Έντυπη Έκδοση

Η γενικευμένη ομοιομορφία δημιουργεί σύγχυση και αδιαχώρητο

Ο Νάσος Δετζώρτζης μού μιλούσε, σχεδόν μυθικά, για τους αδελφούς Ταρουσόπουλους στο Φάληρο· ο Κάρολος Τσίζεκ αποκαλυπτικά για το τυπογραφείο του Νικολαΐδη στη Θεσσαλονίκη και πολλοί για τον χαρισματικό Φιλιππόβλαχο και το φιλόξενο στέκι των Κειμένων του στη Μαυρομιχάλη.

Ανέκαθεν με γοήτευαν οι άνθρωποι που φρόντιζαν το κέλυφος των κειμένων, που σχεδίαζαν την εικόνα του λόγου. Σήμερα, που τα βιβλία μιας χρήσεως έχουν εδραιωθεί στη συνείδηση του μέσου αναγνώστη, κάποιοι επιμένουν ακόμη στη χειροτεχνική τυπογραφία ή καλλιέπεια των βιβλίων. Βέβαια υπάρχουν κι αυτοί που διασταυρώνουν δεξιοτεχνικά την παραδοσιακή τυπογραφία με το σύγχρονο ψηφιακό βλέμμα (κάποιοι μάλιστα εξ αυτών δημιουργώντας σχολή ή τεχνοτροπία). Υπάρχουν και οι νεότεροι, που με γούστο και επαγγελματισμό -είτε εργάζονται σε εκδοτικούς οίκους είτε αυτόνομα- εκφράζονται μέσα από μια πιο διεθνή και αδέσμευτη εικαστική γλώσσα. Ειδική κατηγορία αποτελούν οι εικονογράφοι -συνήθως ζωγράφοι-, που μεταφέρουν την αμιγώς εικαστική εμπειρία τους στο «τελάρο» του βιβλίου.

Η παρούσα σειρά φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει τάσεις και διαθέσεις του σχεδιασμού αλλά και της εικονογράφησης βιβλίου, όπως αυτές αποτυπώνονται στη βιβλιαγορά μας. Δεκαοχτώ πρόσωπα απαντούν σε άτυπα ερωτήματα, όπως: Η εικόνα προοικονομεί το κείμενο; Το ερμηνεύει; Το σχολιάζει; Ενίοτε αυτονομείται από αυτό; Τελικώς ένα εξώφυλλο λογοδοτεί στον αναγνώστη ή στο κείμενο; Μήπως ύστερα από μια μακρά εικονολατρία εξωφύλλων επιστρέφουμε σε πιο άδειες και σιωπηλές επιφάνειες;

Δεκαοχτώ πρόσωπα που, έτσι κι αλλιώς, αδράχνουν το βλέμμα μας στους πάγκους των βιβλιοπωλείων και διαμορφώνουν την όψη της ανάγνωσης, ανοίγουν σε κοινή θέα το δημιουργικό εργαστήρι τους.

Επιμέλεια Μισέλ Φάις

Παλαιότερα τη διακόσμηση του κειμένου δεν την αναλάμβαναν, όπως γίνεται σήμερα, γραφιστικά γραφεία (μακετίστες), αλλά φίλοι, του συγγραφέα ή του εκδότη, εικαστικοί καλλιτέχνες. Ο Κεφαλληνός, ο Μόραλης, ο Καλμούχος, ο Δαγκλής, ο Τσίζεκ κ.ά. παρόμοιοι γνώριζαν τον συγγραφέα και τη δουλειά του και υποσημείωναν με σεβασμό και διακριτικότητα άδηλες πλευρές του έργου που καλούνταν να φιλοτεχνήσουν. Η κατάλληλη γραμματοσειρά, το προσήκον μέγεθος των τυπογραφικών στοιχείων, η αρμόζουσα θέση τους με βάση τη χρυσή τομή και το τετράγωνο της αρμονίας δημιουργούσαν ένα άκρως καλαίσθητο αποτέλεσμα, χωρίς να είναι -τις περισσότερες φορές- απαραίτητο ούτε καν το ελάχιστο σχέδιο-κόσμημα. Με το τσουνάμι της υπερκατανάλωσης και υπεραφθονίας και στον χώρο του βιβλίου, με τους άπειρους εκδότες, συγγραφείς, διακοσμητές κ.λπ., αυτό που κατά κανόνα γίνεται είναι η εικονογράφηση του τίτλου. Ετσι, για παράδειγμα, στον Ηρωα της Γάνδης του Νίκου Καχτίτση, στη β' έκδοση, το εξώφυλλο καθ' ολοκληρίαν κατελήφθη από φωτογραφία της Γάνδης του Βελγίου, ενώ αν ο μακετίστας διέτρεχε διαγωνίως το κείμενο θα αντιλαμβανόταν ότι ο Καχτίτσης περιέγραφε τη γενέτειρά του - τον Πύργο της Ηλείας. Στην προηγούμενη έκδοση από τη στιγμή, το εξώφυλλο κοσμούσε φθαρμένη πόρτα ελληνικού νεοκλασικού, ζωγραφισμένη με δεξιοτεχνία από τον ζωγράφο Σωτήρη Σόρογκα, όπου στο σπασμένο τζαμωτό έχασκε ένα καταλυτικό μαύρο. Ξεχωριστό παράδειγμα-υπόδειγμα αποτελεί η εγκάρδια συνεργασία Ε.Χ. Γονατά - Αλέξη Ακριθάκη. Σε όλα τα βιβλία του Γονατά που εκδώσαμε, τα εξώφυλλα και τα μετρημένα σχέδια του εσωτερικού τα μαστόρεψε ο Αλέξης. Γνώριζε με πάσα λεπτομέρεια τις μονομανίες του Νώντα, το ύφος, τα σύμβολα, τις διαχρονικές αγάπες του και στόλιζε με παραπληρωματικό τρόπο τα κείμενα. Χαρτιά, σχέδια, γραμματοσειρές, αποστάσεις, κενά, στόχο τους είχαν να κάνουν ευανάγνωστο το περιεχόμενο. Οδοδείκτες της ουσίας και όχι απλοϊκή εξεικόνιση τύπου «κλασικών εικονογραφημένων».

Βεβαίως είναι κατανοητό ότι ο επαγγελματίας μακετίστας και να το ήθελε δεν θα το μπορούσε να ξοδέψει άφθονο απλήρωτο χρόνο για να διαβάσει με προσοχή και κριτική επάρκεια το κάθε βιβλίο που καλείται από τον εκδότη να εικονογραφήσει. Καθώς μάλιστα τα γραφεία αυτά («δημιουργικά» τα λένε) είναι λίγα και αναγνωρίσιμα ως προς το ύφος τους, όλα και όλοι πανομοιοτύπως αναπαράγονται. Καταργούνται έτσι οι διακρίσεις μεταξύ εκδοτών, συγγραφέων, ειδών και εποχών. Οι φωτογραφίες των συγγραφέων, αδιευκρίνιστης συχνά ηλικίας, η ξαπλωμένη γυμνή οδαλίσκη του Μοντιλιάνι, η Ολυμπία του Μανέ κ.λπ. -κατάχρηση πασίγνωστων έργων διάσημων ζωγράφων, άσχετων με το θέμα του βιβλίου-, τα εντυπωσιακά, επιθετικά φωβ χρώματα κ.ά., καταλαμβάνουν όλο το πλάτος και το ύψος του χαρτιού, σκεπάζοντας τίτλο και όνομα συγγραφέα. Κοιτάξτε την ιδεολογική-αισθητική διαφορά των εξωφύλλων του ΜΙΕΤ της πρώτης περιόδου, με τα κομψά τυπογραφικά στοιχεία και τα θαυμάσιας ποιότητας και ποικιλίας χρωμάτων χαρτιά Fabriano-Ingres, με τα εικονογραφικά σημερινά. Ενώ, λοιπόν, όλα αυτά γίνονται τώρα με στόχο να καθηλώσουν το βλέμμα του αγοραστή, εκτοπίζοντας από το οπτικό του πεδίο, στη βιτρίνα ή στον πάγκο του βιβλιοπωλείου, τα συναφή, εντέλει η γενικευμένη ομοιομορφία δημιουργεί σύγχυση και αδιαχώρητο.

Μερικοί εκδότες -νέοι κυρίως- άρχισαν αυτό να το αντιλαμβάνονται και διαβλέπω κάποια προσπάθεια διαφοροποίησης. Για να γίνει όμως τούτο με συνέπεια και ευρηματικότητα χρειάζεται εξάσκηση σε περιώνυμους μαστόρους του παρελθόντος. Τα βιβλία του Σκαζίκη (Αλφα), του Γαλλικού Ινστιτούτου, του Τσίζεκ (Διαγώνιος), του Φιλιππόβλαχου (Κείμενα), του Γεωργιάδη (Λέσχη), του Ικαρου της παλαιάς εποχής, επιμελημένα με περισσή φροντίδα από τον γοητευτικό ευπατρίδη των γραμμάτων μας Παναγιώτη Μέρμηγκα, του Γκοβόστη, με τη σφραγίδα του διορθωτή-επιμελητή Γιάννη Ρίτσου κ.λπ., μπορούν να αποτελέσουν ικανό ερέθισμα για σημερινές, πρωτότυπες λύσεις και πετυχημένες διασταυρώσεις.

Αυτό άλλωστε απαιτεί η παράδοση - την ένταξη του καινούριου στην αλυσίδα του παλιού και όχι τις μοντερνιές των αδαών.

Δυστυχώς όμως, το βιβλίο δεν είναι πια πνευματικό προϊόν αλλά εμπορικό είδος-χυλός για άμεση κατάποση, διακινούμενο στα περίπτερα, τα φαστφουντάδικα και τα σουπερμάρκετ. Οι κανόνες της αγοράς και οι απαιτήσεις της κυριάρχησαν και σ' αυτόν τον χώρο, που ανέκαθεν προορισμό του είχε την αντίσταση σε κάθε είδους δουλείες και παντοειδείς χρεοκοπίες.

Αιμίλιος Καλιακάτσος (εκδόσεις στιγμή)

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Διάχυτο αίσθημα απουσίας
Ε.Ε. Cummings: Συγγραφέας εικόνων, σχεδιαστής λέξεων
Ενας ιερωμένος τιμά την Ελλάδα
Συνθέτες κλασικής μουσικής: Οι ροκ σταρ της εποχής τους
Μεταφυσική έγνοια ίσον φυσική απώλεια
Οι κρυπτωνυμίες της γραφής
Ανεμπόδιστη θέα στην Καπέλα Σιξτίνα
Το πάθος της Δελφικής Ιδέας
Η θάλασσα που έσταξε
Το χρονικό ενός σπάνιου βίου
Οψεις της ανάγνωσης
Η γενικευμένη ομοιομορφία δημιουργεί σύγχυση και αδιαχώρητο
Λογοτεχνία
Ο ποιητής του φαρμακωμένου καιρού
Από τις 4:00 στις 6:00
Οι άνθρωποι με αναπηρίες δικαιώνονται στη χώρα μας μόνο στο τραγούδι
Ενας «Νονός», δυναμίτης!
Άλλες ειδήσεις
Το κλεμμένο γράμμα και η γένεση του λακανισμού
Καρτ ποστάλ από τη Λισαβόνα
Εν τη ρίμα του λόγου / Φυσάει