Έντυπη Έκδοση

21 ΜΑΡΤΙΟΥ - ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΥΠΝΟΥ

Από την αϋπνία στην υπνηλία. Μια πολύπαθη διαδρομή...

Τα τελευταία χρόνια, η 21η Μαρτίου έχει καθιερωθεί ως παγκόσμια ημέρα αφιερωμένη στον ύπνο. Φέτος για πρώτη φορά η 18η Μαρτίου ανακηρύχθηκε από την Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ερευνας του Υπνου (EARS) ως ημέρα αφιερωμένη στη ναρκοληψία.

Ο ύπνος καταλαμβάνει το 1/3 της ζωής μας. Οι διαταραχές του ύπνου είναι πολύ συχνές και τείνουν να αυξάνουν λόγω του σύγχρονου τρόπου ζωής, που επιβάλλει ελάττωση του συνολικού χρόνου ύπνου (κοιμόμαστε 20% λιγότερο σε σχέση με έναν αιώνα πριν), πολύωρα και ακανόνιστα ωράρια εργασίας, εργασία με κυλιόμενα ωράρια (βάρδιες).  Ως εκ τούτου, καθίσταται όλο και πιο επιτακτική η ανάγκη μεγαλύτερης ευαισθητοποίησης σε αυτά τα προβλήματα από τη μεριά τόσο των λειτουργών υγείας όσο και από τον ίδιο τον πάσχοντα, τον περίγυρό του και την κοινωνία.

Δεν είναι τυχαίο ότι σε ορισμένα κράτη (ΗΠΑ, εσχάτως και στη Γερμανία), η υπνολογία (Sleep Medicine/ Somnologie) αυτονομήθηκε ως κλινική οντότητα και αποτελεί πια μια καινούργια ιατρική ειδικότητα. Με αυτό τον τρόπο, επιτυγχάνεται σωστότερη διάγνωση σε πολλές πρωτογενείς διαταραχές του ύπνου που σε μεγάλο ποσοστό υποδιαγιγνώσκονται, όπως η ναρκοληψία, το σύνδρομο των ανήσυχων άκρων (5-15% του γενικού πληθυσμού οι πάσχοντες) και επίσης διαφαίνεται ότι συχνά, για σειρά προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε στην καθημερινότητά μας, ευθύνονται οι διαταραχές του ύπνου.

Ετσι η αϋπνία, η χρόνια αποστέρηση του ύπνου, η υπνική άπνοια ακόμη και η ναρκοληψία μπορούν να είναι οι πραγματικές αιτίες για ατυχήματα, για γνωστικά ελλείμματα (αδυναμία συγκέντρωσης, προσοχής, μείωση ικανότητας εκμάθησης και μνημονικής εναποθήκευσης), για μειωμένη απόδοση στο σχολείο ή στην εργασία, για συναισθηματικές διαταραχές (κατάθλιψη, άγχος), αλλά και για πλήθος οργανικών προβλημάτων (π.χ. αύξηση βάρους, εξασθένιση του ανοσοποιητικού συστήματος, σεξουαλική δυσλειτουργία κ.λπ.). Η αϋπνία είναι η πιο συχνή διαταραχή ύπνου ενώ η ναρκοληψία είναι μία από τις αιτίες υπερυπνίας, μία εν πολλοίς άγνωστη υπνική διαταραχή.

«...και ενώ με βιάση προστρέχω στο κρεβάτι, τα κατάκοπα απ' το ταξίδι πόδια να ξεκουράσω, τότε το μυαλό αρχινά το δικό του ταξίδι...».

Οι στίχοι από το σονέτο του Σέξπιρ περιγράφουν πολύ γλαφυρά ένα σύνηθες παράπονο του πάσχοντος από αϋπνία.

Υπάρχουν πολλές ερμηνείες και ορισμοί της αϋπνίας. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ορίζει την αϋπνία ως τη δυσκολία του ατόμου να κοιμηθεί ή να διατηρήσει τον ύπνο, καθώς και την κακή ποιότητα αυτού (έλλειψη αναζωογονητικού ύπνου). Η διεθνής ταξινόμηση διαταραχών του ύπνου (ICSD-2) ορίζει την αϋπνία ως την επαναλαμβανόμενη δυσκολία στην έναρξη, διάρκεια ή διατήρηση του ύπνου, καθώς και την κακή ποιότητα αυτού, που παρουσιάζονται καίτοι ο χρόνος και οι συνθήκες για τον ύπνο είναι ικανοποιητικές, με αποτέλεσμα τη μειωμένη λειτουργικότητα του ατόμου κατά τη διάρκεια της ημέρας. Σύμφωνα με τη διεθνή ταξινόμηση νόσων (ICD-10), για να γίνει διάγνωση της αϋπνίας θα πρέπει τα συμπτώματά της να παρουσιάζονται τουλάχιστον 3 φορές την εβδομάδα επί έναν μήνα. Σχεδόν όλοι οι άνθρωποι κάποια στιγμή της ζωής τους έχουν βιώσει περιστασιακό πρόβλημα αϋπνίας. Επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν ότι χρόνιο πρόβλημα αϋπνίας αντιμετωπίζει περίπου το 5-48% του γενικού πληθυσμού. Η συχνότητα της αϋπνίας αυξάνεται με την ηλικία και έτσι πάνω από το 50% των ηλικιωμένων παραπονείται για αϋπνία, εμφανιζόμενο δυσαρεστημένο από την ποιότητα του ύπνου. Το φαινόμενο αυτό οφείλεται πρωτογενώς στο γεγονός ότι, με το πέρασμα του χρόνου, ο ύπνος γίνεται ελαφρύτερος, λιγότερος σε διάρκεια και χαρακτηρίζεται από συχνές εγέρσεις και αφυπνίσεις. Ο κατακερματισμός του ύπνου, εκτός από πρωτογενής, μπορεί να είναι και δευτερογενής (οργανικά, ψυχικά αίτια). Γενικά η αϋπνία «προτιμά» το γυναικείο φύλο, τους ηλικιωμένους, το χαμηλό κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο και άτομα με κάποιες μορφές ψυχοπαθολογίας. Η αϋπνία μπορεί να είναι είτε πρωτοπαθής (ιδιοπαθής) είτε δευτεροπαθής (να οφείλεται δηλαδή σε κάποια άλλη πάθηση ή κατάσταση).

Πρωτοπαθής αϋπνία

Η σπανιότερη μορφή αϋπνίας (25% των περιπτώσεων αϋπνίας) περιλαμβάνει τις εξής μορφές: α) Οξεία ή παροδική αϋπνία, με διάρκεια μέχρι τρεις μήνες. Αυτός ο τύπος αϋπνίας σχετίζεται με ένα στρεσογόνο γεγονός (stress-related insomnia) και αποδράμει είτε κατόπιν της εξάλειψης του εκλυτικού παράγοντα (στρες) είτε με την προσαρμογή σε αυτό. β) Ψυχοφυσιολογική ή επίκτητη αϋπνία. Αϋπνία παρόμοια με την προαναφερθείσα με τη διαφορά της μεγαλύτερης διάρκειας (χρόνια αϋπνία), της έλλειψης κάποιου εμφανούς στρεσογόνου εκλυτικού παράγοντα, καθώς και από το γεγονός ότι συνοδεύεται από επίκτητες μαθημένες συμπεριφορές και συσχετίσεις όπου δεν ευοδώνεται ο ύπνος, όπως υπερβολική προσπάθεια να κοιμηθεί κανείς όταν το επιθυμεί και «αντανακλαστική» εγρήγορση σε καταστάσεις που φυσιολογικά επάγουν τον ύπνο. Ετσι, ο ασθενής κοιμάται ευκολότερα υπό περιστάσεις που δεν έχουν συνδεθεί με την επέλευση του ύπνου. Η υπεραπασχόληση με τον ύπνο και η υπερβολική προσπάθεια να κοιμηθεί κάποιος οδηγούν σε ψυχοφυσιολογική ενεργοποίηση και υπερεγρήγορση, δηλαδή σε συμπτώματα αυξημένης σωματικής έντασης (ανησυχία, μυϊκή ένταση, αυξημένη αγγειοσυστολή) που είναι ασύμβατα με τον ύπνο. Αυτή η μορφή πρωτοπαθούς αϋπνίας συναντάται στο 1-2% του γενικού πληθυσμού και στο 10-15% των ασθενών που προσέρχονται στα ιατρεία ύπνου. γ) Παράδοξη ή υποκειμενική αϋπνία (5% αϋπνικών). Πρόκειται για μια μορφή αϋπνίας, κατά την οποία ο ασθενής αντιλαμβάνεται τον ύπνο λανθασμένα ως αϋπνία (sleep state misperception). Αυτοί οι ασθενείς βρίσκονται σε ένα καθεστώς «υπερεγρήγορσης» και δεν παρουσιάζουν κλασικά συμπτώματα των αϋπνικών ασθενών (ημερήσια υπνηλία, κόπωση κ.λπ.). Σε γενικές γραμμές οι μορφές πρωτοπαθούς αϋπνίας οδηγούν σε φαύλο κύκλο, όπου τα συμπτώματα της εγρήγορσης οδηγούν σε αϋπνία και υπερβολικό φόβο για αϋπνία, καταστάσεις που επανατροφοδοτούν την αύξηση του επιπέδου εγρήγορσης και τανάπαλιν. Ετσι, αν η πρωτοπαθής αϋπνία δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα, έχει την τάση να μεταπέσει σε χρόνια και δυσίατη κατάσταση.

Δευτεροπαθής αϋπνία

Η δευτεροπαθής αϋπνία αποτελεί τη συχνότερη μορφή αϋπνίας (75% των περιπτώσεων). Συνηθέστερες αιτίες που προκαλούν δευτεροπαθή αϋπνία είναι οι ψυχικές και οργανικές νόσοι, καθώς και άλλες διαταραχές του ύπνου, η ελλιπής υγιεινή του ύπνου, η λήψη ουσιών ή φαρμάκων, η εργασία σε βάρδιες. Οι ψυχικές νόσοι που προκαλούν αϋπνία είναι κυρίως η αγχώδης διαταραχή και η κατάθλιψη. Κατά κανόνα, η αγχώδης διαταραχή προκαλεί δυσκολία στην επέλευση του ύπνου, ενώ η αϋπνία στο πλαίσιο κατάθλιψης χαρακτηρίζεται κυρίως από αδυναμία διατήρησης του ύπνου, από συχνές εγέρσεις και αφυπνίσεις και από πρώιμη τελική αφύπνιση.

Θεραπεία

Η θεραπεία είναι πολυδιάστατη, μια και οι αιτίες είναι πολυποίκιλες. Κατά πρώτον, διερευνάται αν πρόκειται περί πρωτοπαθούς ή δευτεροπαθούς αϋπνίας. Αν είναι δευτεροπαθής, λόγω οργανικών ή ψυχικών νόσων, τότε αντιμετωπίζεται η πρωτογενής αιτία. Για τις λοιπές αιτίες δευτεροπαθούς και πρωτοπαθούς αϋπνίας συνήθως ενδείκνυται ο εξατομικευμένος συνδυασμός μη φαρμακευτικής και φαρμακευτικής αντιμετώπισης. Στις μη φαρμακευτικές μορφές αντιμετώπισης, μεγάλη σημασία δίνεται στην τήρηση των κανόνων υγιεινής του ύπνου και πολύ αποτελεσματικές έχουν αποδειχθεί η εφαρμογή ψυχοθεραπευτικών μεθόδων (κυρίως γνωσιακή - συμπεριφορική ψυχοθεραπεία του ύπνου), καθώς και διάφορες τεχνικές χαλάρωσης.

Η φαρμακευτική αντιμετώπιση επιτυγχάνεται ως επί το πλείστον χάρη στα υπνωτικά φάρμακα. Λιγότερο συχνά χορηγούνται φάρμακα με δευτερογενή υπνωτική δράση, όπως τα αγχολυτικά-βενζοδιαζεπίνες (σε μεγαλύτερες όμως δόσεις απ' ό,τι για τις αγχώδεις διαταραχές), τα αντιισταμινικά και τα αντικαταθλιπτικά. Παλαιότερα ως υπνωτικά χρησιμοποιούνταν τα βαρβιτουρικά, που αντικαταστάθηκαν τα τελευταία 50 χρόνια από τις βενζοδιαζεπίνες με σαφώς ασφαλέστερο προφίλ, ενώ τα τελευταία χρόνια υπάρχει και μια νέα κατηγορία μη βενζοδιαζεπινικών υπνωτικών (όπως η ζολπιδέμη). Η αποτελεσματικότητα των δύο αυτών κατηγοριών φαρμάκων είναι μεγάλη και οι σημαντικότερες παρενέργειες που παρουσιάζονται αφορούν κυρίως τις βενζοδιαζεπίνες και συνίστανται στην ανάπτυξη ανοχής και εξάρτησης σε σχετικά σύντομο διάστημα, και στην εμφάνιση «αϋπνίας διακοπής» κατόπιν της διακοπής λήψης τους. Γι' αυτό η χορήγησή τους πρέπει να συνοδεύεται από εκπαίδευση και επικέντρωση της προσοχής στους κινδύνους από τη χρόνια χρήση τους.

Διάγνωση

Η διάγνωση της αϋπνίας απαιτεί τη λήψη λεπτομερούς ιατρικού, ψυχιατρικού καθώς και ιστορικού υγιεινής του ύπνου, και φυσική εξέταση του ασθενή. Πολύ χρήσιμο διαγνωστικό εργαλείο αποτελεί η συμπλήρωση ημερολόγιου ύπνου για διάστημα συνήθως 2-4 εβδομάδων, όπου καταγράφονται στοιχεία σχετικά με τις συνήθειες του ύπνου αλλά και τις λοιπές καθημερινές δραστηριότητες, όπως επίσης και η συμπλήρωση ερωτηματολογίων-κλιμάκων αξιολόγησης παραμέτρων του ύπνου (αϋπνία, υπνηλία, ποιότητα ύπνου κ.λπ.). Στο διαγνωστικό οπλοστάσιο της αϋπνίας εξέχουσα θέση έχει η ακτιγραφία (τελευταία και στην Ελλάδα) και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να απαιτηθεί επιπλέον η μελέτη του ασθενή με πολυ-υπνογραφία. Ολα τα ανωτέρω λαμβάνουν χώρα σε ειδικό εργαστήριο μελέτης του ύπνου.

Παράμετροι ελλιπούς υγιεινής του ύπνου

Ως παράμετροι ελλιπούς υγιεινής του ύπνου χαρακτηρίζονται όλες οι καταστάσεις και συμπεριφορές της καθημερινότητας που συντελούν στη μη ευόδωση του ύπνου και χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:

α) Πρακτικές που αυξάνουν τις νυκτερινές εγέρσεις και αφυπνίσεις.

β) Πρακτικές μη συμβατές με τις βασικές αρχές οργάνωσης/ ευόδωσης του ύπνου. Ετσι συστήνεται:

*Αποφυγή λήψης διεγερτικών για το κεντρικό νευρικό σύστημα ουσιών (νικοτίνη, καφεΐνη, τεΐνη, σοκολάτα, αλκοόλ, φάρμακα).

*Μέριμνα για άνετες συνθήκες ύπνου (δωμάτιο σκοτεινό, ήσυχο, χωρίς την ύπαρξη τηλεόρασης).

*Κατάκλιση μόνο όταν αδυνατούμε να παραμείνουμε ξύπνιοι.

*Το κρεβάτι εξυπηρετεί δύο και μόνο ανάγκες: τον ύπνο και το σεξ.

*Σταθερά ωράρια έγερσης και κατάκλισης.

*Αποφυγή των σύντομων ύπνων κατά τη διάρκεια της ημέρας.

*Προγραμματισμένη σωματική άσκηση κατά τη διάρκεια της ημέρας και αποφυγή αυτής τις βραδινές ώρες. Γενικότερα, αποφυγή δραστηριοτήτων που αυξάνουν την εγρήγορση πριν από τον νυχτερινό ύπνο.

*Χαλαρές και ευχάριστες δραστηριότητες κατά τις απογευματινές ώρες.

*Αποφυγή μεγάλων βραδινών γευμάτων.

Τέλος, πολλά φάρμακα ευθύνονται για την εμφάνιση αϋπνίας. Αναφέρονται ενδεικτικά οι κατηγορίες, από τις οποίες μέρος των φαρμάκων που τις απαρτίζουν δύνανται να προκαλέσουν αϋπνία: Αντικαταθλιπτικά, αντιεπιληπτικά, διεγερτικά ΚΝΣ, αντιχολινεργά, αντινεοπλασματικά, αντιϋπερτασικά, συμπαθομιμητικές αμίνες (βρογχοδιασταλτικά, αποσυμφορητικά), κορτικοστεροειδή, εθιστικές ουσίες.

Σωρεία ιατρικών νοσημάτων είναι ικανά να προκαλέσουν αϋπνία

* Γαστρεντερολογικές διαταραχές (διαφραγματοκήλη, γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, διαρροϊκά σύνδρομα, δυσπεψία).

* Πνευμονολογικές διαταραχές (άσθμα, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, ρινίτιδα).

* Διαταραχές ουροποιητικού συστήματος (πολυουρία, συχνουρία, νυκτουρία ποικίλης αιτιολογίας).

* Καρδιαγγειακά νοσήματα (στεφανιαία νόσος, αρρυθμίες).

* Νευρολογικές διαταραχές (κεφαλαλγίες, νόσος Alzheimer / νόσος Parkinson, πολλαπλή σκλήρυνση).

* Ενδοκρινολογικές διαταραχές (θυρεοειδοπάθειες).

* Πόνοι ποικίλης αιτιολογίας, κακοήθειες, εγκυμοσύνη.

* Ρευματολογικά νοσήματα (ρευματοειδής αρθρίτιδα, ινομυαλγία).

* Λοιπές διαταραχές του ύπνου ικανές να προκαλέσουν αϋπνία: Η υπνική άπνοια (3-5% του γενικού πληθυσμού), η νόσος των ανήσυχων άκρων (5-15% του γενικού πληθυσμού), οι περιοδικές κινήσεις των κάτω άκρων στον ύπνο κ.λπ.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Υγεία
Σχετικά θέματα: 21 Μαρτίου: Παγκόσμια Ημέρα Ύπνου
Ναρκοληψία: Μια «ύπουλη» αιτία υπνηλίας
Υπνος: το φάρμακο κατά της παχυσαρκίας;
Για το ίδιο θέμα
Χάνει τον ύπνο του ένας στους πέντε Έλληνες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Υγεία της έντυπης έκδοσης
21 Μαρτίου: Παγκόσμια Ημέρα Ύπνου
Από την αϋπνία στην υπνηλία. Μια πολύπαθη διαδρομή...
Ναρκοληψία: Μια «ύπουλη» αιτία υπνηλίας
Υπνος: το φάρμακο κατά της παχυσαρκίας;
Άλλες ειδήσεις
Πνευμονιόκοκκος: ευρύτερη κάλυψη με 13δύναμο εμβόλιο
Εκτη κύρια αιτία αναπηρίας η διπολική διαταραχή
Σύγχρονες μέθοδοι εκπαίδευσης παιδιών με κοχλιακό εμφύτευμα
Αυχενικό και πονοκέφαλος
Το άγχος στην εργασία προκαλεί διαβήτη
Διεκδικήστε τη φυσική ομορφιά!