Έντυπη Έκδοση

Τα πάθη του μοντερνισμού

Βέρνερ Βάλντμαν

Βιρτζίνια Γουλφ Ιδιοφυής και μόνη

Βιογραφία

μτφρ.: Μαρίνα Μπαλάφα

επιμέλεια: Πελαγία Τσινάρη

εκδόσεις Μελάνι, σ. 208, 16,72 ευρώ

Η Βιρτζίνια Γουλφ αποτελεί μιαν από τις εμβληματικότερες μορφές στην ιστορία της γένεσης και της καθιέρωσης του ευρωπαϊκού μοντερνισμού. Είναι περίπου αυτονόητο να πω πως με το μυθιστορηματικό της έργο εναντιώθηκε στην αντίληψη της μυθοπλαστικής αφήγησης ως ενιαίου και αδιαφοροποίητου όλου, ως ενός εντελούς, δηλαδή, οργανισμού, με αρμονικά τοποθετημένα μέλη και αυστηρά προκαθορισμένες λειτουργίες, που μοιάζει ικανός να παρακολουθήσει την ανθρώπινη ύπαρξη μόνο από ένα εξωτερικό παρατηρητήριο, εμβαθύνοντας στις εσωτερικές της διεργασίες με το μάτι πάντα έξω από αυτές - σ' έναν περίγυρο όπου τα πάντα τείνουν να υπακούσουν σε μια σειρά από άτεγκτα θεμελιωμένους κανόνες. Από πού, όμως, ξεκινάει η Γουλφ και πώς διαμορφώνεται η συγγραφική της προσωπικότητα μέσα στον χρόνο; Τι συμβαίνει με την αποτύπωση των βιωματικών περιστατικών στην καλλιτεχνική της συνείδηση και πώς μπορούμε να συνδέσουμε (αν το μπορούμε όντως) τη γραφή με τη ζωή της;

Μια άλλου τύπου βιογραφική εξιστόρηση

Πριν από όχι πολύ καιρό τέτοιου τύπου ερωτήματα θα προκαλούσαν οργή στους μελετητές της λογοτεχνίας (επιστήμονες και κριτικούς), που συνηθισμένοι επί μεγάλο διάστημα να αποσυνδέουν ευθύς εξαρχής το φυσικό πρόσωπο από το λογοτεχνικό του προϊόν, διακήρυξαν κατ' επανάληψη πως η συνεξέταση των δύο όχι μόνο δεν γίνεται να οδηγήσει στο οιοδήποτε ασφαλές συμπέρασμα, αλλά, αντιθέτως, είναι πιθανόν να προκαλέσει και εξαιρετικά επικίνδυνες συγχύσεις, ταυτίζοντας την αμεσότητα του βιώματος, το οποίο δεν χάνει ποτέ την αδρότητά του, με την περίπλοκη εργασία της τέχνης, η οποία αποστασιοποιείται από την πρώτη στιγμή από την όποια εμπειρική βάση ή αφορμή της. Σήμερα τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά, όχι μόνο γιατί έχουν καταρρεύσει, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, οι αρχές ή οι αξιώσεις της Νέας Κριτικής και του φορμαλισμού, που, παρεμπιπτόντως, συμπίπτουν χρονικά με την εμφάνιση του μοντερνιστικού κινήματος, αλλά κι επειδή και η βιογραφία έχει αλλάξει τα μάλα ως είδος. Κανένας δεν σκέφτεται στις μέρες μας τον συγγραφέα με τον τρόπο που τον σκεφτόταν στα χρόνια του ο Σεν Μπεβ: ως πιστό καθρέφτη του έργου του, με το έργο να οικειοποιείται πρόθυμα τον ρόλο του αψευδούς μάρτυρα του βίου του. Πριν από σχεδόν μία εικοσαετία, εν έτει 1991, ο Ρέι Μονκ δημοσίευσε μια βιογραφία του Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, η οποία κατέστη σύντομα διεθνές μπεστ σέλερ, χωρίς να αποπειραθεί την παραμικρή υποχώρηση στις δυσκολίες που παρουσίαζε το θέμα της (στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 1998, από τις εκδόσεις «Scripta», με τίτλο «Το χρέος της μεγαλοφυΐας, σε μετάφραση Γρηγόρη Μ. Κονδύλη και επιμέλεια Κωστή Μ. Κωβαίου). Ο Μονκ ανέλαβε να εξιστορήσει στο βιβλίο του τον περιπετειώδη βίο του Βιτγκενστάιν, ρίχνοντας ταυτοχρόνως άπλετο φως στην κρυπική έως και ακατάληπτη (τουλάχιστον για όσους δεν έχουν επαφή με τα μαθηματικά) φιλοσοφία του - και έτσι ο βίος μετετράπη σε υπαινικτικό σχόλιο της φιλοσοφίας, επιτρέποντας στον αναγνώστη να τσιμπολογήσει κατά το δοκούν, από τη μια ή από την άλλη πλευρά.

Τοποθετημένη σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η βιογραφική εξιστόρηση μπορεί να λειτουργήσει ως επανανάγνωση του φιλοσοφικού, επιστημονικού ή λογοτεχνικού έργου: ως επεξεργασία των υλικών και των παραμέτρων του από μια λοξή ή εναλλακτική οπτική γωνία, που δεν αποκλείεται να ανεβάσει στην επιφάνεια καινούρια και κάθε άλλο παρά ανεκδοτολογικά (κατά τη λογική της κλειδαρότρυπας) δεδομένα. Το βιβλίο του Βέρνερ Βάλντμαν (έχει μελετήσει το θέατρο - ντοκιμαντέρ κι έχει δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, μια μονογραφία για τις αδελφές Μπροντέ) για τη Γουλφ μπορεί να μην παρουσιάζει τόσο υψηλές φιλοδοξίες (είναι πλέον ή βέβαιο πως από τα περιεχόμενά του δεν προκύπτει καμία επανερμηνεία της ρηξικέλευθης πεζογραφίας της), αλλά οι συνδέσεις τις οποίες επιχειρεί ανάμεσα στη ζωή και τη γραφή της δεν χάνουν εξ αυτού ούτε το διακριτικό τους βάθος ούτε, το κυριότερο, τη ζωηράδα τους.

Βαριά οικογενειακή καταπίεση

Παιδί μιας μάλλον ευκατάστατης οικογένειας (ο πατέρας της υπήρξε δημοσιογράφος, κριτικός, βιογράφος, δοκιμιογράφος και ιστορικός, ενώ η μητέρα της ήταν μια αφοσιωμένη νοικοκυρά και σύζυγος, η οποία στήριξε με όλες της τις δυνάμεις τον άντρα της και τα παιδιά της), η Γουλφ μεγαλώνει με τα εφτά αδέλφια της (τα τέσσερα εξ αυτών ετεροθαλή) σε άκρως καταπιεστικές συνθήκες: υπό το βάρος ενός πατέρα ο οποίος χρειάζεται συνεχώς τη βοήθεια των άλλων, με το ανεπούλωτο τραύμα του πρόωρου θανάτου της μάνας της και του αδελφού της Τόμπι, καθώς και με τον κοινωνικό καθωσπρεπισμό ή τις αιμομικτικές διαθέσεις των ετεροθαλών αδελφών της Τζορτζ και Τζέραλντ.

Η κατάσταση μεταστρέφεται μόνον όταν η Βιρτζίνια, μαζί με την αδελφή της Βανέσα, απαλλαγμένες από την οικογενειακή τους προϊστορία, βρίσκονται στο Μπλούμσμπερι και αρχίζουν να αναπνέουν στη φιλελεύθερη και γεμάτη καινούρια μηνύματα ατμόσφαιρα των διανοουμένων του. Αυτό τα αλλάζει σιγά σιγά όλα: η Βιρτζίνια παντρεύεται τον Λέοναρντ Γουλφ, ο οποίος της συμπαρίσταται διά βίου, σπεύδει να ανακατευτεί με τον εκδοτικό του οίκο, τον «Χόγκαρθ Πρες», και τις σημαντικές πρωτοποριακές του επιλογές (από μοντερνιστές μέχρι Τζον Μέιναρντ Κέινς) και καταφέρνει να δώσει σάρκα και οστά στο σπουδαίο πεζογραφικό της έργο: από το «Voyage out» (1913) και το «Στον φάρο» (1927) μέχρι το «Ορλάντο» (1928), το «Ενα δικό σου δωμάτιο» (1929), τα «Κύματα» (1931) και τις «Τρεις γκινέες» (1938).

Με τα ανεξάλειπτα τραύματα της παιδικής και της εφηβικής της ηλικίας, με τις έντονες και ανυποχώρητες αναμνήσεις από την ελευθερία της νιότης της, αλλά και με τις συχνές και απείρως οδυνηρές επισκέψεις της ψυχασθένειάς της, οι οποίες τη σπρώχνουν στην αυτοκτονία το 1941, σε ηλικία 59 ετών, η Γουλφ αρθρώνει τον λόγο της τέχνης της μακριά από οτιδήποτε συμπαγές και ολοκληρωμένο. Αφημένη στη γλώσσα των αισθημάτων και του σώματος, επιδιώκοντας να ανακινήσει με το γράψιμό της μιαν άλλη πραγματικότητα (να ανακαλύψει το «κρυμμένο σχέδιο πίσω από το βαμβάκι»), η ηρωίδα του Μπλούμσμπερι φέρνει όσο πιο κοντά είναι κατορθωτό τη ζωή και τη γραφή της. Κι αν, από τη μια μεριά, κατεβάζει ηθελημένα την αυλαία της ζωής της, βιάζεται, από την άλλη, να εξασφαλίσει μια περίοπτη θέση στο μέλλον για τη γραφή της. Ο Βάλντμαν πλέκει ωραία τα νήματα που ξετυλίγει κάθε τόσο στις σελίδες του και μας ανοίγει, έστω και χωρίς ιδιαίτερες εξάρσεις, όπως το έλεγα και προεισαγωγικά, ένα φωτεινό παράθυρο στα πολυποίκιλα (βιοτικά και καλλιτεχνικά) πάθη της Γουλφ, για να μας υπενθυμίσει πως ο μοντερνισμός θα είναι πάντα, όπως κι αν τον ζυγίσουμε ή αν τον εξετάσουμε, συνονόματος και συνοδοιπόρος της.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Απόηχοι της παλιάς Σύρου
Το τίμημα του ψεύδους
Στον θάνατο με χάρι
Κινηματογραφικές στιχομυθίες
Θεμελιωδώς τρελοί
Η τέχνη του αφορισμού και η κριτική διαμαρτυρία της σκέψης
«Εξ αποκαλύψεως» αλήθειες
Ο κύκλος της ζωής
Ιαπωνική τέχνη και φθορά της μνήμης
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Απόηχοι της παλιάς Σύρου
Το τίμημα του ψεύδους
Στον θάνατο με χάρι
Κινηματογραφικές στιχομυθίες
Τα πάθη του μοντερνισμού
Θεμελιωδώς τρελοί
Η τέχνη του αφορισμού και η κριτική διαμαρτυρία της σκέψης
«Εξ αποκαλύψεως» αλήθειες
Ο κύκλος της ζωής
Ιαπωνική τέχνη και φθορά της μνήμης
Μεγάλη Βρετανία
Γράμμα από το Λονδίνο
Ποίηση
In Memoriam Harold Norse (1916-2009)
Συνομιλίες με τους νεκρούς
Συνέντευξη: Θοδωρής Καλλιφατίδης
Ο Ελληνας ξένος του Βορρά
Παιδική λογοτεχνία
Βιβλία που θα ταξιδέψουν τα παιδιά
Μόδα
Ο ρόλος της μόδας στην ψυχολογική διαμόρφωση του ατόμου (individual)
Από τις 4:00 στις 6:00
ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ...για τραγουδιστές...
Μια σύγχρονη ηρωίδα του Dickens
Άλλες ειδήσεις
Πίτερ Παν