Έντυπη Έκδοση

Το δικαστήριο του Σαρτρ

Κόλαση είναι οι άλλοι ή «ποιοι είναι οι άλλοι;»

Jean-Paul Sartre

Κεκλεισμένων των θυρών

μτφρ.-επίλογος: Ζωή Σαμαρά

εκδόσεις University Studio Press, σ. 78, ευρώ 10

Επίκαιρο ίσως περισσότερο από ποτέ άλλοτε, λόγω του θεματικού του πυρήνα της γνώσης του εαυτού μέσω του άλλου, το Κεκλεισμένων των θυρών του Ζαν-Πολ Σαρτρ, το πιο πολυπαιγμένο έργο του υπαρξιστή φιλοσόφου, αξιώθηκε της μετάφρασης που του έπρεπε. Γνωστό ή άγνωστο το έργο στο ευρύ κοινό, η περίφημη ρήση του σαρτρικού ήρωα «κόλαση είναι οι άλλοι» ηχεί οπωσδήποτε οικεία, καθώς εμφανίζεται συχνά στα διάφορα έντυπα, στα λόγια δημόσιων προσώπων, εν γνώσει ή εν αγνοία της πατρότητάς της και του βαθύτερου νοήματός της.

Ποιήτρια, κριτικός, μεταφράστρια του Μαριβό, θεωρητικός της λογοτεχνίας και του θεάτρου, με φιλοσοφική οπτική προσέγγισης των κειμένων, η Ζωή Σαμαρά απέδωσε στα ελληνικά ένα έργο που συνιστά σταθμό στην εξέλιξη του θεάτρου του 20ού αιώνα, έπειτα από πολλές μεταφράσεις που προηγήθηκαν, από το 1955 και μετέπειτα - όταν το Κεκλεισμένων των θυρών ανέβηκε για πρώτη φορά από τον Κάρολο Κουν. Πρόδηλη η εμπειρία της θεατρικής μετάφρασης, καθώς η κειμενικότητα μεταλλάχτηκε σε προφορικότητα, περνώντας μέσα από μια πολύπλοκη διεργασία φαντασιακής σκηνοθεσίας για την επιβεβλημένη αμεσότητα στην κατανόηση του λόγου των ηθοποιών από το κοινό της αίθουσας, αφού στο θέατρο υποσημειώσεις και γλωσσάρι δεν νοούνται.

Και ο Γιάννης Βαρβέρης σε μια περσινή δήλωσή του για τον καλό θεατρικό μεταφραστή, «Ενας άνθρωπος που έχει μια εντονότερη τριβή με τη διαδικασία της γλώσσας, όπως ένας άνθρωπος που γράφει ποιήματα και έχει μια αίσθηση θεάτρου, μπορεί να σκηνοθετήσει σε φαντασιακό επίπεδο και άρα να μεταφράσει αυτό που διαβάζει, και να αισθανθεί πώς αυτό θα ακουστεί στο κοινό» (συνέντευξη στον Νικόλα Ζώη, στην εφημερίδα ΕΦ, 02.06.11), σκιαγραφούσε τη μεταφράστρια Ζωή Σαμαρά.

Αν το Κεκλεισμένων των θυρών είναι, όπως έχει υπογραμμιστεί, «η γέφυρα ανάμεσα στο πιραντελικό θέατρο και το μοντέρνο δράμα» είναι γιατί, τοποθετημένο πέρα από κάθε ίχνος ρεαλισμού, ακυρώνει την παραδοσιακή δράση και την υποκαθιστά με το λόγο και την εσωτερικότητα, αφού η κίνηση του έργου δεν είναι τίποτε άλλο από το πέρασμα των ηρώων από το ασυνείδητο στη συνείδηση. «Δίκη», «συνωμοσία», αλλά και «προσωπική υπόθεση» υπονοεί ο τίτλος, όπως διευκρινίζεται στον επίλογο της ελληνικής του μετάφρασης, που απαντά στο επίμαχο «ποιοι είναι οι άλλοι;», Οργανωμένο γύρω από τον πυρήνα της ιδέας της ελευθερίας -επίκεντρο της φιλοσοφικής σκέψης του Σαρτρ- «το έργο είναι μια αλληγορία ζωής», τονίζει η Ζωή Σαμαρά. Και εδώ ακριβώς εντοπίζεται και το παράδοξο της σύλληψής του, αφού ο συγγραφέας κάνει ένα έργο υπαρξιστικό, εισάγοντας στη σκηνή τρεις νεκρούς. Σ' αυτό το οξύμωρο ωστόσο εδραιώνεται και η εκπληκτική θεατρικότητα αυτού του κειμένου που κάνει να βλέπουμε μέσα από τις λέξεις. Επικεντρωμένη στη δύναμη του λόγου, που «γεννά την ατμόσφαιρα, την αγωνία, τον πόνο», η Ζωή Σαμαρά, κάτοχος του φιλοσοφικού στοχασμού του Σαρτρ, εστίασε στις λεπτές αποχρώσεις και στις πτυχές των λέξεων, έπαιξε τολμηρά με τη λεξιθεσία, και αναδημιούργησε μια θεατρική γλώσσα, με το βλέμμα στραμμένο στον ηθοποιό και στο θεατή.

Προσθέτοντας στα παραπάνω και το αυτονόητο -αλλά δυστυχώς συχνά ελλειμματικό- εργαλείο της ουσιαστικής και βαθιάς γνώσης της γαλλικής και φυσικά της μητρικής γλώσσας, η Ζωή Σαμαρά είχε επιπλέον την τύχη της συνεργασίας και της δοκιμασίας μέσα στον χώρο του μεταφρασμένου λόγου με τους συντελεστές της παράστασης του έργου, που παίχτηκε τον Μάιο του 2009 από το πολύ αξιόλογο Θέατρο Τέχνης Ακτίς Αελίου της Θεσσαλονίκης.

Η μετάφραση της Ζωής Σαμαρά δεν έρχεται να προστεθεί στις ήδη, ουκ ολίγες, υπάρχουσες του Κεκλεισμένων των θυρών, έρχεται να αποκαταστήσει το κείμενο, στοχεύοντας στην αμεσότητα της προφορικότητας, αλλά και στην ακρίβεια και την πιστότητα του σημαντικού αυτού θεατρικού έργου, που θα παραμένει πάντα επίκαιρο.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Κολάζ παράξενων ιστοριών
Το χρήμα και η τέχνη
Ψηλαφίζοντας την Αρβανιτιά του Μοριά
Αποικίες τιμωρημένων
Φιλίες, φόνοι και φετίχ... μετά μουσικής
Ενώπιον του θρόνου με κραυγές και τριαντάφυλλα για τις εποχές
Ενα κατώφλι στο αδύνατο
Το αριστούργημα του Ιταλο Καλβίνο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Η Αλίκη στη χώρα της μουσικής
Ενα μουσικό φαινόμενο
Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Τήνου
Συμφωνική γιορτή της λογοτεχνίας
Κριτική βιβλίου
Κολάζ παράξενων ιστοριών
Το χρήμα και η τέχνη
Ψηλαφίζοντας την Αρβανιτιά του Μοριά
Αποικίες τιμωρημένων
Φιλίες, φόνοι και φετίχ... μετά μουσικής
Ενώπιον του θρόνου με κραυγές και τριαντάφυλλα για τις εποχές
Κόλαση είναι οι άλλοι ή «ποιοι είναι οι άλλοι;»
Ενα κατώφλι στο αδύνατο
Το αριστούργημα του Ιταλο Καλβίνο
Λογοτεχνία
Σπουδές βιογραφικού σημειώματος για ένα νέο βιβλίο
Ο ποιητικός χώρος ως χώρος σκέψης