Έντυπη Έκδοση

Με την εμπειρία του θύματος

Αποικίες τιμωρημένων

Jean Amery

Πέρα από την ενοχή και την εξιλέωση

μτφρ.: Γ. Καλλιφατίδης

εκδόσεις Αγρα, σ. 275, ευρώ 17,16

Στο βιβλίο του Πέρα από την ενοχή και την εξιλέωση, ο αυστρο-εβραίος συγγραφέας Ζαν Αμερί, παρά την τραγική εμπειρία που έζησε ως θύμα του ναζισμού, κατορθώνει, διατηρώντας ζωντανό το πνεύμα του, και προβληματίζεται για τη λογική με την οποία διεπράχθησαν όσα υπέστη.

Ο προβληματισμός του έχει ως σημείο εκκίνησης την κρίσιμη αναγνώριση της διεστραμμένης θέλησης, η μανία της οποίας ασύστατα να ενοχοποιεί και θυματοποιεί αθώους ξεπερνά το ένστικτο και την ανάγκη για αυτοσυντήρηση που επικαλείται. Ολόκληρο το βιβλίο είναι γραμμένο για να καταρρίψει το άλλοθι που εξυφάνθηκε μέσα από τις θρησκευτικές και φιλοσοφικές παραδόσεις, για την απο-ενοχοποίηση και την εξιλέωση του θύτη από τα ίδια τα θύματά του.

Ο Αμερί πρωτοεκδίδει το βιβλίο στη δεκαετία του '60, όταν συνειδητοποιεί ότι τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως δεν είναι μια ιστορία που τέλειωσε με τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά μια μόνιμη απειλή κατάρρευσης της ελευθερίας στο εσωτερικό των σύγχρονων Δημοκρατιών.

Με την ελπίδα να μεταδώσει τον προβληματισμό του και στους υπαρκτούς και επίδοξους θύτες, αναφέρεται σχεδόν βιαστικά στα βασανιστήρια που υπέστη ο ίδιος για να αναμετρηθεί, στη συνέχεια, ως διανοούμενος και όχι ως θύμα με τα μαρτύρια πιθανών μελλοντικών θυμάτων που κινδυνεύουν να υποστούν ξανά τη μανία της εκμηδένισης, καθώς τίποτα δεν φαίνεται να αποκλείει ένα νέο της ξέσπασμα. Γι' αυτό και απευθύνεται όχι τόσο σε όσους υπήρξαν, αλλά σε όλους εκείνους που κινδυνεύουν να γίνουν θύματα, σε συνθήκες υπονόμευσης του κοινωνικού Εμείς και του συν-ανήκειν.

Με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο, ο συγγραφέας σπεύδει εξαρχής να δηλώσει ότι θεωρεί τον ανθρώπινο νου αδύναμο να χωρέσει το απόλυτο στην αρνητική ή στη θετική έκφανσή του κι επομένως ανίκανο να ρίξει φως στις ακραίες μορφές του κακού. Γι' αυτό και το μόνο που επιδιώκει ο συγγραφέας είναι να διασώσει αποκαθαρμένο και όχι τυφλό ή θολό το συναίσθημα που προκαλεί ο λίγος , ο πολύς ή ο ακραίος απανθρωπισμός, αφού μόνο το συναίσθημα, με την καταλυτική δύναμη του, μπορεί και φορτίζει το πνεύμα στην άνιση αναμέτρησή του με το αιμοβόρο κτήνος που εγκαταβιοί μέσα στον ανθρώπινο ψυχισμό.

Ο προβληματισμός που αναπτύσσει μέσα στο βιβλίο του αποκτά βάθος και ενδιαφέρον, γιατί αντιστέκεται στις απλουστεύσεις που αναδεικνύουν τον ναζισμό ως αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης του Μεσοπολέμου ή εκείνες που παριστάνουν τους ανθρωπιστικούς τόνους, την ιδέα της χειραφέτησης ή της αυτοσυνειδησίας ως ανώφελες σκηνοθεσίες που σκαρφίζεται η συνείδηση, μην μπορώντας, ωστόσο, να ξεγελάσει και να ημερέψει το ένστικτο που καταδαμάζει τάχα για να σωθεί. Για τον Αμερί, τέτοιες απλουστεύσεις στήνουν μιαν επικίνδυνη παγίδα που αναγκάζει όσους πέφτουν σ' αυτήν, να απαξιώσουν την ανθρώπινη ελευθερία και τη δύναμη αυτοπροσδιορισμού που κατακτήθηκε μέσα σε μια μακραίωνη ιστορία αγώνων.

Από τον πρόλογο, ακόμη, του βιβλίου του, ο συγγραφέας εναντιώνεται σ' αυτή την ολέθρια παγίδα που καλεί εμμέσως και δολίως το θύμα να απενοχοποιήσει τον θύτη, συμμορφώνοντας ακόμη και αυτές τις διεργασίες της αυτοσυνειδησίας στο τυφλό πάθος για εξουσιασμό, αφού αυτό υποτίθεται ότι πηγάζει από την ενστικτώδη ανάγκη για επιβίωση. Ο συγγραφέας συνδέει τον αντισημιτισμό με κάθε μορφή ρατσιστικής βίας και τα βασανιστήρια στο Αουσβιτς με τα βασανιστήρια, τις βιαιοπραγίες και θανατώσεις εκατομμυρίων ανθρώπων μέσα στην Ιστορία, που οδηγήθηκαν στην εξόντωση. Το Γ' Ράιχ τον ενδιαφέρει μόνον ως αποκύημα της μανίας για υπερέλεγχο, που καταλαμβάνει όσους κυριευμένους από τον φόβο της εξουσίας ζητούν να απαλλαγούν από αυτόν, ταυτιζόμενοι με τον δυνάστη. Ταύτιση που για να επέλθει απαιτεί τη λατρεία στο πρόσωπό του.

Βάση για τον προβληματισμό του, όπως ειδοποιεί τον αναγνώστη, είναι ο Διαφωτισμός, αστικός ή σοσιαλιστικός, δεν επιμένει στη διαφορά. Αυτό που τον ενδιαφέρει είναι να διακρίνει τον Διαφωτισμό από τις εύκολες αφαιρέσεις και επαληθεύσεις και τους ρηχούς ορθολογισμούς, με τους οποίους τον συνέδεσε η νεότερη και σύγχρονη Δύση, εργαλειοποιώντας και τεχνοποιώντας τη σκέψη. Ο ίδιος ο Αμερί δηλώνει διαφωτιστής, με την έννοια ότι προχωρεί σε μια φαινομενολογική προσέγγιση για να αναδείξει την ουσία των ιστορικών πραγμάτων, με γνώμονα την ενσυναίσθηση και την τόλμη να αναμετρηθεί με τα όρια του νου του.

Στο όριο του νου του , ο ναζισμός, ο αντισημιτισμός, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, οι τόποι βασανιστηρίων αποκαλύπτονται ως ακραίες εκφάνσεις κατάλυσης της ελευθερίας, τις οποίες ο διανοούμενος -θύμα ή όχι- καλείται να ξανασκεφτεί, αντιστεκόμενος στον μηδενισμό που τις υποκίνησε.

Σε αντίθεση με τον μηδενισμό, που παραιτείται από το πρόβλημα της θέλησης για εκμηδένιση του Αλλου και από την αναζήτηση λύσης του προβλήματος, ο Αμερί έρχεται αντιμέτωπος με το πρόβλημα της εξόντωσης πολιτών, ζητώντας να φτάσει στη ρίζα του για να καταλάβει τι το προκάλεσε και τι ενδέχεται να το προκαλέσει ξανά, όσο η λήθη σπεύδει κάθε φορά να αναστείλει την εννόηση και τη θεραπεία του.

Ο συγγραφέας αντιπαρέρχεται την κοινωνιολογική και την πολιτική προσέγγιση που αποδίδει τα φαινόμενα του ρατσισμού, του αντισημιτισμού, της γενοκτονίας στον ολοκληρωτισμό και στη θυματοποίηση εκατομυρίων αθώων που συνεπάγεται η λογική του. Το ίδιο, αντιπαρέρχεται και την οντολογική και την ανθρωπολογική θεώρηση που εξηγεί τον ολοκληρωτισμό με την καταδαμάζουσα φύση του ανθρώπινου όντος/είναι. Και κάνει σωστά, γιατί η σύγχρονη οντολογία από τον Μεσοπόλεμο και μέχρι το τέλος του 20ού αιώνα, ακολουθώντας τη χαϊντεγκεριανή γραμμή σκέψης και απολυτοποιώντας την καταδαμάζουσα φύση του ανθρώπου, έφτασε να φυσικοποιεί, αν δεν νομιμοποιεί κιόλας, τη σχέση θύτη/θύματος που αναπτύσσει .

Διαβάζοντας το βιβλίο, ήταν αδύνατο να μη θυμηθώ την κρίσιμη συνάντηση του γερμανού φιλοσόφου Ερνεστ Κάσιρερ (την καταγράφει ο βιογράφος του) με τον Χάιντεγκερ, στα 1929, στο Νταβός της Ελβετίας· η οποία εξελίχτηκε σε μονομαχία ανάμεσα στον εξανθρωπισμό που εισηγούνταν στο ογκώδες έργο του ο Κάσιρερ και στον ιδιότυπο μηδενισμό που ενεργοποιούσε ο Χάιντεγκερ, μηρυκάζοντας την απογοήτευση που δοκίμασε ο Σπένγκλερ δέκα χρόνια νωρίτερα, από την ήττα της Γερμανίας, θεωρώντας την ήττα του πνεύματος. Παραλαμβάνοντας τη σκυτάλη από τον Σπένγκλερ, ο Χάιντεγκερ αντέταξε στις λεπτές ευαισθησίες του φιλοσοφικού εξανθρωπισμού τη σκληρότητα ως όπλο των Γερμανών του Μεσοπολέμου, προκειμένου να ξεπεράσουν την ηττοπάθεια, εναντιωνόμενοι στον ιδεαλισμό και στη λατρεία του πνεύματος, στην οποία και αυτός και ο προκάτοχός του, συγγραφέας της Παρακμής της Δύσης, χρέωναν (εκ του αποτελέσματος) τον εκφυλισμό και την εξασθένιση του φρονήματος της μεταπολεμικής Γερμανίας.

Φυσικά, όπως συμβαίνει σε καιρούς μεγάλων πιέσεων, η μονομαχία ανέδειξε νικητή τον Χάιντεγκερ, που αντέταξε στο πνεύμα του εξανθρωπισμού την αποφασιστικότητα της γερμανικής φυλής να ανταποκριθεί στο κάλεσμα της μοίρας της. Στα 1929, ήταν ήδη έκδηλο ότι η πλάστιγγα έγερνε στην επικράτηση του ναζισμού, που θα έθετε λίγο αργότερα τέλος στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης.

Θυμήθηκα αυτή τη μονομαχία μηδενισμού-εξανθρωπισμού γιατί ο συγγραφέας, που υπήρξε μέλος της αντίστασης στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, στο Πέρα από την ενοχή και την εξιλέωση λογαριάζεται, με την εμπειρία του θύματος, που υπέστη βασανιστήρια και εγκλεισμό σε στρατόπεδα συγκεντρώσεως, στην απόφαση της πατρίδας του να τον προγράψει με χιλιάδες άλλους αθώους ως θανάσιμο εχθρό της, στερώντας του έτσι τη συνθήκη τού ανήκειν και του εμείς. Λογαριάζεται έτσι με τη σχέση του με την πραγματικότητα μέσα στην οποία έζησε και με την ξαφνική τροπή των πραγμάτων μέσα στην οποία κλήθηκε να πεθάνει.

Το αξιοθαύμαστο είναι ότι σε αυτή την ευθεία αντιπαράθεση με τον ίδιο τον εαυτό του, ο Αμερί κατορθώνει να διοχετεύσει την οργή, τη μνησικακία και την πίκρα που ομολογεί ότι δεν έπαψε να δοκιμάζει (και μέχρι τη στιγμή της αυτοκτονίας του, λίγα χρόνια αργότερα) σε ευαισθησία και στοχαστικότητα που μεταδίδει στον αναγνώστη, όταν του εξομολογείται ότι ο μόνος τρόπος να «επουλωθεί» η πληγή που ανοίχτηκε μέσα στο θύμα που έζησε τον εκμηδενισμό του και επέζησε καταδικασμένο να κουβαλάει εσαεί την εμπειρία της εκμηδένισής του, είναι να στρέψει τη σκέψη που αναζητεί την αιτία όσων την προκάλεσαν, στην υπεράσπιση της ελευθερίας, ατομικής και συλλογικής, της μόνης που λιγοστεύει το έλλειμμα συνείδησης.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Κολάζ παράξενων ιστοριών
Το χρήμα και η τέχνη
Ψηλαφίζοντας την Αρβανιτιά του Μοριά
Φιλίες, φόνοι και φετίχ... μετά μουσικής
Ενώπιον του θρόνου με κραυγές και τριαντάφυλλα για τις εποχές
Κόλαση είναι οι άλλοι ή «ποιοι είναι οι άλλοι;»
Ενα κατώφλι στο αδύνατο
Το αριστούργημα του Ιταλο Καλβίνο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Η Αλίκη στη χώρα της μουσικής
Ενα μουσικό φαινόμενο
Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Τήνου
Συμφωνική γιορτή της λογοτεχνίας
Κριτική βιβλίου
Κολάζ παράξενων ιστοριών
Το χρήμα και η τέχνη
Ψηλαφίζοντας την Αρβανιτιά του Μοριά
Αποικίες τιμωρημένων
Φιλίες, φόνοι και φετίχ... μετά μουσικής
Ενώπιον του θρόνου με κραυγές και τριαντάφυλλα για τις εποχές
Κόλαση είναι οι άλλοι ή «ποιοι είναι οι άλλοι;»
Ενα κατώφλι στο αδύνατο
Το αριστούργημα του Ιταλο Καλβίνο
Λογοτεχνία
Σπουδές βιογραφικού σημειώματος για ένα νέο βιβλίο
Ο ποιητικός χώρος ως χώρος σκέψης