Έντυπη Έκδοση

ΒΑΝΔΑΛΟΙ ΜΕ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ

Είναι ένα συνηθισμένο παρασκευιάτικο απόγευμα όταν οι Αθηναίοι βλέπουν ξαφνικά μια έκρηξη να φωτίζει στιγμιαία τον βράχο της Ακρόπολης.

Λίγα δευτερόλεπτα μετά, μια δεύτερη έκρηξη εκτοξεύει παντού τα κομμάτια του Παρθενώνα. Μέσα σε λίγα λεπτά το ιστορικό μνημείο έχει καταστραφεί. Μετά το αρχικό σοκ που παραλύει όλη την πρωτεύουσα, η αστυνομία αναλαμβάνει να διαλευκάνει την υπόθεση. Σε μια λιτή ανακοίνωσή της εξηγεί ότι ο δράστης τοποθέτησε στους κίονες πλαστική εκρηκτική ύλη και την πυροδότησε μ' έναν συνηθισμένο ωρολογιακό μηχανισμό. Η πρώτη έκρηξη προκάλεσε την κατάρρευση του μνημείου προς το κέντρο του βράχου, ενώ η δεύτερη διέλυσε σε κομμάτια το μνημείο, κάνοντας αδύνατη οποιαδήποτε μελλοντική προσπάθεια αναστήλωσης του.

Για τον «Βομβιστή του Παρθενώνα» (εκδόσεις Καστανιώτη), τον ήρωα της νουβέλας του Χρήστου Χρυσόπουλου, η ανατίναξη του μνημείου είναι μια πράξη απόγνωσης. Είναι η δική του κραυγή αγωνίας, που παλεύει να ακουστεί σε μια άσχημη και βρόμικη πόλη, όπου ο Παρθενώνας υψώνεται «όμορφος, καθάριος και απέριττος». Οταν η αστυνομία τον συλλαμβάνει, βρίσκει στην γκαρσονιέρα του μια προκήρυξη του «Συνδέσμου Αισθητικών Σαμποτέρ Αρχαιοτήτων», γραμμένη από τον Γιώργο Μακρή το 1944. Εκεί η καταστροφή ιστορικών μνημείων περιγράφεται ως «η παράδοσή τους στην ουσιαστική αιωνιότητα».

Η προκήρυξη του Μακρή, ενός από τους πιο εκκεντρικούς και γοητευτικούς λογοτέχνες της μεταπολεμικής περιόδου σύμφωνα με τον Λεωνίδα Χρηστάκη, τον εκδότη του «Ιδεοδρόμιου», δεν ήταν παρά μια προκλητική επίθεση ενάντια στην προγονοπληξία της εποχής, την οποία θεωρούσε «υπεύθυνη για την πνευματική και ιδεολογική κατάπτωση της χώρας», ενώ η ιδέα της ανατίναξης του Παρθενώνα, του πιο επιβλητικού μνημείου της Αθήνας, ανήκε στον σουρρεαλιστή ποιητή Νικόλα Κάλλας, που από το 1935 πρότεινε «να ανατινάξουμε τον Παρθενώνα, που με την παρουσία του επιδρά αρνητικά στον κόσμο της φιλοσοφίας».

Μια διαπίστωση απότοκος της εποχής, όπου οι σουρρεαλιστές διακήρυτταν ότι «κάθε έργο τέχνης είναι ένα κατασκεύασμα που πρέπει να καταστραφεί». Σίγουρα όμως δεν ήταν οι εμπνευστές μια τέτοιας αντίληψης. Η εχθρότητα απέναντι σε όλα τα ιστορικά μνημεία ξεκινάει με το μανιφέστο του φουτουρισμού του Ιταλού Φιλίπο Τομάζο Μαρινέτι. Ο παθιασμένος ποιητής δημοσιεύει το 1909 στη «Le Figaro» την πολεμική του ενάντια στην προγονοπληξία και τα μουσεία που κρύβουν τα έργα ενός νεκρού πολιτισμού. Παράλληλα όμως αναγγέλλει τον ερχομό μιας νέας αισθητικής που θα ανταποκρίνεται στην τεχνολογική έκρηξη των αρχών του αιώνα. Εκεί θα γράψει και την ιστορική φράση πως «ένα βρυχώμενο αυτοκίνητο που μοιάζει να τρέχει πάνω σε μύδρους είναι πιο όμορφο από τη Νίκη της Σαμοθράκης».

Ενώ ο σύντροφός του αρχιτέκτονας Αντόνιο Σαντ' Ελία, που θα υμνήσει το γυαλί, το ατσάλι και το μπετόν, θα εκπονήσει και το μανιφέστο της φουτουριστικής αρχιτεκτονικής, όπου θα προτείνει ευεργετικές κατεδαφίσεις στις πόλεις και νέα εφήμερα κτίρια που θα ταιριάζουν με τον τεχνολογικό ίλιγγο των καιρών.

Οι φουτουριστές θα διαλυθούν στη δίνη του Α' Παγκόσμιου Πολέμου, ενώ ο Μαρινέτι, πριν συστρατευθεί με τους φασίστες του Μουσολίνι, θα κάνει και ένα ταξίδι στην Αθήνα το 1933, όπου θα προτείνει και την καταστροφή του Παρθενώνα. Αλλά οι αντιφατικές εκρήξεις του φουτουρισμού προξενούν πια μόνο αδιαφορία. Εχει περάσει πολύς καιρός από τότε που ο Μαρινέτι με τους φουτουριστές, βεβήλωναν τα μνημεία σκαρφαλωμένοι στο καμπαναριό του Αγίου Μάρκου στη Βενετία και σκανδάλιζαν τους πολίτες, ουρλιάζοντας ότι η πόλη τους είναι ολόκληρη ένα μνημείο κολλημένο στο παρελθόν που βουλιάζει στη θάλασσα. Σειρά έχει πια η χαοτική έφοδος των Ντανταϊστών. Αν οι φουτουριστές είναι οι «πρωτόγονοι μιας νέας ευαισθησίας», οι πρεσβευτές του νταντά είναι οι κήρυκες «ενός τεράστιου και καταστροφικού έργου που πρέπει να επιτελεστεί στην τέχνη». Στόχος τους είναι η τέχνη του παρελθόντος. «Δεν θέλω ούτε καν να ξέρω ότι υπήρξαν άνθρωποι πριν από μένα» επαίρεται ο ιδρυτής του κινήματος Τριστάν Τζαρά. Οσο για τα μνημεία, τους επιφυλάσσει την εσχάτη περιφρόνηση. Δεν χρειάζεται καν να καταστραφούν: Η χειρονομία του Μαρσέλ Ντισάν να εκθέσει ως έργο τέχνης ένα ουρητήριο, την περίφημη «Κρήνη» του, θα σημαδέψει την αρχή μιας νέας εποχής.

Καθώς όμως το νταντά βυθίζεται στην ίδια του την άρνηση, ο Αντρέ Μπρετόν, βγαλμένος από τα σπλάχνα της πρωτοποριακής αυτής ομάδας, θα βαλει τις βάσεις για τον σουρρεαλισμό, το καταφύγιο «για τις ανατρεπτικές ιδέες και τις κυνηγημένες εξεγέρσεις». Σε αντίθεση με το νταντά, οι σουρεαλιστές είναι πιο μεθοδικοί στις επιθέσεις τους. Αυτοί είναι και οι πρώτοι που θα ονειρευτούν τα μνημεία σύμβολα του Παρισιού κατεστραμμένα, στα παιχνίδια τους, όπου γινόταν δυνατή «η κοινωνικοποίηση της σκέψης». Ετσι ο Αντρέ Μπρετόν προτείνει «να ανατιναχθεί η Αψίδα του Θριάμβου, αφού πρώτα θαφτεί σε ένα βουνό από κοπριά». Ενώ η Οπερα να καταστραφεί και να δημιουργηθεί «ένα σιντριβάνι με αρώματα, ενώ τα σκαλιά να ανασκευαστούν από κόκαλα προϊστορικών ζώων». Ο Πολ Ελιάρ οραματίζεται το άγαλμα της Ζαν ντ' Αρκ, της εθνικής ηρωίδας, «στολισμένο με μια κουράδα από μπρούντζο στο κεφάλι και στο στόμα έναν κακότεχνα σκαλισμένο φαλλό». Για τον Μπενζαμέν Περέ «η Παναγία των Παρισίων πρέπει να πυρποληθεί, αφού πρώτα στοιβαχτούν μέσα της όλοι οι παπάδες της πόλης». Ενώ ο Μπρετόν προτείνει να διατηρηθεί αλλά «να αντικατασταθούν οι πυργίσκοι της με ένα τεράστιο γυάλινο διπλό δοχείο, όπου στο ένα θα υπάρχει σπέρμα και στο άλλο αίμα. Ο κυρίως ναός θα είναι σχολή όπου οι νεαρές παρθένες θα διδάσκονται τον έρωτα».

Η μόνη απειλή που θα διατυπώσουν ξεκάθαρα οι σουρεαλιστές είναι στην προκήρυξή τους ενάντια στην ανέγερση ενός αγάλματος του Ρεμπό στην πλατεία της Σαρλβίλ. Εκεί, αφού πρώτα θύμιζαν ποιος ήταν ο Ρεμπό και πόση εχθρότητα έκρυβε απέναντι σε κάθε είδους αρχές, κατέληγαν ότι «ο Ρεμπό θα περίμενε καταχαρούμενος κάποια οβίδα να κάνει θρύψαλα την πλατεία σας ή να ανατινάξει συθέμελα το μουσείο που φτιάχθηκε για την επαίσχυντη καπήλευση της φήμης του».

Τα μνημεία-στόχοι των ιστορικών πρωτοποριών φυσικά δεν θα καταστραφούν. Οι εξεγερμένοι της τέχνης απλώς θα τα αντιμετωπίζουν με περιφρόνηση ή θα τα βεβηλώνουν. Γιατί, όπως εξηγεί στο τέλος του βιβλίου του Χρυσόπουλου, η ρήση του στοχαστή Τζόρτζιο Αγκαμπέν, «η βεβήλωση του αβεβήλωτου είναι το πολιτικό καθήκον της γενιάς που έρχεται».

Την εποχή που το νταντά εξαπέλυε την επίθεσή του στην τέχνη των καιρών του, στη Ρωσία η επανάσταση σάρωνε τον κόσμο του τσάρου. «Ενας νεαρός δίπλα μου έσπαγε τις προσελάνες στα Χειμερινά Ανάκτορα» διηγείται ο Βικτόρ Σερζ στα απομνημονεύματά του. «Οταν του είπα να μην το κάνει γιατί είναι πολύτιμα έργα τέχνης, μου απάντησε "θα σπάσω όλες τις πορσελάνες του κόσμου αν είναι να ζήσουμε ελεύθεροι"». Αυτός ο νέος αντάρτης ένιωθε ότι οικοδομούσε κάτι νέο. Οπως ένιωθαν και οι κομμουνάριοι του Παρισιού, που θέλησαν να κάψουν την Παναγία των Παρισίων, αλλά εμποδίστηκαν από τους οπλισμένους καλλιτέχνες της Κομμούνας, οι οποίοι την υπερασπίστηκαν στο όνομα των «αιώνιων αισθητικών αξιών».

Αντίθετα, στη νεότερη εποχή, αυτοί που κατέστρεψαν μνημεία δεν ήταν οι ανατροπείς της τέχνης αλλά θρησκόληπτοι, φανατικοί και μαφιόζοι. Οπως ο Πολ Ποτ, ο ηγέτης των Ερυθρών Χμερ, που τη δεκαετία του '70 διαστρεβλώνοντας την πολιτιστική επανάσταση του Μάο, κατέστρεψε τους ιστορικούς βουδιστικούς ναούς στην Καμπότζη. Η ιταλική μαφία, που το 1993 σε μια επίδειξη δύναμης, ξεπερνώντας τα πιο τρελά όνειρα του Μαρινέτι, έβαλε βόμβα σε μια πτέρυγα της Γκαλερί Ουφίτσι στη Φλωρεντία, καταστρέφοντας αριστουργήματα της Αναγέννησης. Ενώ οι Ταλιμπάν βομβάρδισαν το 2001 τα αγάλματα του Βούδα από τον 5ο αιώνα στην Μπαμιγιάν, αφού ο Αλλάχ δεν ανέχεται τα είδωλα. Τέλος, στην κατάληψη της Βαγδάτης, οι Αμερικανοί λεηλάτησαν και κατέστρεψαν τα μουσεία της πόλης.

Κάπως έτσι, παρά την προκήρυξη του Γιώργου Μακρή, που επιθυμούσε να «στείλει το έργο του Φειδία στην αιωνιότητα όπου ανήκει», η καταστροφή των ιστορικών μνημείων δεν ήταν ποτέ ενέργεια ανταρτών καλλιτεχνών. Ηταν έργο μόνο αυτών που θέλησαν να εξαλείψουν την ιστορία για να εδραιώσουν την εξουσία τους. 7

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα
Η ΠΕΡΙΜΠΑΝΟΥ, ΤΟ ΑΕΡΙΚΟ ΚΑΙ Η ΜΙΚΡΗ ΡΑΛΛΟΥ
Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΤΟΥ ΤΡΑΓΟΥΔΙΟΥ
Αρχιτεκτονική
ΠΕΡΗΦΑΝΙΑ ΚΑΙ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΨΗ
Εκθεση
ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΟ ΚΟΚΚΙΝΟ
ΙΔΕΕΣ ΣΑΝ ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Θέατρο
Ο ΕΠΙΚΑΙΡΟΣ ΜΠΙΧΝΕΡ
Η ΜΕΤΑΜΟΝΤΕΡΝΑ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΒΙΑΣ
ΤΟΤΕ ΑΔΙΚΙΑ, ΤΩΡΑ ΕΞΑΠΑΤΗΣΗ
Κινηματογράφος
Η ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΣΙΝΕΜΑ
Λογοτεχνία
ΒΑΝΔΑΛΟΙ ΜΕ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ
Μουσική
Ο ΠΟΙΗΤΗΣ, Η ΣΤΑΡ ΚΑΙ Ο ΔΟΛΟΦΟΝΟΣ
ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΑΠ' Τ' ΑΛΓΕΡΙ
Οπερα
ΚΡΕΣΕΝΤΟ ΕΞΕΓΕΡΣΗΣ ΣΤΟ ΒΕΡΟΛΙΝΟ
Η ΑΜΦΙΒΟΛΗ ΙΣΧΥΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ