Έντυπη Έκδοση

Ενα ιδιαίτερο βιβλίο του Ουμπέρτο Εκο

Οταν η λίστα περιέχει την ομορφιά

Ουμπέρτο Εκο 

Η ομορφιά της λίστας

επιμέλεια: Ουμπέρτο Εκο,

μετάφραση από ιταλικά: Δήμητρα Δότση, Ανταίος Χρυσοστομίδης

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 408, ευρώ 42,60

Η ομορφιά της λίστας είναι στην αρχική της μορφή η ομορφιά της συναίσθησης του νοητικού μορφώματος του απείρου μέσα στην πεπερασμένη έκταση της λίστας. Είναι η διαπίστωση της ανθρώπινης ικανότητας να πείθει το φαντασιακό μας για το αχανές μιας απαρίθμησης που φανερώνεται μπροστά μας ως απολύτως διαστατή. Υπάρχουν ποικίλες μέθοδοι για να συμβεί αυτό. Στη Θεογονία του Ησίοδου η ονομασία των γενεαλογικών δέντρων των θεών και των επιγόνων τους, οι σχέσεις μεταξύ τους και η εξιστόρηση των σχέσεων δημιουργεί στον αναγνώστη την εντύπωση ενός απείρου μυθολογικού κατασκευάσματος, το οποίο διαρκώς εμπλουτίζεται πέρα απ' τις σκέψεις μας και τις σελίδες των βιβλίων των ανθρώπων. Ο Ομηρος θέλοντας να κάνει πιστευτή την πλάνη του απείρου των στρατιωτών που συμμετείχαν στην εκστρατεία εναντίον της Τροίας χρησιμοποιεί το λογοτεχνικό τέχνασμα της μερικής επισήμανσης των αρχηγών των στόλων και των αριθμών των πλοίων τους αφήνοντας να εννοηθεί ότι το πλήρωμα των πολεμικών πλοίων δεν θα μπορούσε να προσδιοριστεί. Τα στοιχεία της χωρητικότητας κάθε καραβιού αβγατίζονται μέσα στη φαντασία μέχρι της πλαναισθησίας του απείρου αριθμού πολεμιστών. Ο Αλμπρεχτ Ντύρερ σ' ένα από τα πιο εμπνευσμένα έργα του ζωγραφικής, με τίτλο «Το μαρτύριο των δέκα χιλιάδων Χριστιανών», δημιουργεί την εντύπωση ότι τα βασανιζόμενα σώματα που κάνουν τον πίνακα κεκορεσμένο σε ανθρώπινες σάρκες, αποκεφαλισμένα σώματα, κομματιασμένα πτώματα και κρεμασμένους σε δέντρα μάρτυρες δεν είναι τόσα όσα στο έλλειμμα του χώρου που σταματάει την απεικόνιση. Η εικόνα συνεχίζεται και προχωράει η απάνθρωπη αλληλουχία των δολοφονημένων σωμάτων στη φαντασία του θεατή έως το άπειρο το μεγάλου αριθμού των δέκα χιλιάδων νεκρών. Στον «κήπο των επίγειων απολαύσεων» του Ιερώνυμου Μπος τα συμπλέγματα της ηδονής ανάμεσα στους ανθρώπους, κεντημένα σε όλο τον χώρο του καμβά του μεγάλου ζωγράφου, ενσταλάζουν στο νου μας τη συνέχιση των τρυφών σε μια ουτοπία απεριόριστων εξαγνισμένων τρυφών. Στο έργο ζωγραφικής τέχνης του Τζοβάνι Πάολο Πανίνι, «Πινακοθήκη με απόψεις», η πυκνότητα των έργων στην αίθουσα της υποτιθέμενης έκθεσής τους ξεχειλίζει από καταχωνιασμένους πίνακες που ίσα και διαφαίνονται πίσω από άλλους σε παρόμοιες αλληλουχίες μέχρι τα όρια του αληθινού κάδρου. Ορια που η φαντασία του ανθρώπου, παρομοίως με τα προηγούμενα παραδείγματα, δεν μπορεί να τα φαντάζεται να σταματάνε κάπου.

Το θέμα του ανείπωτου και του απροσμέτρητου μπορούμε να το αντιπαρέλθουμε με άλλους τρόπους που σε καμιά περίπτωση δεν είναι περιοριστικοί για τη συναίσθηση του απείρου που θέλουμε να αποκομίσουμε σαν παρατηρητές. Το άρρητο και αναρίθμητο μπορεί να το φέρουμε στη θέση του δήλου και του αισθητού με την αντιστοιχία της καταγραφής των συναισθημάτων που μας προκαλεί ένα χαοτικό πλέγμα στη θέση της απαρίθμησης των δρώμενων. Μέθοδος που ακολούθησε ο Βιργίλιος στην Αινειάδα του για να περιγράψει τον κάτω κόσμο. Ο Δάντης στην Κόλαση του - κατά τον ίδιο τρόπο- χαρίζει στον αναγνώστη ένα άπειρο πεδίο για τη φαντασία του δεύτερου να πλανηθεί στις ποικιλίες των βασανιστηρίων. Οι τιμωρίες του ανθρώπου είναι τόσο πολλές και ευφυείς, ίσως και γοητευτικές στις σύγχρονες μέρες του Θεού της ευσπλαχνίας, που ο αναγνώστης καταβαραθρώνεται ηδονικά στη γέννα του πυρός. Γίνεται μάρτυρας και πλαστουργός νέων τιμωριών για τους αδίκους. Η συμμετοχή του αναγνώστη στη δημιουργία του έργου του Δάντη είναι που σώζει το εγχείρημα της εμφάνειας του απείρου που ήθελε ο συγγραφέας να επιτύχει. Ο μεγάλος εικονογράφος, χαράκτης Γουσταύος Ντορέ, εμπλουτίζει το έπος του Τζων Μίλτων «Ο Χαμένος Παράδεισος» με εικόνες απαράμιλλης ομορφιάς που απογειώνουν το έργο. Ειδικά στα σημεία που οι συμπλεγματικές συσσωματώσεις των έκπτωτων αγγέλων διαφαίνονται πίσω από τις λέξεις, σαν να συνεχίζονται στο διηνεκές επεμβαίνει ο χαράκτης και κάνει το άπειρο προφανές με τη βιωματική πρόσληψη της παραστατικής τέχνης του.

Υπάρχουν μέχρι και λίστες πραγμάτων που εντυπωσιάζουν με την ευρηματικότητά τους και με τον τρόπο που το ένα μέρος τους διαδέχεται το άλλο ή ακόμη και τίκτεται σε άλλο μέρος που έπεται ή προηγείται. Ο ζωγράφος Μαξ Ερνστ «Στα μάτια της σιωπής» δημιουργεί έναν τόπο θανάτου γεμάτο μάτια που λες και γεννήθηκαν για να παραδοθούν στην απέλπιδα μοίρα να οράνε τον θάνατο. Ο συγγραφέας Πατρίκ Ζίσκιντ στο βιβλίο του «Αρωμα», βιβλίο πια κλασικό, περιγράφει το σκηνικό όπου διαδραματίζεται ο μύθος, απλώνοντας στις σελίδες του λίστες από οσμές, υφάσματα, κτήρια, ασθένειες, μυρωδιές, ρούχα, επαγγέλματα, φως και σκοτάδι. Καταφέρνει με τον ανυπέρβλητο λυρισμό του να δημιουργήσει την υποβλητική ατμόσφαιρα που σαν ποταμός παρασύρει τον αναγνώστη με ανάσες πνοές εσωτερικού ταξιδιού προς το τέλος του βιβλίου.

Στους κατάλογους των τόπων συναντάμε την ικανότητα του ανθρώπου να διαχωρίζει τα χαρακτηριστικά ενός χώρου από εκείνα ενός άλλου. Τη λεπτότητα της νοημοσύνης του να εντοπίζει διαφορετικά στοιχεία στα ίδια υλικά. Οι ιδιότητες των αντικείμενων της υλικής υποδομής μιας πόλης είναι διαφορετικές από τα συστατικά υλικά της δόμησης μίας άλλης. Η διαπίστωση αυτή είναι ο λογοτεχνικός πλούτος που εισήγαγε το έργο του Ιταλο Καλβίνο, «Αόρατες πόλεις», στη λίστα με τα κατεξοχήν εμπνευσμένα έργα. Η εικονοποιία ενός τέτοιου καταλόγου θα μπορούσε να είναι το έργο του Τζόρτζιο ντε Κίρικο, «Ο Μεφιστοφελής και ο κόσμος». Ενα έργο ζωγραφικής, ο αστερόεις ουρανός, και η επίδραση του σημαινόμενου στη φαντασία μας σαν εικόνα του απείρου. Αστρα και γαλαξίες καδραρισμένα έτσι που να λες πως η οριοθέτηση ήταν επιτακτική ανάγκη του καλλιτέχνη ακριβώς για να καταδείξει πως ο χώρος δεν επαρκεί για τη ζωγραφική απόδοση του κόσμου. Στην ιστορία του «Αλεφ» ο Μπόρχες γράφει το 1949 για έναν τόπο μεταξύ άπειρων άλλων τόπων. Τους κόσμους αυτούς ο Μπόρχες τούς βλέπει σαν κάποιος διορατικός εφαρμόζοντας τα μάτια του πάνω σε μια οπή. Το διακύβευμα του μεγάλου συγγραφέα είναι μέσω των λέξεων να περιορίσει το άπειρο της υπερβατικής του όρασης μέσα σε μερικές σελίδες χωρίς να καταλύεται για τον αναγνώστη η αίσθηση αυτή ακριβώς της άπειρης διάστασης των κόσμων που ατενίζει ο Μπόρχες. Ο συγγραφέας τα καταφέρνει περίφημα με το εγχείρημά του αυτό. Περιγράφει τους τόπους που βλέπει, τους ανθρώπους, τα κάτοπτρα, τις χώρες, τις πληγές των ανθρώπων, τα σωθικά τους, την τροχιά της Γης γύρω από τον Ηλιο, τα ζώα, τα πάθη των ανθρώπων. Φτιάχνοντας κυκλικές διαδρομές στις περιγραφές του, η αρχή και το τέλος χάνονται σε μια ατελεύτητη περιφορά του αναγνώστη στους στροβιλισμούς της σκέψης του μεγάλου δημιουργού. Στο τέλος αυτός ο διάσημος δημιουργός βάζει τον εαυτό του να κλαίει μπροστά στην εικόνα και τη βίωση της αλήθειας του ανείπωτου.

Εκτός από τις παραπάνω ποιητικές λίστες στο βιβλίο γίνεται αναφορά σε λίστες περισσότερο διεκπεραίωσης που η ύπαρξή τους είναι περισσότερο μια μαθηματική ταξινόμηση παρά μια ποιητική πράξη. Κατά τον τρόπο αυτό υπάρχουν λίστες που αναφέρονται σε αντικείμενα του εξωτερικού χώρου και έχουν τον πρακτικό να τα ονοματίσουν. Υπάρχουν λίστες που απλώς δεν μπορούν να εξαλλαχθούν σε άλλες. Είναι μη μετατρέψιμες και μη εκτατές, με την έννοια ότι θα ήταν ανόητο να προσθέσουμε σε μια τέτοια λίστα κάτι που δεν ταιριάζει.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα λίστας που ν' ανήκει στις παραπάνω κατηγορίες είναι στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο η γενεαλογία του Χριστού.

Η μεταστοιχείωση κάποιων πραγμάτων σε ποιητικές φόρμες απαντάται συχνά στην επιστήμη των λιστών. Κατ' αυτό τον τρόπο ένα σύνολο από είδη της πανίδας γίνεται πρώτη ύλη για να συνθέσει ο ζωγράφος Αρτσιμπόλντο τις περίφημες προσωπογραφίες του.

Η ρητορική της απαρίθμησης ήδη από την αρχαιότητα χρησιμοποιούσε λίστες μετρήσιμες και μετρημένες από ρυθμική άποψη, οι οποίες ενδιαφέρονταν κυρίως στην απόδοση ιδιοτήτων σε ποικίλα πράγματα έμψυχα και άψυχα με στομφώδη τρόπο. Η επιλογή του τρόπου δεν ήταν κακοπροαίρετη, αλλά συχνά γινόταν από υπερβολική αγάπη προς τα μέρη της λίστας. Αυτές οι μορφές της λίστας μπορούσαν όλες να ενταχθούν στην κατηγορία της σκέψης που είναι γνωστή ως συσσώρευση. Στη συσσώρευση έχουμε την παράθεση γλωσσολογικών όρων που ανήκουν στην ίδια εννοιολογική σφαίρα. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι «Ο απολεσθείς Παράδεισος» του Τζων Μίλτων. Οταν ο ποιητής παρουσιάζει το ζευγάρι των πρωτόπλαστων του Θεού ενσταλάζει στον αναγνώστη την ιδέα της απώλειας με τέτοιον τρόπο που ο αναγνώστης νιώθει έντονα την πτώση του ζευγαριού. Συγκεντρώνει όλη την ομορφιά και τη γαλήνη του Παραδείσου μέσα από εικόνες φτιαγμένες με παρόμοιες λέξεις. Αναδεικνύοντας την αρμονική ζωή του ζευγαριού μετατρέπει εύκολα την παράβαση της θεϊκής εντολής σε αιτία διωγμού του ζευγαριού από τον τόπο της μακαριότητας. Οι λίστες τελικά είναι η μνήμη μας και η συγκράτησή της σε επίπεδα επαρκή για να τη διατηρούμε ανακλητή μετατρέπεται σε προσπάθεια μας για αυτεπίγνωση. Γιατί τι άλλο είναι το μέρος της λίστας αν όχι μέρος του εαυτού μας; *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Παρωδίες
Πράκτορες και συνωμότες του Εκο στην καρδιά της Ευρώπης
Οι παλίρροιες της ματαιοδοξίας
Για να γνωρίσουμε τον Μάλερ
Γυναικείος έρωτας και φως
Ο Νίτσε πριν και μετά την ερμηνεία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Μυστικά υπάρχουν και στο τραγούδι
Δεν υπάρχουν πια ροκ είδωλα
Κριτική βιβλίου
Παρωδίες
Πράκτορες και συνωμότες του Εκο στην καρδιά της Ευρώπης
Οι παλίρροιες της ματαιοδοξίας
Για να γνωρίσουμε τον Μάλερ
Γυναικείος έρωτας και φως
Ο Νίτσε πριν και μετά την ερμηνεία
Οταν η λίστα περιέχει την ομορφιά
Λογοτεχνία
Το τεμαχισμένο αριστούργημα
Βιβλία σε στόματα λεόντων
Ζεν αθωότητα σε μπρούντζινα χέρια
Νίκος Παπάζογλου
Ο πολιτισμός της καθημερινότητας
Συνέντευξη: Κεμάλ Γιαλτσίν
«Γράφω πάντα την αλήθεια»
Άλλες ειδήσεις
Ονειρικοί Υπερασπιστές
Η φυρή
Χτίζεται με όραμα, φαντασία και διαίσθηση η ποιητική τέχνη
Τα σχόλια του Τρίτου