Έντυπη Έκδοση

Το κύκνειο άσμα ενός διανοουμένου

Το αριστούργημα του Ιταλο Καλβίνο

Ιταλο Καλβίνο

Πάλομαρ

μτφρ.: Ανταίος Χρυσοστομίδης

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 158, ευρώ 12,78

Φλερτάροντας με την επιθυμία να συνθέσει ένα επιβλητικό λογοτεχνικό έργο σε μέγεθος εγκυκλοπαίδειας, ο Ιταλο Καλβίνο θα εκδώσει το Πάλομαρ (1983), ένα από τα πιο σύντομα, σημειολογικά και σύνθετα έργα του.

Το αστεροσκοπείο της Καλιφόρνιας «Mount Palomar» ονοματοθετεί τον ομώνυμο και μοναδικό ήρωα του βιβλίου, ο οποίος, παρόμοια με το αμερικανικό παρατηρητήριο, περισκοπεί ανθρώπους, αντικείμενα, πλανήτες και φυσικά φαινόμενα, αναζητώντας ένα κοινό εξισορροπητικό πρότυπο λειτουργίας τους, τον μαγικό - εσωτερικό κανόνα που ενυπάρχει στο βάθος της ύπαρξης.

Μοναχικός, εσωστρεφής και απρόσιτος, ο Πάλομαρ, αποτελεί ταυτόχρονα με έναν ήρωα χωρίς παρελθόν και κοινωνικό σημείο αναφοράς, το αναμφισβήτητο alter ego του συγγραφέα.

Η ευαισθησία του σε όσα τον περιβάλλουν και η προσδοκία του να κατανοήσει τον κόσμο και το σύμπαν αποτελούν τα μόνα χαρακτηριστικά του, ενώ ως εξονυχιστικός παρατηρητής αποδίδει συμπαντική διάσταση σε ελάσσονα γεγονότα.

Η πορεία του, ανερμάτιστη και χωρίς ξεκάθαρο γεωγραφικό προσανατολισμό, καθιστά την πλοκή του έργου τόσο προσχηματική, ώστε να ελέγχεται ακόμη και η σκοπιμότητα της ακολουθίας κάθε κεφαλαίου στο λογοτεχνικό σώμα.

Εξελίσσοντας τη σημειολογία των προηγούμενων έργων του (βλ. ενδεικτικά Αν μια νύχτα του χειμώνα ένας ταξιδιώτης), ο Ιταλο Καλβίνο συνοδεύει τον τίτλο κάθε κεφαλαίου με τρεις αριθμούς (1.2.3), όπου το κάθε σύμβολο αντιστοιχεί σε μια διαφορετικού τύπου εμπειρία (1. Οπτική, 2. Γλωσσολογική - εννοιολογική, 3. Συμπαντική - χωροχρονική).

Ο Πάλομαρ αποπειράται να υπονομεύσει τους οπτικούς και γνωστικούς κώδικες και να παρατηρήσει τον κόσμο σαν να του αποκαλύπτεται πρωτοφανέρωτα, αποφεύγοντας δηλαδή τα -ήδη δομημένα- νοητικά, γλωσσολογικά και επιστημονικά πρότυπα. Η εξονυχιστική παρατήρηση και των πλέον ανούσιων γεγονότων τον φέρνει αντιμέτωπο με έναν κυκεώνα πληροφοριών, που αποκαλύπτει την αδυναμία όλων των ανθρώπινων μηχανισμών, και κυρίως της ανθρώπινης γλώσσας.

Οι έννοιες και οι υπάρξεις παρουσιάζονται ως τεχνητές οντότητες της ανθρώπινης γλώσσας, «μια παραδοξολογία που θέλει να αποδείξει ότι ο μοναδικός πραγματικός κόσμος είναι ο δικός μας».

Οι άνθρωποι, έχοντας ως αυτοσκοπό την ιδιοποίηση υλικών αγαθών, θεωρούν την ύπαρξή τους σύμφυτη με την ύπαρξη του πλανήτη, ενώ οι χονδροειδείς αισθήσεις τους ονοματοποιούν ετερόκλιτα σύνολα, παρακάμπτοντας δηλαδή τις διαφοροποιήσεις των συστατικών τους στοιχείων.

Η τάση για υλική κατάκτηση που περιγράφεται στο κεφάλαιο «Ο Πάλομαρ στην πόλη», αποτελεί, ταυτόχρονα με ένα εύλογο σχόλιο για τις σύγχρονες καταναλωτικές κοινωνίες, μια ταπεινή - υλική εκδοχή της προσδοκίας του πρωταγωνιστή να κατακτήσει την υπερβατική γνώση· της ματαιοπονίας του δηλαδή να προσδιορίσει και να συστηματοποιήσει έννοιες που ξεπερνούν τη διανοητική του εμβέλεια και τον πνευματικό του ορίζοντα.

Τα συμπεράσματα του Πάλομαρ θυμίζουν έντονα το αριστούργημα του Καλβίνο Οι αόρατες πόλεις, όπου ο κόσμος αποκαλυπτόταν ανεξάντλητος και ως εκ τούτου άρρητος με τους συμβατικούς - ανθρώπινους κώδικες.

Από τη στενωπό του «στυγνού» ορθολογισμού και της οξείας παρατήρησης, ο Πάλομαρ υποκύπτει στη σαγήνη της φαντασίας, προκειμένου να διαισθανθεί όσα τα αισθητηριακά του όργανα αδυνατούν να συλλάβουν.

Η οξύμωρη συνύπαρξη φαντασίας και πραγματικότητας ανακύπτει ιδιαίτερα δημοφιλής στο έργο του ιταλού διανοούμενου -ειδικότερα στα έργα της δεύτερης συγγραφικής περιόδου- και συνιστά χαρακτηριστικό δείγμα «μαγικού ρεαλισμού». Η εξωτερική πραγματικότητα φιλτράρεται από τα αισθητηριακά όργανα και ανασύρεται στην επιφάνεια έχοντας υποστεί μια ολύμπια μεταμόρφωση, καταδεικνύοντας, παράλληλα με την υποκειμενικότητα των βιωμένων γεγονότων, την ιδιοσυστασία του πρωταγωνιστή.

Η παιδική του αφέλεια αγγίζει την ανώτερη μορφή ανθρώπινης σοφίας, καθώς μόνον ένα παιδί αμόλυντο από στερεότυπα και φαινομενικές γνώσεις διαθέτει την αδιαπραγμάτευτη λογική που θα προσκρούσει στα φιλοσοφικά αδιέξοδα και θα θέσει εν αμφιβόλω εκείνο που φαντάζει στους υπόλοιπους απρόσβλητο.

Η πορεία του Πάλομαρ μοιάζει να πραγματοποιείται αντίστροφα και στα τελευταία κεφάλαια αναγνωρίζουμε στα υποτιθέμενα συμπεράσματα της περιπλάνησης τα βαθύτερα, εσωτερικά του κίνητρα.

Οι παρατηρήσεις του, ταυτόχρονα με τη σύλληψη της γνώσης και τη δόμηση ενός πρότυπου κόσμου, αποσκοπούν στην ανθρώπινη επαφή και την κοινωνική του επανένταξη.

Παρουσιάζοντας έναν ήρωα αποκομμένο από το βιωμένο παρελθόν και το ατομικό του εγώ, ο Ιταλο Καλβίνο σκιαγραφεί μια φιγούρα νεκροζώντανη, χωρίς πάθη και ανθρώπινες - γήινες επιθυμίες.

Ο μοναδικός διάλογος προκύπτει χαρακτηριστικά από μια σύντομη τηλεφωνική συνομιλία, ενώ δεν διαθέτουμε μια σαφή εικόνα της εξωτερικής του μορφής, σαν να μη διαθέτει σώμα παρά μόνο σκέψεις.

Η αγωνία του να κατανοήσει την αρμονία του σύμπαντος και της φύσης πηγάζει από την επιθυμία του να εφαρμόσει έναν πρότυπο κανόνα στις διαπροσωπικές του σχέσεις.

Το αίσθημα απομόνωσης, που στα πρώτα κεφάλαια απέπνεε μια ρομαντική - ιδεαλιστική αύρα εντός του φυσικού τοπίου, αλλάζει άρδην στις περιπλανήσεις του Πάλομαρ στην πόλη, όπου η μοναξιά επιφορτίζεται με την αστική μιζέρια και μολύνεται από τη θέλξη μικροαστικών προτύπων.

Στο συγκεκριμένο σημείο ο Ιταλο Καλβίνο συστοιχεί με απαράμιλλη δεξιοτεχνία τον φιλοσοφικό διαλογισμό με την κοινωνική κριτική, καθώς η μοναχική πορεία του πρωταγωνιστή συνιστά, ταυτόχρονα με μια εθελούσια φυγή - πορεία προς τη γνώση, την απαξίωσή του από τη μικροαστική κοινότητα.

Η μοναχικότητά του, αν και δεν αποδίδεται με ένταση και δραματικούς τόνους, φέρει τα χαρακτηριστικά μιας απόκληρης και τραγικής μορφής, προεικονίζοντας μια επικείμενη, σωματική και πνευματική, συντριβή.

Ο πρωταγωνιστής συμπεραίνει τη ματαιοπονία των παρατηρήσεών του, καθώς αντιλαμβάνεται ότι αποπειράται να κατανοήσει συμπαντικούς νόμους στερούμενος την αυτογνωσία. Στα τελευταία κεφάλαια, στρέφοντας τον φακό εστίασης από τα άστρα στην ίδια του την ψυχή, μετατρέπει το ταξίδι του από πορεία παρατήρησης σε διαδικασία ενδοσκόπησης.

Δεν μπορούμε να γνωρίσουμε τίποτα το ξένο σ' εμάς, αν παρακάμπτουμε τον εαυτό μας, το σύμπαν είναι ο καθρέφτης μέσα στον οποίο μπορούμε να μελετήσουμε μονάχα όσα μάθαμε να γνωρίζουμε μέσα μας.

Ο Πάλομαρ, χωρίς να έχει καμία ουσιαστική διαπροσωπική σχέση, αντιμετωπίζεται από τον περίγυρό του σαν μια ιδιόρρυθμη προσωπικότητα, που απέχει ελάχιστα από την παραφροσύνη.

Ως μια μορφή διανοουμένου που ακολουθεί ιερατικά την πνευματική του αποστολή, απομονώνεται αυτοβούλως, αν και τα δύσπιστα βλέμματα και οι εκκωφαντικές σιωπές που αντιμετωπίζει, προδίδουν παράλληλα την περιθωριοποίησή του.

Ο συγγραφέας αναπτύσσει σε δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης ένα υπαινικτικό σχόλιο για την καθολική έκπτωση της πνευματικότητας προς χάριν των καταναλωτικών προτύπων, τη γενικότερη απαξίωση των αληθινών διανοούμενων και όλων όσοι αρνούνται να αποδεχτούν άκριτα γνώσεις και φαινομενικές εικόνες. Οι θεμελιωμένοι αυτοματισμοί της αστικής κουλτούρας συνθλίβουν κάθε είδους ετερότητα και αντικαθιστούν τη διανόηση με ένα είδος ιδεοληπτικού καταναλωτισμού, ψυχαναγκαστικά ζωοποιού και εύχαρι.

Το Πάλομαρ αποτελεί το σύντομο, μελαγχολικό, αλλά απολύτως μαγευτικό κύκνειο άσμα ενός από τους σημαντικότερους συγγραφείς του 20ού αιώνα. Χωρίς να είμαστε σε θέση να αποφανθούμε αν ξεχωρίζει ως η πλέον σημειολογική και σύνθετη δημιουργία του Ιταλο Καλβίνο, το Πάλομαρ προαπαιτεί αναμφισβήτητα τη δέουσα προσοχή του αναγνώστη και την ανάλογη δεξιοτεχνία του μεταφραστή.

Ο Ανταίος Χρυσοστομίδης, έχοντας μεταφέρει τα περισσότερα αριστουργήματα του Ιταλο Καλβίνο στην ελληνική γλώσσα, επιτυγχάνει, για ακόμη μια φορά, να αποδώσει επάξια τη διάνοια του ιταλού συγγραφέα. *

* Ο Κύπριος καλλιτέχνης Ανδρέας Νικολάου θα πραγματοποιήσει ατομική έκθεση υπό το θεματικό τίτλο "Στην αγκαλιά του Μορφέα". Η έκθεση διοργανώνεται από τον "Εικαστικό Κύκλο" (Χαριλάου Τρικούπη 121) και θα διαρκέσει από τις 4 Νοεμβρίου - 8 Δεκεμβρίου.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Κολάζ παράξενων ιστοριών
Το χρήμα και η τέχνη
Ψηλαφίζοντας την Αρβανιτιά του Μοριά
Αποικίες τιμωρημένων
Φιλίες, φόνοι και φετίχ... μετά μουσικής
Ενώπιον του θρόνου με κραυγές και τριαντάφυλλα για τις εποχές
Κόλαση είναι οι άλλοι ή «ποιοι είναι οι άλλοι;»
Ενα κατώφλι στο αδύνατο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Η Αλίκη στη χώρα της μουσικής
Ενα μουσικό φαινόμενο
Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Τήνου
Συμφωνική γιορτή της λογοτεχνίας
Κριτική βιβλίου
Κολάζ παράξενων ιστοριών
Το χρήμα και η τέχνη
Ψηλαφίζοντας την Αρβανιτιά του Μοριά
Αποικίες τιμωρημένων
Φιλίες, φόνοι και φετίχ... μετά μουσικής
Ενώπιον του θρόνου με κραυγές και τριαντάφυλλα για τις εποχές
Κόλαση είναι οι άλλοι ή «ποιοι είναι οι άλλοι;»
Ενα κατώφλι στο αδύνατο
Το αριστούργημα του Ιταλο Καλβίνο
Λογοτεχνία
Σπουδές βιογραφικού σημειώματος για ένα νέο βιβλίο
Ο ποιητικός χώρος ως χώρος σκέψης