Έντυπη Έκδοση

Πώς θα ήταν ο κόσμος χωρίς μυθιστόρημα;

Οι αναγνώστες του μυθιστορήματος λιγοστεύουν συστηματικά, κι αν οι γυναίκες δείχνουν στις ημέρες μας να διαβάζουν περισσότερο, αυτό σημαίνει απλώς πως το γυναικείο φύλο τείνει να επικρατήσει σ' ένα ήδη συρρικνωμένο αναγνωστικό κοινό.

Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα προειδοποιεί: Κοινωνία από την οποία απουσιάζει η λογοτεχνία, κινδυνεύει να χάσει την ελευθερία της Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα προειδοποιεί: Κοινωνία από την οποία απουσιάζει η λογοτεχνία, κινδυνεύει να χάσει την ελευθερία της Η υπερεξειδίκευση και οι όλο και πιο ακατάληπτες αργκό των ποικίλων επιστημονικών κλάδων, που σαρώνουν και το πεδίο της τεχνολογίας, ρίχνοντας τη μια μετά την άλλη τις γέφυρες επικοινωνίας, μειώνουν δραστικά μια σημαντική παρακαταθήκη: την παρακαταθήκη των κοινών πολιτισμικών παραμέτρων, που αποτελούν το ζωτικό έδαφος για την άνθηση και την ανάπτυξη της λογοτεχνίας.

Στερημένο από βασικούς πόρους αναπνοής, το μυθιστόρημα μετράει απώλειες σε όλα τα επίπεδα: αγνοείται από την τηλεόραση, ποδοπατιέται στο Διαδίκτυο, απουσιάζει από τα σχολεία. Ετσι, όμως, αδυνατεί να διαμορφώσει τους όρους για τη γένεση μιας δημοκρατικής κοινωνίας, μιας κοινωνίας με ολοκληρωμένη επίγνωση της ελευθερίας της.

Ποιος μιλάει εδώ; Ποιος ετοιμάζεται να εκφωνήσει τον επικήδειο του μυθιστορήματος (αν δεν τον εκφωνεί ήδη) την εποχή του πιο εκθαμβωτικού του θριάμβου; Ποιος καταφέρνει να είναι τόσο απαισιόδοξος απέναντι σε ένα είδος που έχει αποδείξει πως μπορεί να ανοιχτεί στο μεγάλο κοινό, να προκαλέσει κύματα οπαδών και να σπάσει τα ταμεία; Ο λόγος ανήκει στον Μάριο Βάργκας Λιόσα (οι Ισπανοί τον προφέρουν Γιόσα), ένα υπέρλαμπρο άστρο της παγκόσμιας μυθιστορηματικής σκηνής, με τεράστια λογοτεχνική αναγνώριση, που έφτασε πριν από δύο δεκαετίες να διεκδικήσει τον θώκο του προέδρου του Περού και τιμήθηκε την προηγούμενη εβδομάδα με το Νόμπελ.

Υπερθέαμα πωλήσεων

Επεσα στις απόψεις του Λιόσα ξεφυλλίζοντας το καινούργιο τεύχος του περιοδικού «Θέματα Λογοτεχνίας», που διευθύνει ο Χρίστος Αλεξίου και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γκοβόστη. Εκεί η Κωνσταντίνα Γερ. Ευαγγέλου έχει μεταφράσει ένα εισαγωγικό του κείμενο σε μιαν ιταλική έκδοση δοκιμίων για το μυθιστόρημα, που φέρει τον γενικό τίτλο «La cultura del romanzo» (επιμέλεια Franco Moreti, Einaudi, Τορίνο 2001).

Ο τίτλος του κειμένου του Λιόσα, που ταυτίζεται με ένα σχεδόν εμπρηστικό ερώτημα, τα λέει, νομίζω, όλα: «Μπορεί να νοηθεί ο σύγχρονος κόσμος χωρίς το μυθιστόρημα ;» Τι τον κάνει να ανησυχεί τόσο πολύ; Γιατί ένας συγγραφέας που έχει δείξει μέσα από έναν εξαιρετικά ευφάνταστο και επινοητικό ρεαλισμό την περιπλοκότητα της περουβιανής κοινωνίας κι έχει προκαλέσει πλήθος συζητήσεις με τις μελέτες του για την τέχνη μυθιστοριογράφων όπως ο Θερβάντες, ο Ουγκό και ο Φλομπέρ να αποσπούν από την πραγματικότητα τις δυσκολότερες αλήθειες, εμφανίζεται ξαφνικά τόσο επιφυλακτικός απέναντι στο σύνολο της σύγχρονης μυθιστορηματικής παραγωγής;

Εχω την αίσθηση πως ο Λιόσα ανησυχεί λιγότερο από το Ιντερνετ, την τηλεοπτική οθόνη και τη λειψή λογοτεχνική εκπαίδευση και περισσότερο από ό,τι αποφεύγει να κατονομάσει: τα μυθιστορήματα μαζικής λήψεως (τα ερωτικά, πολιτικοθρησκευτικά, αισθηματολογικά και συνωμοσιολογικά μυθιστορήματα του υπερθεάματος), που τρελαίνουν με τα κυκλοφοριακά τους νούμερα και μαθαίνουν τους ανθρώπους να θεωρούν λογοτεχνία οτιδήποτε εμφανίζεται ως γραπτό κείμενο με μύθο και πλοκή.

Τονίζοντας από την πρώτη στιγμή πως λογοτεχνία δεν είναι μόνον ο κόπος του συγγραφικού εργαστηρίου και οι υψηλές αισθητικές αξίες, που παράγουν μιαν εκπνευματωμένη απόλαυση, αλλά και η καθαρή διασκέδαση, που οδηγεί στη φυγή και την υπέρβαση, ο Λιόσα θέλει πάση θυσία να μη βγάλει από τον λογαριασμό του ένα διπλό κεφάλαιο: την ικανότητα της λογοτεχνίας να μας προικίζει με ισχυρές γλωσσικές και κριτικές ικανότητες. Με τις γλωσσικές ικανότητες μπορούμε να έρθουμε σε καλύτερη και οργανικότερη επαφή με το περιβάλλον μας. Με τις κριτικές ικανότητες μπορούμε να εννοήσουμε σε μεγαλύτερο και πιο αποκαλυπτικό βάθος τον κόσμο.

Υπό αυτή την έννοια το μυθιστόρημα τρέφει τους απείθαρχους και τους υποψιασμένους, όντας μια πρόκληση στο ανύπαρκτο. Και μπορεί να μην κινητοποιεί τις μάζες, αφού η επιρροή του είναι πρωτίστως ατομική, αλλά ξέρει πώς να ξυπνήσει την προσοχή μας προκειμένου να τη βάλει στη σφαίρα της νιτσεϊκής χαρούμενης (ευρετικής) γνώσης.

Οχημα για τη διάγνωση του πραγματικού

Η λογοτεχνία λέει ψέματα -καμία αμφιβολία επ' αυτού, ομολογεί απερίφραστα ο Λιόσα. Το λογοτεχνικό ψέμα, ωστόσο, είναι ένα τέχνασμα κι ένα όχημα: ένα όχημα για να ανακαλύψουμε αδιόρατες και αδιάγνωστες πλευρές του πραγματικού, που χωρίς τη λειτουργία του μυθιστορηματικού καθρέφτη (του λογοτεχνικού ψέματος) θα έμεναν για πάντα σε παραλυτική αφάνεια. Πώς, για παράδειγμα, θα κατανοούσαμε τον πολιτικό ολοκληρωτισμό της γραφειοκρατίας χωρίς την παρέμβαση του Κάφκα; Κι ακόμη, πώς θα συναισθανόμασταν τον τρόμο του προγραμματισμένου ελέγχου της συνείδησης χωρίς την παρεμβολή του Οργουελ; Και, τέλος, πώς θα καταλαβαίναμε όχι μόνο το εξωτερικό κακό, αλλά και τις ρίζες της εσωτερικής μας παθολογίας χωρίς τη μεσολάβηση του Ζορζ Μπατάιγ και του Ζάχερ φον Μαζόχ;

Ο καθρέφτης, που αλλάζει με τις αντανακλάσεις του συνεχώς την εικόνα της αλήθειας, συνδέοντας στην ίδια γραμμή γνώση, εμπειρία, φαντασία, όνειρο και ηδονή, είναι για τη λογοτεχνία το άπαν: την προφυλάσσει από τον διδακτισμό, την καθηκοντολογία και το υψωμένο δάχτυλο, τη βοηθάει να υπονομεύσει τις θανάσιμες βεβαιότητες του ρατσισμού, της ξενοφοβίας, του τοπικισμού και του φονταμενταλισμού και της δίνει τη δύναμη να εμπνεύσει το όραμα της ισότητας αντρών και γυναικών σε ολόκληρη την υδρόγειο.

Γιατί το μυθιστόρημα είναι μια χειρονομία προς τον Αλλο και υπάρχει, καταλήγει ο Λιόσα, μόνο όταν ο φανταστικός του κόσμος γίνεται κτήμα του συλλογικού βιώματος. Κι όσο θα εξακολουθήσει να συμβαίνει αυτό, σκέφτομαι από τη μεριά μου, το μυθιστόρημα είναι μάλλον απίθανο, παρά τις όποιες αντιξοότητες, να κινδυνεύσει από τον οποιονδήποτε. *

Δον Κιχώτης και Μαντάμ Μποβαρί: Στη σκιά του ανικανοποίητου

Ριζοσπάστης στην εκρηκτική δεκαετία του 1960 και συντηρητικός τριάντα χρόνια αργότερα (διεκδίκησε την προεδρία του Περού ως υποψήφιος της δεξιάς παράταξης, για να υποχωρήσει αργότερα σε μετριοπαθέστερες θέσεις), ο Μάριο Βάργκας Λιόσα είναι ένας ορκισμένος ανατροπέας όταν μπαίνει στη συζήτηση για τη δράση και τον ρόλο της λογοτεχνίας (ως προς το πρωτότυπο μυθιστορηματικό του έργο, θα έλεγα πως δείχνει πολύ πιο ζωντανό και διεισδυτικό όσο μένει στην περίοδο του λατινοαμερικάνικου ριζοσπαστισμού).

Η λογοτεχνία, σημειώνει ο Λιόσα στο δοκίμιό του «Μπορεί να νοηθεί ο σύγχρονος κόσμος χωρίς το μυθιστόρημα;», είναι η τέχνη που προσφέρει χώρο στο ανικανοποίητο και το απραγματοποίητο. Ο Δον Κιχώτης χλευάστηκε ανελέητα από τους πρώτους αναγνώστες του για τις εκκεντρικές του ονειροπολήσεις. Σήμερα ξέρουμε πως οι φαντασιακές προβολές του (ο ύμνος του για το ανικανοποίητο) είναι «η ύψιστη μορφή γενναιοδωρίας, ένας τρόπος διαμαρτυρίας ενάντια στη μιζέρια αυτού του κόσμου κι ένας τρόπος να προσπαθήσει να τον αλλάξει».

Ανάλογα θα μπορούσαμε να σκεφτούμε και για «εκείνον τον μικρό πραγματιστή δον Κιχώτη με φούστα που ήταν η Εμα Μποβαρί». Γιατί; Μα, επειδή η Εμα πέφτει επίσης στη μάταιη ονειροπόληση, φτιάχνοντας το δικό της απραγματοποίητο με υλικά από την πολυτέλεια μιας απατηλής ζωής -σαν τη ζωή που δεν είχε βαρεθεί ούτε στιγμή να διαβάζει στα μυθιστορήματα. Καίγοντας, όπως κι ο Δον Κιχώτης, τον εαυτό της στη «μιζέρια αυτού του κόσμου» βρίσκει ένα μέσον για να ξηλώσει τα μάταια σουσούμια του, για να απορρυθμίσει μέχρι τελικής πτώσεως την οδυνηρά παραμορφωτική ματιά του. Δικαιοσύνη.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Πώς θα ήταν ο κόσμος χωρίς μυθιστόρημα;
Συνέντευξη: Σύλλας Τζουμέρκας
Στη Μεταπολίτευση εκφυλίστηκαν όλες οι έννοιες
Κριτική θεάτρου
Μεταξύ αγιοποίησης και ντοκουμέντου
Συνέντευξη: Σάιμον Κρίτσλεϊ
Η Ευρώπη είναι στη ρίζα της ρατσιστική
Θωμάς Μοσχόπουλος
Το παιδικό θέατρο είναι αγροτικό και μεταπτυχιακό μαζί
Αφιέρωμα
Facebook και Twitter βάζουν τα ΜΜΕ στα δύσκολα
Το βιβλίο της ψηφιακής Γενέσεως
Ενα λεύκωμα για τη γενιά του Ιντερνετ
Κομικςοδρόμιο
«Arzak», ο ακούραστος επιθεωρητής