Έντυπη Έκδοση

Ανεμπόδιστη θέα στην Καπέλα Σιξτίνα

Heinrich W. Pfeiffer

Καπέλα Σιξτίνα Νέα ερμηνευτική προσέγγιση μετά την αποκατάσταση των τοιχογραφιών

μτφρ.: Παναγιώτα Σιετή

πρόλογος: Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα

εκδόσεις Καπόν, σ. 352, ευρώ 90

Οσο και να κάθοσουν να ξεροστάλιαζες με το κεφάλι γυρισμένο κατά πάνω, και να 'βγαζες τα μάτια σου, και να 'διωχνες με το φραγγέλιο τους μυριάδες θορυβούντες τουρίστες, που καταγίνονται να φωτογραφίζουν ώς και με κινητά ό,τι βλέπουν, για να κομπάσουν αργότερα στην Αϊόβα ή στη Σαγκάη, μα και ψάθα να 'παιρνες να ξάπλωνες ώρες στο δάπεδο ν' ατενίζεις, τίποτε δεν θα κατόρθωνες να δεις...

Πήγα και δύο και τρεις φορές, διασχίζοντας αστραπιαία, με το βλέμμα επίτηδες καρφωμένο στο πάτωμα, τους ατελείωτους διαδρόμους «σύγχρονης εκκλησιαστικής τέχνης», που υποχρεωτικά περνάς για να φτάσεις κάποτε στην Καπέλα Σιξτίνα -να μην αμαυρώσουν τη ματιά μου- και πάλι τίποτε δεν πέτυχα! Εκστατικός απ' τις εκατοντάδες μορφές, η μια σαγηνευτικότερη απ' τη διπλανή της, καθιστές, όρθιες ή ιπτάμενες, σε συμπλέγματα αξεδιάλυτα ή μοναχικές, ν' αναδύονται απ' τους τοίχους και να υπερίπτανται αψηφώντας τους νόμους της Φυσικής, πιο ζωντανές από τους ζωντανούς, δαίμονες κι άγγελοι σε μάχες θανάσιμες, σφιχταγκαλιασμένοι, ρωμαλέα γυμνά, τέλεια ωραίοι έφηβοι, Σίβυλλες και προφήτες, ήρωες βιβλικοί αναμίξ με του παγανισμού ολοφάνερες ενθυμήσεις, ξεκάθαρα ερωτικές! Ιμάτια καταυγάζοντα σ' αόρατους ανέμους φουσκωμένα, χειρονομίες εκφραστικές, βλέμματα υπαινικτικά - τίποτε να μην μπορείς ξ έ χ ω ρ ο ν' απολαύσεις... Το μαρτύριο να θέλεις να ψαύσεις τον ίδιο τον Μη μου άπτου!.. Θα χρειάζοσουν γιγάντια βαρούλκα, κύριος οίδε από πού γαντζωμένα, να σ' αναρπάσουν μετέωρον, να αιωρείσαι δίπλα σε τούτη τη μορφή, να τη θαυμάσεις, σ' εκείνο το πρόσωπο, να διακρίνεις τα χαρακτηριστικά του που 'χες πάντα την απορία, και ψηλά στα τόξα, κι από κάτω στους θόλους και στα «φρύδια», και κολλητά στον τοίχο του ιερού κι από μακριά πάλι να συλλάβεις τη σύνθεση ό λ η ! Μόνον έ τ σ ι θα κατακτούσες ίσως τέτοιο χώρο, με τόσο φτωχικό μυαλό!..

Και σαν να μην αρκούσε η μεγαλοσύνη της δημιουργίας του Μιχαήλ Αγγελου, ήρθε και ο καθαρισμός! Οσοι τα ξέραμε από πρώτο χέρι, μα και από βιβλία, είχαμε θαυμάσει κάθε σκηνή ξεχωριστά, απομνημονεύοντας κάθε φιγούρα, κάθε ρούχο, κάθε κίνηση μες απ' το επιβλητικό εκείνο σκούρο καφέ της εκκλησιαστικής αιθάλης αιώνων -κι αίφνης «συντηρούνται», λέει, και «αποκαλύπτονται νέα χρώματα» και μονομιάς κάτι συγκλονιστικό έρχεται στο φως! Χρώματα μοναδικά, λαμπρά, ανήκουστα, όλως διάφορα από 'κείνα που 'χαμε κατατάξει ως κατεξοχήν «δικά του», λεπτομέρειες ανείπωτες να προβάλουν άλλη ζωγραφική καθαυτό...

(Μικρότερη δεν θα 'ταν η έκπληξη αν βάφανε τον Παρθενώνα με τα χρώματα που 'χε στην Αρχαιότητα, με ώχρες, κόκκινα και μαύρα. Ολες οι βινκελμανικές αντιλήψεις για το «άσπιλο λευκό» του αρχαίου κάλλους θα πήγαιναν άπατα! Ο,τι είχαμε νοήσει ως «κλασικό» θα 'πρεπε να τ' απορρίψουμε και στη θέση του να ορίσουμε κάτι άλλο!)

Και η Ιστορία της Τέχνης, τώρα, έπρεπε να ξανακρίνει τον μεγάλο Δάσκαλο της Αναγέννησης, απαλλαγμένον απ' τ' αλλεπάλληλα στρώματα βερνικιών των ψευτοσυντηρήσεων, τις επιζωγραφίσεις «προς το σεμνοπρεπέστερον» που κάλυπταν τ' «αδιάκριτα», θεραπευμένον από επικίνδυνες φθορές της υγρασίας! Οι νωπογραφίες όπως βγήκαν απ' τον χρωστήρα του Φλωρεντινού! Κανείς δεν ήταν έτοιμος γι' αυτό! Κι ακόμα λιγότερο ο ερασιτέχνης φιλότεχνος, που 'θελε να δει σκηνή προς σκηνή τις διαφορές, τα νέα χρώματα, τις απίστευτες μεταβολές, να συγκρίνει με τις παλαιότερες εικόνες που 'ξερε... Πώς όμως; Με τα βιβλία παραμάσχαλα τραβώντας στο Βατικανό;

Το λεύκωμα των εκδόσεων Καπόν για την Καπέλα Σιξτίνα συνιστά θησαυρό ανεκτίμητο. Οχι μόνο γιατί ξεδιπλώνεται μπρος στα μάτια του θεατή το πρωτόγνωρο πανόραμα της συντηρημένης πλέον μιχαηλαγγελικής δημιουργίας σε ποιότητα αναπαραγωγής απίστευτη -τέτοια που η Ελλάδα δεν έχει γνωρίσει ξανά!-, αλλά και γιατί ο συντάκτης του τόμου, καθηγητής Ιστορίας Χριστιανικής Τέχνης στο Παπικό Πανεπιστήμιο του Βατικανού, Η. Pfeiffer επιχειρεί να τακτοποιήσει τον κυκεώνα των εκατοντάδων αδιάγνωστων μορφών, να μαντέψει τις λανθάνουσες συναρτήσεις τους, να ερμηνεύσει πειστικά τις σχέσεις τους, να διατάξει επιτέλους το χάος της δημιουργίας, που αντιμετωπίζει ο θαμπωμένος νους του παρατηρητή!..

Ξεκινώντας απ' την εύλογη υπόθεση πως την εικονογραφική θεματολογία ενός τόσο σημαντικού οικοδομήματος στην καρδιά του Βατικανού δεν θα την καθόριζαν οι ζωγράφοι, αλλά ειδικοί θεολογικοί σύμβουλοι, αναδιφεί σπάνια θεολογικά κείμενα του Μεσαίωνα -«Νέα Αποκάλυψη» του Πέτρου Γαλατινού, «Συμφωνία Καινής και Παλαιάς Διαθήκης» του Ιωακείμ του Φιόρε και δεκάδες άλλα!- που πρόβαλλαν, κατά τον συρμό της εποχής, την αλληγορική ερμηνεία των Γραφών, πάνω στη βασική ιδέα, δηλαδή, πως οι πράξεις και τα λόγια του Χριστού κατανοούνται μόνον εάν ιδωθούν ως εκπλήρωση των συμβάντων στην Παλαιά Διαθήκη, όπως και τα γεγονότα της Παλαιάς σε συνάρτηση προς τα λόγια του Ιησού και το «πλήρωμα» της Αποκάλυψης του Θεανθρώπου γίνονται πλήρως αντιληπτά, κι επιχειρεί στη συνέχεια, υπό το πρίσμα αυτό, να καταδείξει τις αιτιώδεις σχέσεις ανάμεσα στις παλαιότερες νωπογραφίες των Γκιρλαντάιο, Μποτιτσέλι, Περουτζίνο κ.ά., στο χαμηλότερο διάζωμα της Καπέλα Σιξτίνα και την επιγενέστερη διακόσμηση του Μιχαηλάγγελου. Σ' όλες τις ανώνυμες ελάσσονες μορφές του θόλου αναγνωρίζει συγκεκριμένα πρόσωπα ή σύμβολα δυνάμεων, και τους αποδίδει ρόλους συμπληρωματικούς προς τις μείζονες μορφές. Παντού αναδεικνύει αυστηρές αναλογίες στους αριθμούς των προσώπων, στις στάσεις, στη συμμετρική τους διάταξη...

Ωθώντας ακόμη περαιτέρω την αλληγορική ερμηνεία κι εφαρμόζοντάς τη και στα χρώματα, με τις νέες αποχρώσεις που προέκυψαν, αποπειράται ν' αξιολογήσει και τον χαρακτήρα κάθε προσώπου ή συμβόλου βάσει της χρωματικής παλέτας των ενδυμάτων ή του περίγυρού του... Το ανοιχτό κίτρινο συμβολίζει την αμαρτία, το πράσινο την ελπίδα, το κόκκινο την αγάπη, το γαλάζιο την επουράνια θέαση, το βιολετί τη μετάνοια κ.λπ. Ετσι και τα βιώματα και οι προθέσεις των μορφών φωτίζονται, διαγράφεται σαφώς το πεπρωμένο τους, ενώ θεμελιώνεται μια ενιαία πλέον αποκωδικοποίηση ολόκληρης της σύνθεσης του Μιχαήλ Αγγελου... Κάθε άγγελος, αν φορά κόκκινο ιμάτιο, είναι της αγάπης κι αν ένας κολασμένος περιβάλλεται από βιολετιά ταινία, προώρισται ν' ανεβεί στον Παράδεισο, αφού φέρει το σημείον της μετανοίας!..

Η αινιγματική δημιουργία που άφησε άφωνους τόσους και τόσους, απ' τ' αποκαλυπτήριά της ίσαμε σήμερα, ν' απορούν, να ντρέπονται, ν' αγανακτούν για τα γυμνά, να λέν' πως «ταιριάζουν μάλλον σε λουτρά παρά σ' εκκλησία», παρουσιάζεται πλήρως εξηγημένη και απαρέγκλιτα εναρμονισμένη προς τα εικονογραφικά προγράμματα και τους αγιογραφικούς κανόνες των παπικών θεολόγων της εποχής... Και για την ενδυνάμωση των ισχυρισμών του ο Pfeiffer επιστρατεύει τόσο τη θεολογική του κατάρτιση όσο και τα συγκομισμένα επιστημονικά πορίσματα απ' τις εργασίες της συντήρησης, που αναμφίβολα κατέχει...

Ομως, κι αν δεν έχω τα σχετικά διπλώματα του συγγραφέα ή τις τεχνικές γνώσεις του γύρω απ' τη ζωγραφική της Καπέλα Σιξτίνα, μη όντας θ ε ο λ ό -γ ο ς και μ ο ν α χ ό ς του Τάγματος των Ιησουιτών, όπως εκείνος, τολμάω να διατυπώσω μια ριζική αμφιβολία: Οσοδήποτε δελεαστική, διαφωτιστική ή επαγωγός να μοιάζει η ερμηνευτική του πρόταση, στις τοιχογραφίες του Μιχαήλ Αγγελου εγώ δεν βλέπω «πρωτότυπη» ή έστω «ρηξικέλευθη» απλώς εφαρμογή ενός εικονογραφικού προγράμματος επιμελώς καταρτισμένου από θ ε ο λ ό γ ο υ ς - πολύ λιγότερο δε «ορθόδοξη» εκτέλεσή του! Ε π α ν ά - σ τ α σ η χρωμάτων και σωμάτων βλέπω, έ κ ρ η ξ η προσώπων και παθών πρωτόγνωρων, που ορίζουν νέα εποχή στην παγκόσμια Τέχνη (όπως όρισε με την έκφραση ασύλληπτων εντάσεων στα μυώδη σώματα Γαλατών κι αμαζόνων και γιγάντων η Γλυπτική σχολή του Περγάμου), μιαν ολότελα π ρ ο σ ω π ι κ ή δημιουργία, εκπηγάζουσα ασφαλώς από διάπυρη πιστή καρδιά, μα που μόνον υπό μια πολύ ευρεία έννοια θα μπορούσε να εισπραχθεί και ως «εκκλησιαστική εικονογράφηση», και που η δύναμη της επιβολής της σε αντίθεση με όλα τ' άλλα ανάλογα δημιουργήματα και των μεγαλύτερων ακόμα τεχνιτών της Αναγέννησης έγκειται στην «α ν ο ρ θ ο δ ο ξ ί α» της ακριβώς και στην α υ τ α ξ ί α, φυσικά, της μεγαλοφυούς σύλληψης! Απορώ μάλιστα πώς ο Πάπας δεν γκρέμισε και τους τοίχους και το παρεκκλήσι ολόκληρο σαν την πρωταντίκρισε!.. (Γι' αυτό και δεν μου φεύγει από τον νου η υποψία μήπως και η όλη ανάπτυξη του Pfeiffer δεν είναι παρά μια ακόμη απόπειρα του Βατικανού να οικειωθεί τον ανυπότακτο δημιουργό, όπως και οι χριστιανοί συγγενείς του, τον «άσωτον» εκείνο Μύρη του Καβάφη!..)

Βέβαια, προσωπικές εκδοχές είν' αυτές και η Τέχνη ευτυχώς δεν ερμηνεύεται μονοσήμαντα! Κι έγκειται στον αναγνώστη τελικά να ζυγίσει το δίκιο ή τ' άδικο της μιας θέσης ή της άλλης, βυθιζόμενος στη μαγεία του τόμου!

Κι αν όλοι έχουμε ενδόμυχα, σαν άλλοι Ελγιν, ονειρευτεί ένα κομμάτι απ' τις θεϊκές τοιχογραφίες -προσωπικά, με πολύ πιο ανώδυνο τρόπο, κατέχω μια χούφτα ψηφίδες απ' την Αγιά Σοφιά!- η αριστουργηματική αυτή έκδοση* προσεγγίζει τόσο το πρωτότυπο, ώστε θα νιώθετε συχνά να χαϊδεύετε κομμάτι γνήσιο, αποτοιχισμένο απ' την καλύτερη κιόλας παράσταση, γλιτώνοντας και τις τύψεις της καλλιτεχνικής ιεροσυλίας... *

* Μοναδική κηλίδα: τα κατά συρροήν τυπογραφικά λάθη (ιδίως στ' αρχαία παραθέματα, όπου κάποιος ηλεκτρονικός δαίμονας έβαλε την ουρά του προφανώς), μα και η έλλειψη ενός επιτέλους ελληνομορφωμένου ματιού στην τελική θεώρηση δοκιμίων.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Εικαστικά
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Διάχυτο αίσθημα απουσίας
Ε.Ε. Cummings: Συγγραφέας εικόνων, σχεδιαστής λέξεων
Ενας ιερωμένος τιμά την Ελλάδα
Συνθέτες κλασικής μουσικής: Οι ροκ σταρ της εποχής τους
Μεταφυσική έγνοια ίσον φυσική απώλεια
Οι κρυπτωνυμίες της γραφής
Το πάθος της Δελφικής Ιδέας
Η θάλασσα που έσταξε
Το χρονικό ενός σπάνιου βίου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Διάχυτο αίσθημα απουσίας
Ε.Ε. Cummings: Συγγραφέας εικόνων, σχεδιαστής λέξεων
Ενας ιερωμένος τιμά την Ελλάδα
Συνθέτες κλασικής μουσικής: Οι ροκ σταρ της εποχής τους
Μεταφυσική έγνοια ίσον φυσική απώλεια
Οι κρυπτωνυμίες της γραφής
Ανεμπόδιστη θέα στην Καπέλα Σιξτίνα
Το πάθος της Δελφικής Ιδέας
Η θάλασσα που έσταξε
Το χρονικό ενός σπάνιου βίου
Οψεις της ανάγνωσης
Η γενικευμένη ομοιομορφία δημιουργεί σύγχυση και αδιαχώρητο
Λογοτεχνία
Ο ποιητής του φαρμακωμένου καιρού
Από τις 4:00 στις 6:00
Οι άνθρωποι με αναπηρίες δικαιώνονται στη χώρα μας μόνο στο τραγούδι
Ενας «Νονός», δυναμίτης!
Άλλες ειδήσεις
Το κλεμμένο γράμμα και η γένεση του λακανισμού
Καρτ ποστάλ από τη Λισαβόνα
Εν τη ρίμα του λόγου / Φυσάει