Έντυπη Έκδοση

Διάχυτο αίσθημα απουσίας

Τάσος Γουδέλης

η παρουσία

εκδόσεις Κέδρος,

Αθήνα, σ. 192, ευρώ 15,08

Τον τελευταίο καιρό γίνεται πολύς λόγος για τον ενδεικνυόμενο τρόπο ανάγνωσης. Διάβασμα αργό ή με ταχύ ρυθμό; Κατά μόνας ή μετά παρέας; Κι αν μετά παρέας, τι είδους παρέας; Αμέσης, λ.χ., διά της προσκολλήσεως σε μια από τις «λέσχες ανάγνωσης», ή έμμεσης, όπως αυτή με τις νεοφανείς συσκευές ανάγνωσης ηλεκτρονικών βιβλίων, αλλά και με το παλαιότερο σύστημα δανεισμού βιβλίων, μέσω υπογραμμίσεων, κάποτε και σημειώσεων, από προηγούμενους αναγνώστες; Βεβαίως, πίσω απ' όλη αυτήν την όψιμα εισαχθείσα ανησυχία, λανθάνει το παλαιό ερώτημα: Γιατί διαβάζουμε; Ή σωστότερα, γιατί διαβάζει η μειονότητα, που εξακολουθεί να διαβάζει, αφού, όπως διατείνονται οι στατιστικολόγοι, περί μειονότητας πρόκειται. Η απάντηση είναι διττή. Οπως φαίνεται, η πλειονότητα της μειονότητας διαβάζει για να μη σκέπτεται και η μειονότητα της μειονότητας για να σκέπτεται. Αυτό το δεύτερο μικρό ποσοστό, το, τρόπον τινά, πιο διανοητικό, σηκώνει περαιτέρω ανάλυση. Κατανέμεται, χοντρικά, στους έχοντες ιδεολογικές ανησυχίες, που εμβαθύνουν στον κόσμο του συγγραφέα και σ' εκείνους που ζητούν τη λυτρωτική επενέργεια της τέχνης και την αισθητική απόλαυση. Αυτή η τελευταία υποδιαίρεση της μειονότητας πιστεύουμε ότι θα αγκαλιάσει τα καινούρια διηγήματα του Τάσου Γουδέλη. Ιδιαίτερα, όσοι από αυτούς βρίσκονται σε κατάσταση «ψυχικής αβεβαιότητας», όπως οι ήρωες των διηγημάτων, καθώς θα αντικρίσουν τα ψυχοφθόρα υπαρξιακά αδιέξοδα που βιώνουν στον καθρέφτη της λογοτεχνίας. Χωρίς, βεβαίως, αυτό να σημαίνει ότι ένα μεγαλύτερο ποσοστό του αναγνωστικού κοινού δεν θα εκτιμήσει το βιβλίο, που παρουσιάζεται κάπως ξεκομμένο από τον κυρίως κορμό της γηγενούς πεζογραφίας. Το συγκεκριμένο, πάντως, βιβλίο δεν απαιτεί μόνον αργό διάβασμα αλλά και με διαλείμματα. Ενα διήγημα τη φορά μετά περισυλλογής, ώστε ο αναγνώστης να αναψηλαφεί τις δικές του εμμονές και «εκκρεμότητες».

Ο τίτλος που επέλεξε ο συγγραφέας για τα είκοσι καινούρια διηγήματά του είναι εσκεμμένα αυτοαναιρετικός. Ζητά μάλλον να τονίσει το κυρίαρχο αίσθημα της απουσίας, αφού, ακόμη και το πρώτο διήγημα, που είναι και το ομότιτλο της συλλογής, την ιστορία μιας απουσίας αφηγείται. Αναφέρεται σε μια γυναίκα που βυθίζεται στην άνοια και οι δικοί της δεν την κλείνουν σε ίδρυμα, αλλά την κρατούν σπίτι. Ο αφηγητής, από τη θέση ενός στενού συγγενή, προσπαθεί να συλλάβει την απουσία αυτής της παρουσίας, προσδίδοντας σκέψεις και προθέσεις στη σιωπηλή ασθενή. Σαν να αντικατοπτρίζονται στο άδειο βλέμμα της ενοχές, όχι μόνο δικές του, αλλά και όσων άλλων την περιβάλλουν. Ενδειξη για το πόσο κυρίαρχο είναι το μοτίβο της απουσίας στα διηγήματα προσφέρει μια πρώτη κριτική παρουσίαση του βιβλίου, όπου ως τίτλος εντός του κειμένου αναφέρεται το «Απουσία». Ενα lapsus calami, που, μάλιστα, επαναλαμβάνεται τριάκις μέσα στο κείμενο.

Διηγήματα της απουσίας, τουλάχιστον για ορισμένα από αυτά, σημαίνει διηγήματα που κινούνται στη σκιά του θανάτου. Είτε πρόκειται για τον θάνατο ενός προσφιλούς είτε για τον τρόμο του αφηγητή στην προοπτική εκείνης της «απρόσκλητης στιγμής» πριν από το τέλος. Σαν «αβέβαιο τοπίο» προβάλλει το συναισθηματικό χάος, στο οποίο βρίσκεται ο αφηγητής «μετά τα εξόδια» της μητέρας του. Χωρίς περιγραφές προσώπων και πραγμάτων δίνει υπόσταση σε μια σχέση, που στάθηκε σχέση ζωής και, επίσης, στις αλλαγές που αυτή προσέλαβε με την πάροδο του χρόνου. Οι ευαίσθητες ισορροπίες εξουσίας και υποταγής στη σχέση μητέρας-γιου ανακαλούνται χωρίς να κατονομάζονται, καθώς ο ενδιάθετος λόγος του συνεχώς διαφεύγει προς τη μεταφορά.

Τρία διηγήματα στρέφονται γύρω από το άγχος του θανάτου. Σε ένα πρώτο, ως προκάλυμμα του πανικού, επικαλείται ο αφηγητής τις «εκκρεμότητες». Τι θα συμβεί με τα ζητήματα που ολιγωρεί να τακτοποιήσει; Ή, επίσης, με τα προσωπικά του αντικείμενα που αναβάλλει να καταστρέψει; Σε ένα δεύτερο, εστιάζει σε μια επίφοβη νυχτερινή «ταχυκαρδία», ενώ, σε ένα τρίτο, φαντασιώνεται αυτήν καθεαυτήν την εμπειρία του θανάτου. Ισως και με την ελπίδα να προκαλέσει, με τη συχνή ανάκληση, εθισμό στη σκέψη. Αυτά τα διηγήματα θα μπορούσαν και να εκληφθούν ως μέρη ενός ενιαίου εσωτερικού μονολόγου, που παρακολουθεί τη σκιαμαχία ενός ανίσχυρου εγώ. Υπάρχουν, όμως, και άλλα διηγήματα, στα οποία αυτός ο μονόλογος απομακρύνεται από τις νοσηρές εμμονές και επικεντρώνεται σε πιο καθημερινές καταστάσεις, που μπορεί να συμβαίνουν στην πραγματικότητα ή και να διαδραματίζονται στη φαντασία του αφηγητή. Οι συνειρμικές αλληλουχίες διαχέονται στα επί μέρους, ωστόσο, το μοτίβο προβάλλει ευκρινές. Είναι το ανέφικτο της επικοινωνίας δύο ανθρώπων, με πιθανή εξαίρεση μόνον εκείνες τις προνομιούχες σχέσεις που δημιουργούνται στα χρόνια της εφηβείας.

Σε ορισμένα διηγήματα ο αφηγητής, χωρίς να παραλλάσσει το απαισιόδοξο θυμικό ενός μονήρους νοσταλγού, πειραματίζεται με τη γραφή, καταργώντας τα σημεία στίξεως. Πάντως, μετά ή άνευ στίξεως, τα διηγήματα παραμένουν ιστορίες απουσίας, με τους «άλλους», σαν σκιές, να κλέβουν κομμάτια από την ύπαρξή του. Χωρίς να αλλάζει ο τρόπος γραφής τους, κάνοντας πάντοτε «περιστροφές γύρω από το αναντίρρητο κενό», κατά τη διατύπωση του αφηγητή. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα διηγήματα, στα οποία προβάλλει ως αφηγητής το συγγραφικό alter ego. Λέξεις και φράσεις αποκτούν υπόσταση, λιγότερο ή περισσότερο εχθρική, ανάλογα με τη φάση της αναμέτρησης μαζί τους. Ενώ το γράψιμο και το ξαναγράψιμο ενός διηγήματος ή οι πολλαπλές διορθώσεις μιας φράσης απλώνονται σε όλο τον χρόνο του εικοσιτετραώρου. Ο αφηγητής κοιμάται και ξυπνάει με το κείμενό του, άλλοτε αγκαλιά κι άλλοτε γρονθοκοπώντας το.

Σε άλλα διηγήματα, ο Γουδέλης φαίνεται να συνομιλεί με τους προσφιλείς του λογοτέχνες, παλαιότερους και νεότερους. Σε σύντομα πεζά δοκιμάζει τους τρόπους γραφής τους ή και συμπληρώνει ορισμένες σκηνές από τα βιβλία τους, που κατακάθησαν στη μνήμη του σαν προσωπικές του εμπειρίες. Στο σπονδυλωτό διήγημα «Σημειώσεις» και στο τελευταίο της συλλογής, «Ιστορίες ιστοριών», που δείχνει σαν περίληψη, με εμβόλιμες συνειρμικές γέφυρες, του μυθιστορήματος «Οικογενειακές ιστορίες», που ο συγγραφέας είχε εκδώσει προ τετραετίας, η αφήγηση είναι αφαιρετική. Ούτε επίθετα ούτε επιρρήματα, μόνο τα ουσιαστικά και τα ρήματα. Τα πρόσωπα παρουσιάζονται με τα αρχιγράμματα των ονομάτων τους, χωρίς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Η ταυτότητά τους απαλείφεται. Ενδιαφέρει μόνον ο ρόλος που παίζουν στη δεδομένη κατάσταση. Και πάλι, όμως, οι περιγραφές κινούνται στην επιφάνεια των καταστάσεων. Ο,τι βαθύτερο συμβαίνει, μένει στο πεδίο των υπαινιγμών. Θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν μινιμαλιστικά πεζά. Δείχνουν, ωστόσο, και σαν «σύνοψη σεναρίου», όπως εκείνο που υποβάλλει στο γραφείο παραγωγής ο σκηνοθέτης μιας ταινίας, επισυναπτόμενο στο σενάριο. Με τον τίτλο «Κείμενο προθέσεων» και υπό μορφή επιστολής είναι το δεύτερο διήγημα της συλλογής. Πιστεύουμε ότι αποτελεί μία από τις πιο επιτυχημένες αποδόσεις, τουλάχιστον στο εδώ και το τώρα της πεζογραφίας μας, του υπαρξιακού κενού. Οταν, δηλαδή, ξέρεις «ότι δεν θα συναντηθείς στην πραγματικότητα ποτέ με κανέναν», αλλά «περιμένεις το αιφνίδιο πίσω από την ανώνυμη κλήση». Δεδομένου ότι ο Γουδέλης είναι ένας συστηματικός αναγνώστης της ξένης λογοτεχνίας και, επίσης, ότι έχει θητεύσει στον χώρο του κινηματογράφου, η σύζευξη αφηγηματικών τρόπων και μεθόδων είναι αναμενόμενη. Πάντως, επιβεβαιώνεται, σε μεγάλο βαθμό, η δηλωμένη πρόθεσή του, σύμφωνα με την οποία η αφήγηση πρέπει να αφήνει τη ρευστή αίσθηση της μουσικής. Με άλλα λόγια, ο Γουδέλης «μελοποιεί» αισθήματα και πιο συγκεκριμένα, εδώ «μελοποιεί» οδυνηρά αισθήματα απουσίας. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ε.Ε. Cummings: Συγγραφέας εικόνων, σχεδιαστής λέξεων
Ενας ιερωμένος τιμά την Ελλάδα
Συνθέτες κλασικής μουσικής: Οι ροκ σταρ της εποχής τους
Μεταφυσική έγνοια ίσον φυσική απώλεια
Οι κρυπτωνυμίες της γραφής
Ανεμπόδιστη θέα στην Καπέλα Σιξτίνα
Το πάθος της Δελφικής Ιδέας
Η θάλασσα που έσταξε
Το χρονικό ενός σπάνιου βίου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Διάχυτο αίσθημα απουσίας
Ε.Ε. Cummings: Συγγραφέας εικόνων, σχεδιαστής λέξεων
Ενας ιερωμένος τιμά την Ελλάδα
Συνθέτες κλασικής μουσικής: Οι ροκ σταρ της εποχής τους
Μεταφυσική έγνοια ίσον φυσική απώλεια
Οι κρυπτωνυμίες της γραφής
Ανεμπόδιστη θέα στην Καπέλα Σιξτίνα
Το πάθος της Δελφικής Ιδέας
Η θάλασσα που έσταξε
Το χρονικό ενός σπάνιου βίου
Οψεις της ανάγνωσης
Η γενικευμένη ομοιομορφία δημιουργεί σύγχυση και αδιαχώρητο
Λογοτεχνία
Ο ποιητής του φαρμακωμένου καιρού
Από τις 4:00 στις 6:00
Οι άνθρωποι με αναπηρίες δικαιώνονται στη χώρα μας μόνο στο τραγούδι
Ενας «Νονός», δυναμίτης!
Άλλες ειδήσεις
Το κλεμμένο γράμμα και η γένεση του λακανισμού
Καρτ ποστάλ από τη Λισαβόνα
Εν τη ρίμα του λόγου / Φυσάει