέρτζες ήταν το «Πορτοκάλι» να μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη το 1965, με τον Μικ Τζάγκερ να κρατάει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του ψυχοπαθούς Αλεξ και τους Ρόλινγκ Στόουνς να υποδύονται τους συμμορίτες του. Χρειάστηκε, παρ' όλα αυτά, να περάσουν μερικά χρόνια για να θεωρηθεί «κινηματογραφήσιμο» το ακραίο περιεχόμενο του μυθιστορήματος. Ο άνθρωπος που ανέλαβε να εικονογραφήσει άφοβα το δυστοπικό του όραμα ήταν ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ. Διέπραξε, όμως, εξαρχής ένα λάθος το οποίο ο Μπέρτζες δεν του συγχώρησε ποτέ: διασκεύασε σεναριακά όχι την πρωτότυπη αγγλική εκδοχή του βιβλίου αλλά την αμερικανική βερσιόν του, η οποία είχε απαλείψει το τελευταίο κεφάλαιο (η παράβλεψη διορθώθηκε μόλις το 1986!), σύμφωνα με το οποίο ο ήρωας επανεντάσσεται ομαλά στο κοινωνικό σύνολο. «Δεν ήταν το τέλος του βιβλίου που είχα γράψει» εξομολογήθηκε πικρόχολα ο Μπέρτζες. «Ετσι η επικράτηση της ελεύθερης βούλησης μεταμορφώθηκε αυτομάτως σε μια επαίσχυντη επικρότηση του κακού».

Το φιλμ κυκλοφόρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες τον Νοέμβριο του '71 και στην Αγγλία τον Ιανουάριο του '72. Οι αντιδράσεις και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού ήταν μοιρασμένες, με τους πιο καχύποπτους αμερικανούς κριτικούς να κατηγορούν τον εμπνευστή της ταινίας για ιδεολογική και ηθική σύγχυση. Στην Αγγλία, εντούτοις, η κυκλοφορία της ταινίας συνοδεύθηκε από εγκληματικές ενέργειες που φάνηκε να αντιγράφουν τις επί της οθόνης πράξεις των ηρώων. Το κύμα βίας ξεκίνησε από τον βιασμό μιας δεκαεπτάχρονης Ολλανδής και τον φόνο ενός άστεγου, τον άγριο ξυλοδαρμό ενός αγοριού από έναν δεκαεξάχρονο ντυμένο Αλεξ και τον ομαδικό βιασμό μιας καλόγριας από παρέα αντρών που ήταν μεταμφιεσμένοι όπως τα μέλη της συμμορίας του φιλμ.

Χωρίς να χάσει χρόνο, ο τύπος καταδίκασε το «Κουρδιστό πορτοκάλι» ως εξαιρετικά επικίνδυνο, ισχυρισμός που έφτασε μέχρι τα έδρανα της αγγλικής Βουλής, όπου χρειάστηκε να συζητηθεί η πιθανότητα απαγόρευσης της ταινίας. Η απάντηση του Κιούμπρικ δόθηκε με τη μορφή μιας επιστολής στις εφημερίδες. «Κανέναν δεν διαφθείρει η παρακολούθηση της ταινίας», έγραφε, «όπως κανέναν δεν διέφθειρε ποτέ η παρακολούθηση του "Ριχάρδου του Τρίτου". Η βία υπήρχε πάντοτε στην τέχνη, υπάρχει στη Βίβλο, στον Ομηρο, στον Σέξπιρ. Ουδέποτε ένα προϊόν τέχνης προκάλεσε κοινωνική ζημιά».

Δύο χρόνια αργότερα, ενοχλημένος από τις ασταμάτητες επιθέσεις που δεχόταν το δημιούργημά του, ο Κιούμπρικ επέβαλε την οριστική απόσυρση της ταινίας από τις αγγλικές αίθουσες, μια απόφαση που διήρκεσε 25 ολόκληρα χρόνια και έπαψε να υφίσταται μόνο μετά τον θάνατο του σκηνοθέτη. Μόνο ένας ιδιοκτήτης λονδρέζικου κινηματογράφου διέπραξε κάποια στιγμή το λάθος να προβάλει την ταινία χωρίς άδεια και τιμωρήθηκε με χίλιες λίρες πρόστιμο και με λουκέτο στο σινεμά του.

Σαράντα χρόνια μετά την πρεμιέρα του, έχοντας εν τω μεταξύ επιδράσει καταλυτικά στην ποπ κουλτούρα μέσα από αμέτρητες μουσικές αναφορές και φιλμικές απομιμήσεις, το «Κουρδιστό πορτοκάλι» εξακολουθεί να διατηρεί την έντονη αμφισημία του. Οι θαυμαστές του το αποθεώνουν ως μια σκοτεινή σάτιρα πάνω στο ενδεχόμενο μιας απολυταρχικής κοινωνίας που γιατρεύει οποιαδήποτε συμπεριφορά θεωρεί μη αποδεκτή, με την επίκληση της ψυχολογίας και της επιστήμης, έστω και εις βάρος κάθε ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Οι επικριτές του φιλμ εξακολουθούν, από την άλλη, να θεωρούν ότι ο Κιούμπρικ δεν τήρησε τις σωστές αποστάσεις από τον αμφιλεγόμενο ήρωά του, με αποτέλεσμα να σαγηνεύεται από τη συμπεριφορά του και να τη δικαιώνει.

Ο Μάλκολμ Μακ Ντάουελ, πάντως, που σφράγισε ανεξίτηλα με την ερμηνεία του τον χαρακτήρα του Αλεξ και πρόκειται αυτές τις μέρες να παρουσιάσει μια επετειακή προβολή της ταινίας στο κοινό του Φεστιβάλ Καννών, δεν έπαψε ποτέ μέχρι σήμερα να ισχυρίζεται πως «η ταινία είναι ένα καθαρό έργο τέχνης. Το γύρισμά της, βέβαια, μου στοίχισε μερικά σπασμένα πλευρά και έναν παρ' ολίγο πνιγμό, ενώ λίγο έλειψε να χάσω το μάτι μου από ένα σκίσιμο στον κερατοειδή που μου προκάλεσαν οι μεταλλικές τσιμπίδες στη σκηνή του πειράματος. Για μερικά πράγματα, ωστόσο, αξίζει να κάνεις θυσίες. Γιατί αυτά θα αντέξουν πιο πολύ σε αυτή την ζωή απ' ό,τι εσύ ο ίδιος».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Κινηματογράφος
Σχετικά θέματα: Κινηματογράφος
Χωρίς Κυνόδοντα
Επιστροφή στην Αλγερία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Φεστιβάλ Αθηνών
Αυλαία στο φεστιβάλ
Σε πλοία και αεροδρόμια
Περιμένοντας τους σταρ
Συρρικνωμένη η Επίδαυρος λόγω κρίσης
Τόπος στα νιάτα
Ηχοι του κόσμου
Κινηματογράφος
Ξεφλουδίζοντας το «Κουρδιστό Πορτοκάλι»
Χωρίς Κυνόδοντα
Επιστροφή στην Αλγερία
Μουσεία και Αρχαιολογικοί χώροι
Ζητούνται φύλακες, καθαρίστριες, επισκέπτες
Μουσεία στο φεγγαρόφωτο
Από παιδιά στα μουσεία
Μουσική
Καλοκαίρι γεμάτο γυναικείες φωνές
Χορός
Χορευτικό ταξίδι με τον Ομηρο
Βιβλίο
Οταν το όραμα παίρνει σχήμα
Φαντάσματα του παρελθόντος
Απ' τη ζωή στο χαρτί
Athens Video Art
Το ψηφιακό μέλλον είναι εδώ
Εκθεση
Ο αναρχικός ποιητής της μουσικής
Σαν ταινία του Νικολαϊδη