Έντυπη Έκδοση

Θεμελιωδώς τρελοί

Χανίφ Κιουρέισι

Κάτι έχω να σας πω

Μετάφραση: Αντώνης Καλοκύρης

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 476, 20,90 ευρώ

«Οι άνθρωποι είναι τόσο θεμελιωδώς τρελοί, ώστε το να μην είσαι τρελός, ισοδυναμεί με μία άλλη μορφή τρέλας».

Πασκάλ

Ο Χανίφ Κιουρέισι δεν διαβάζει τις κριτικές που γράφονται για τα σενάρια, τα μυθιστορήματα και τα δοκίμιά του. Με 15 τίτλους [Το Ωραίο μου πλυντήριο (1984), Ο Σάμι και η Ρόζι κάνουν έρωτα (1987), Ο Βούδας των προαστίων (1990), Οικείες απιστίες (1999), μεταξύ άλλων] μεταφρασμένους σε 36 γλώσσες, ελάχιστος καιρός θα του έμενε για οτιδήποτε άλλο. Επιπλέον, έχει σημαντικότερα πράγματα να κάνει από το να διαβάζει γενικώς, όπως το ...να βλέπει τηλεόραση. Αυτά, εκ στόματος του ιδίου στην πρόσφατη τηλεοπτική του συνέντευξη στο Κεραίες της εποχής μας της ΕΤ1, (πρόγραμμα, ας σημειωθεί, που, για λόγους ανεξήγητους, μεταφέρθηκε από την Τρίτη στις 7.00 μ.μ., στη μεταμεσονύκτια ζώνη της Τετάρτης).

Στην ίδια αυτή συνέντευξη, στην ερώτηση «Λέτε κάπου ότι για να συμμετέχεις πλήρως στη ζωή με ενδιαφέρον και ευχαρίστηση πρέπει να είσαι νέος και αδαής. Στ' αλήθεια το πιστεύετε αυτό;», ο γοητευτικός πακιστανο-βρετανός συγγραφέας απαντά:

-Μπα. Τα περισσότερα απ' όσα γράφω δεν τα πιστεύω. Είναι πειράματα. Ιδέες. Γράφοντας ένα βιβλίο δεν σκέφτεσαι «Τι πιστεύω;» και κάθεσαι μετά και το καταγράφεις. Η συγγραφή ενός βιβλίου είναι ένας τρόπος να εξερευνάς αντικρουόμενες ιδέες κι έπειτα να στήνεις παιχνίδι μαζί τους. Κι όταν το βιβλίο τελειώσει, τις βάζεις στην άκρη. Το βιβλίο πρέπει να ψυχαγωγεί τον συγγραφέα. Αν δείτε στα κείμενά μου, είτε ταινίες είτε θεατρικά είτε δοκίμια, υπάρχουν ένα σωρό άνθρωποι οι οποίοι μονίμως διαφωνούν για διάφορα. Αυτές οι διαφωνίες είναι όσα εγώ σκέφτομαι συνεχώς. Είναι, κατά κάποιον τρόπο, οι δικές μου αντιλογίες με τον εαυτό μου.

Στοιχεία από τον κομψό κυνισμό της συνέντευξης βρίσκουμε και στο πιο πρόσφατο μυθιστόρημα του Χανίφ Κιουρέισι στα ελληνικά, το Κάτι θέλω να σας πω. Ο αφηγητής είναι κάποιος που το επάγγελμά του είναι να δανείζει τα αυτιά του στους ανθρώπους με την ώρα: ένας ψυχαναλυτής. Κάποιος εξασκημένος στο να συλλαμβάνει τους κραδασμούς των όσων λέγονται και όσων δεν λέγονται. Πρόκειται για λειτούργημα που απαιτεί έναν ολοένα αρτιότερο συγκερασμό αναλυτικής δεξιότητας και συναισθήματος. («Δεν είχα ιδέα πόσο δύσκολο είναι το να ακούς πραγματικά, ή ότι είναι κάτι στο οποίο μπορείς να εκπαιδευτείς».) Ο αντίποδας αυτής της συνθήκης, «η αντικρουόμενη ιδέα», είναι η έλξη του κεντρικού χαρακτήρα προς τις γκρίζες ζώνες της κοινωνικής ηθικής, προς την παραβατικότητα και τη συναισθηματική αμεσότητα (αλλά και ακυβερνησία) που ενσαρκώνει η «περπατημένη» αδελφή του Μίριαμ και το περιβάλλον της: «Η Μίριαμ, φυσικά, είναι μια μουσουλμάνα, ανύπαντρη μητέρα με ιστορικό κακοποίησης. Εχει ελάχιστα ταμπού και βλέπει στην καρδιά των πραγμάτων». (Για την ακρίβεια, το να είναι κανείς «περπατημένος», το να έχει «ζήσει στον δρόμο», μνημονεύεται σταθερά ως το μόνο αποτελεσματικό αντίδοτο στη μεγαλοαστική διαπαιδαγώγηση.)

Η υψηλή διανόηση και τα ιερά τέρατα της λονδρέζικης κουλτούρας συμφύρονται, και συχνά συνδέονται στενά, με λιγότερο προνομιούχους θνητούς (λαθρέμπορους, παράνομους μετανάστες) και ο αφηγητής είναι ενεργός μέτοχος και χρονικογράφος αυτών των ζυμώσεων. Η κινητικότητα, κοινωνική και διαφυλετική, είναι κοινός τόπος στον Κιουρέισι καθώς και σε άλλους καταξιωμένους Βρετανούς, όπως ο Ράσντι και ο Χόλινγκερστ, κι επίσης εμβληματική της δεκαετίας του '90 που ενδιαφέρει εδώ τον συγγραφέα.

Μέσω της περσόνας του ψυχαναλυτή, σκηνοθετεί αφορμές για να αναφερθεί στις ανεξάντλητες, επάλληλες και διασταυρούμενες συγκρούσεις ανάμεσα στην «απόλαυση» το ένστικτο και την ανομία, από τη μια, και το «καθήκον», την ακεραιότητα, την ηθική αρετή, από την άλλη. Ενώ, π.χ., τελώντας εν διαστάσει από τη γυναίκα του, ξαναβρίσκεται μπροστά στον πρώτο (και καθοριστικό) έρωτα της ζωής του, διατηρεί παράλληλα και περιοδικές σχέσεις με μια ιερόδουλη (με το χαϊδευτικό «Θεά»), η οποία του παρέχει στοργή και εκτόνωση χωρίς τις συνήθεις περιπλοκές. Επιπλέον: «Οι δυναμικοί άντρες δεν σκοτίζονται με λεπτότητες· δεν συγκινούνται ούτε ασχολούνται με τις ενοχές. Σε τελευταία ανάλυση είναι νάρκισσοι και αδίστακτοι ως προς τα δικαιώματά τους, σαν μικρά παιδιά».

Αυτές είναι, αρχικά, οι ευοίωνες συντεταγμένες του βιβλίου το οποίο, στις πρώτες σελίδες όντως στέκεται στο ύψος της υπόσχεσής του, ότι, λίγο-πολύ, ένας ψυχαναλυτής, και δη Πακιστανός, θα μας ξεναγήσει στο ημίφως της λονδρέζικης κοινωνίας. Εδώ ανάγεται και το ακόλουθο εξαίρετο πορτρέτο του Βολφ (φίλος απ' τα παλιά και μεγάλο ρεμάλι): «Οπως πολλοί κακοποιοί, έφερε ένα στίγμα - και κάτι παραπάνω, ένα μεγάλο μπάλωμα- ψύχωσης. Δεν ήταν νευρωτικός όπως εγώ ή τα περισσότερα άτομα που γνώριζα, αλλά σούπερ φυσιολογικός, εμβριθής, πειστικός, εξαιρετικός ψεύτης. Ξυπνούσε νωρίς και ετοίμαζε πρωινό για όλους. Ή τον βρίσκαμε να κάνει κάμψεις και να σηκώνει βάρη. Ηταν υπερβολικά οργανωμένος, λάτρευε να κάνει σχέδια και να ανακατεύει τους πάντες».

Καθώς, ωστόσο, η πλοκή αποκτά όγκο και υπόσταση, η διεισδυτική (και συχνά ευτράπελη) ψυχαναλυτική ματιά αρχίζει βαθμιαία να μην μπορεί από μόνη της να σηκώσει το βάρος των εξελίξεων. Μια αλληλουχία από καταστάσεις αναπτύσσονται όλο και πιο διεκπεραιωτικά, μέσα από εικόνες που προσπαθούν να επιβληθούν μάλλον με το να είναι χορταστικά αλλόκοτες παρά με το βάθος τους. Προς το τέλος του βιβλίου, ο αναγνώστης αρχίζει πλέον να υποψιάζεται ότι ο συγγραφέας δεν είχε πλήρως καταλήξει αν έγραφε μυθιστόρημα ή κινηματογραφικό σενάριο.

Αυτή η αμετροέπεια θεωρούμε ότι διαπνέει, για παράδειγμα, την περιγραφή του ταξιδιού στη χώρα προέλευσης των γονιών, το Πακιστάν. Παρά τις καίριες διατυπώσεις (σχετικά μ' εκείνη την πραγματικότητα και τη συντριπτική της απόσταση από τη φαντασίωση της «γενέθλιας γης»), μένουμε εδώ με μια αίσθηση ανεκπλήρωτου. Σε αυτά ειδικά τα δεδομένα θα άξιζε να επιτραπεί να αναπνεύσουν περισσότερο.

Με παρόμοιο τρόπο λειτουργεί το εύρημα του υποτιθέμενου φόνου που έχει διαπράξει ο αφηγητής, καθοριστικό τόσο για τον ψυχισμό του όσο και για την πλοκή του βιβλίου. Πρόκειται βέβαια για τον ωρολογιακό μηχανισμό της ιστορίας, όπου εμπλέκονται οι περισσότεροι από τους κύριους χαρακτήρες, όμως ακριβώς η βεβιασμένη χρήση του, χάριν της ανέλιξης της πλοκής, τού αφαιρεί ένα κρίσιμο ποσοστό πειστικότητας.

Παρά το πολλά υποσχόμενο ξεκίνημα και την πλούσια συγκομιδή από σπινθηροβόλους παρατηρήσεις, παρά την ευρυμάθεια, την τρυφερότητα (ήρεμη ή χαοτική) και την αυτο-διακωμώδηση του Κάτι θέλω να σας πω, υπάρχει μια πλημμέλεια στους ρυθμούς και στη δόμησή του, που αφήνει στον αναγνώστη την αίσθηση ότι, εδώ, το πείραμα του Κιουρέισι δεν εκπληρώνει τις προσδοκίες που δημιούργησε.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Απόηχοι της παλιάς Σύρου
Το τίμημα του ψεύδους
Στον θάνατο με χάρι
Κινηματογραφικές στιχομυθίες
Τα πάθη του μοντερνισμού
Η τέχνη του αφορισμού και η κριτική διαμαρτυρία της σκέψης
«Εξ αποκαλύψεως» αλήθειες
Ο κύκλος της ζωής
Ιαπωνική τέχνη και φθορά της μνήμης
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Απόηχοι της παλιάς Σύρου
Το τίμημα του ψεύδους
Στον θάνατο με χάρι
Κινηματογραφικές στιχομυθίες
Τα πάθη του μοντερνισμού
Θεμελιωδώς τρελοί
Η τέχνη του αφορισμού και η κριτική διαμαρτυρία της σκέψης
«Εξ αποκαλύψεως» αλήθειες
Ο κύκλος της ζωής
Ιαπωνική τέχνη και φθορά της μνήμης
Μεγάλη Βρετανία
Γράμμα από το Λονδίνο
Ποίηση
In Memoriam Harold Norse (1916-2009)
Συνομιλίες με τους νεκρούς
Συνέντευξη: Θοδωρής Καλλιφατίδης
Ο Ελληνας ξένος του Βορρά
Παιδική λογοτεχνία
Βιβλία που θα ταξιδέψουν τα παιδιά
Μόδα
Ο ρόλος της μόδας στην ψυχολογική διαμόρφωση του ατόμου (individual)
Από τις 4:00 στις 6:00
ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ...για τραγουδιστές...
Μια σύγχρονη ηρωίδα του Dickens
Άλλες ειδήσεις
Πίτερ Παν