Έντυπη Έκδοση

«Εξ αποκαλύψεως» αλήθειες

Σωτήρης Ριζάς

Η Ελληνική πολιτική μετά τον Εμφύλιο:

Κοινοβουλευτισμός και δικτατορία

εκδόσεις Καστανιώτη, 2008, σ. 512, 28 ευρώ

Κατά τη διάρκεια της εικοσιπενταετίας από το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου, τον Σεπτέμβριο του 1949, έως τη Μεταπολίτευση, τον Ιούλιο του 1974, τρία είναι τα θεμελιώδη θέματα που διακρίνονται στην ελληνική πολιτική:

Πρώτον, η λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών. Η Ελλάδα ήταν χώρα με ισχυρή κοινοβουλευτική και συνταγματική παράδοση. Εκτός από τη δεκαετία 1936-1946, το Κοινοβούλιο λειτουργούσε από το 1844. Από το 1864 η δημοκρατική αρχή αποτελούσε το θεμέλιο του συνταγματικού καθεστώτος και από το 1875, που υιοθετήθηκε η κοινοβουλευτική αρχή, η κυβέρνηση έπρεπε να απολαμβάνει τη δεδηλωμένη πλειοψηφία της Βουλής. Η δικτατορία του Μεταξά, η θεμελιώδης πολιτική ανακατάταξη που συντελέστηκε στην Κατοχή και ο Εμφύλιος Πόλεμος που ακολούθησαν, αποτέλεσαν οριακή δοκιμασία για τον κοινοβουλευτισμό. Το πολιτικό σύστημα που θα προκύψει μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου ήταν το κοινοβουλευτικό, αλλά με τη μοναρχία να έχει βαρύνουσα επιρροή, τον στρατό να αποτελεί διακριτό πόλο και εφεδρική δύναμη του κοινωνικού και πολιτικού καθεστώτος και σχετικοποιημένο τον σεβασμό στις ατομικές και πολιτικές ελευθερίες. Η αυταρχική πολιτική κουλτούρα, η ελαττωματική λειτουργία του συνταγματικού - κοινοβουλευτικού συστήματος, η επίδραση του Ψυχρού Πολέμου, η ασυμφωνία για τους κανόνες του παιχνιδιού και η αδυναμία συγκρότησης ισχυρών ομοιογενών κομμάτων με μαζική βάση αποτελούν παράγοντες που συνήργησαν στην κατάλυση του κοινοβουλευτισμού από το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1967.

Δεύτερον, ο Ψυχρός Πόλεμος. Η διαπλαστική επίδραση των Αμερικανών στις ελληνικές πολιτικές εξελίξεις από την εποχή του δόγματος Τρούμαν τον Μάρτιο του 1947 και μετά είναι αναμφισβήτητη. Ο τρόπος που εντάχτηκε η Ελλάδα στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου αποτελούσε βασικό ζήτημα της ελληνικής πολιτικής και διέτρεχε τη σκέψη και τη δράση όλων των πολιτικών πρωταγωνιστών. Στη συνέχεια, το Κυπριακό θέτει θεμελιώδη θέματα, όπως η διάκριση μεταξύ ατλαντικών και εθνικών συμφερόντων και η αμερικανική επιρροή στην ελληνική εσωτερική και εξωτερική πολιτική.

Τέλος, το τρίτο θέμα που διατρέχει την ελληνική πολιτική την περίοδο 1949-1974, είναι η οικονομική ανάπτυξη και ο αντίστοιχος κοινωνικός μετασχηματισμός. Η διαδικασία αστικοποίησης έθεσε νέα ζητήματα κατανομής ευκαιριών και εισοδημάτων και ταυτόχρονα μετέτρεψε το υπόστρωμα της ελληνικής πολιτικής. Εως το 1957 - 1958 η ελληνική πολιτική εξελισσόταν ως προέκταση της πρώτης μετεμφυλιακής περιόδου και βασικό στοιχείο μεταβολής των παραμέτρων της ήταν το Κυπριακό, ένα θέμα κατεξοχήν ιδεολογικής και πολιτικής φύσεως. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 η Ελλάδα, χωρίς να αποτελεί ακόμη κοινωνία της ευημερίας κατά το μεταπολεμικό πρότυπο, είναι αντιμέτωπη όλο και περισσότερο, όχι μόνο με το πρόβλημα της φτώχειας, αλλά και με τη διαχείριση των προσδοκιών ανάπτυξης. Το ζήτημα αυτό συνυφαίνεται με τα πολιτικά - συνταγματικά θέματα που εδράζονται στο παρελθόν και συγκροτούν συνολικά το ζήτημα προσαρμογής του πολιτικού συστήματος σε ένα νέο, εντελώς διαφοροποιημένο περιβάλλον από αυτό στο οποίο συγκροτήθηκε η μεταμφυλιακή πολιτική διευθέτηση.

Η Ελλάδα πάντως δεν αντιμετώπιζε κάποιο βαθύ κοινωνικό, ταξικό ή άλλο, σχίσμα το οποίο δεν μπορούσε να διαχειριστεί πολιτικά εντός δημοκρατικού πλαισίου.

Ο κοινοβουλευτισμός κατέρρευσε λόγω μιας βασικής ασυμφωνίας, η οποία αφορούσε το άνοιγμα του πολιτικού παιχνιδιού.

Είναι όμως γεγονός ότι η δικτατορία αποτέλεσε ένα είδος παρέμβασης, αν τη δούμε σε μια μεγαλύτερη ιστορική διάρκεια. Η κοινωνία δεν αποδέχτηκε την αυταρχική λύση. Εκτός από την Κεντροαριστερά και την Αριστερά, η δικτατορία συνάντησε την αντίθεση και του μεγαλύτερου μέρους της συντηρητικής παράταξης.

Αυτή η δημοκρατική συναίνεση και το υπόβαθρο μιας κοινωνικής διάρθρωσης, συνέπειας του τρόπου ανάπτυξης της προηγούμενης εικοσαετίας, όπου κυριαρχούν μεσαία και μικροαστικά στρώματα που ζητούν αναδιανομή, υιοθετούν ριζοσπαστική ρητορική, αλλά ταυτόχρονα δεν έχουν την τάση δομικής ανατροπής, αποτελούν το κλειδί για τη βαθύτερη ερμηνεία της επιτυχημένης μετάβασης στη δημοκρατία, πέραν βεβαίως των ειδικών συνθηκών της κυπριακής κρίσης του 1974 και της στρατηγικής του Καραμανλή.

Ο Σωτήρης Ριζάς, εκτός από την αξιοποίηση της πλούσιας βιβλιογραφίας, εκμεταλλεύτηκε έντιμα και εξαντλητικά ανέκδοτες αρχειακές πηγές από ελληνικά, αμερικανικά, βρετανικά αρχεία καθώς και τον Τύπο της εποχής και προσφέρει μια τεκμηριωμένη ιστοριογραφική προσέγγιση της περιόδου 1949-1974, μακριά από προκατασκευασμένες αντιλήψεις και «εξ αποκαλύψεως» αλήθειες.

Η μελέτη του, εκτός της συμβολής της στη σχετική βιβλιογραφία και στην έρευνα της τόσο φορτισμένης από πολιτική άποψη περιόδου, αναδεικνύει κατά τον καλύτερο τρόπο τις μεθοδολογικές προϋποθέσεις συγκρότησης της ιστοριογραφίας.

Δ.Ν.Μ.

Χρίστος Δ. Σωφρονάς

Ενας Μακρονησιώτης θυμάται τη δεκαετία (1940-1950)

β' έκδοση, Καλαμάτα, 2007 (έκδοση του συγγραφέα) σελ. 688

Ο κόσμος είναι πράγματι μικρός και μοιάζει με μια γειτονιά. Διαβάζοντας το εξαιρετικό βιβλίο του Χρίστου Σωφρονά, Μακρονησιώτη «του σύρματος», διάφορες αναμνήσεις κατέκλυσαν και το δικό μου μυαλό. Οχι βέβαια από τη Μακρόνησο, που δεν την έζησα και δεν μπορούσα να τη ζήσω λόγω ηλικίας.

Γυρίζοντας τις σελίδες του βιβλίου, η ματιά μου έπεσε στη φωτογραφία ενός «από τους σκληρότερους βασανιστές της Μακρονήσου» των εκεί αριστερών εξορίστων. Ενός ανθρώπου που ήμασταν γείτονες! Τότε, στις αρχές της δεκαετίας του '60, με τον ανιψιό του πηγαίναμε στο ίδιο σχολείο. Ο γιος του ήταν ένα ευγενικό, συνεσταλμένο και καλοντυμένο παιδί.

Ο πατέρας του περί ου ο λόγος ήταν ένας σοβαρός καλοντυμένος κύριος, πάντα με γραβάτα, που διάβαζε την «Καθημερινή» και άλλες εφημερίδες. Ο αδερφός του, ένας γνωστός γλεντζές των Αθηνών, πρώτος στο τραγούδι και τη διασκέδαση, γαλαντόμος και ανοιχτόκαρδος, ξεχωριστός τύπος.

Εκείνος πάντα βιαστικός, περνούσε σαν αστραπή, δεν σταματούσε πουθενά, σαν κάτι να τον βασάνιζε. Αμίλητος, απαντούσε μονολεκτικά όταν τον χαιρετούσες και έφευγε. Απόμακρος και μοναχικός. Από αυτόν τον άνθρωπο έχουμε και το μοναδικό ντοκουμέντο της αντίπαλης των εξορίστων πλευράς για τα όσα διεμείφθησαν στη Μακρόνησο, καθώς σε ιδιόχειρη επιστολή του ο τότε έφεδρος λοχαγός έγραψε στις 21.10.1964: «...Είναι γεγονός ότι υπήρξα εις εκ των σκληροτέρων τιμωρών της ελευθέρας σκέψεως και συνειδήσεως ως και της αξιοπρεπείας πολλών συνανθρώπων μου και εν όπλοις συναδέλφων μου εις την Μακρόνησον, τους οποίους εθεώρουν τότε ως εχθρούς και προδότας του έθνους. Η σκληρότης μου υπηγορεύετο από εμπιστευτικάς διαταγάς προφορικάς κυρίως των προϊσταμένων μου... και από την πλάνην μου ότι επιτελώ έργον εθνικόν και θεάρεστον!

Ουδέποτε όμως υπήρξα ιδιοτελής και ανήθικος, όπως υπήρξαν άλλοι "αρχιαναμορφωταί" (Τζανετάτος - Βασιλόπουλος - Σούλης κ.λπ.) οίτινες εσύρθησαν άλλοι μεν εις τας φυλακάς και άλλοι εις τους ανακριτάς ως καταχραστές, πλαστογράφοι, παιδεραστές... Η παρούσα ομολογία μου επιθυμώ να καταχωρηθεί εις την ιστορικήν συγγραφήν του δράματος της Μακρονήσου, διά να εξιλεωθώ, έναντι του Θεού, της ιστορίας και της συνειδήσεώς μου» (σσ. 579-581).

Ο συγγραφέας δεν περιορίζεται στις μοναδικές εμπειρίες του από τη Μακρόνησο.

Αρχίζει την περιγραφή των αναμνήσεών του από εκείνο «το κυριακάτικο πρωινό του Ιουνίου 1940» στην Καλαμάτα, οπότε, μέσα στη φωτιά του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, άρχισε να διαμορφώνεται μια νέα συνείδηση στα μυαλά των μελών της οικογένειας Σωφρονά. Μπρος από τα μάτια του περνούν συγκλονιστικές εικόνες από τον βομβαρδισμό της Καλαμάτας, τη γερμανική είσοδο στην πόλη και τη μάχη με τους Αγγλους, τους διάσπαρτους νεκρούς και τραυματίες.

Το ξεκίνημα της Εθνικής Αντίστασης στη Μεσσηνία, τη δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας στη νότια Πελοπόννησο, μια προσωπική μαρτυρία, από τις συλλήψεις των ταγμάτων, που πραγματοποίησαν στην Καλαμάτα, έχοντας επικεφαλής τον αξιωματικό Κατσαρέα, τις μάχες του ΕΛΑΣ με τα Τάγματα Ασφαλείας στη Μεσσηνία.

Παράλληλα ο συγγραφέας περιγράφει την πορεία του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, τα κυριότερα γεγονότα και τις μάχες που καθόρισαν την έκβασή του. Τις μεταπολεμικές εξελίξεις και την εμφύλια διαμάχη στην Ελλάδα, για να καταλήξει στη Μακρόνησο.

Εκεί ζει μια από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές, όταν στις 5 Αυγούστου από τους έγκλειστους «αμετανόητους» του «σύρματος» της Μακρονήσου κάλεσαν πέντε να παρουσιαστούν στο γραφείο του Α2. Τα ονόματα τα φώναξε ένας αλφαμίτης. Πρώτος ο Σαμπατάκος Γεώργιος. Δεύτερος ο Σωφρονάς Χρίστος.

Ο Σαμπατάκος καταγόταν από δεξιά οικογένεια και ο αδερφός του ήταν αξιωματικός της Χωροφυλακής, εκείνος όμως είχε προσχωρήσει στην ΕΠΟΝ.

Αρχισαν τα βασανιστήρια, ο Γιώργος Σαμπατάκος έπεσε νεκρός «ανυποχώρητος».

«Θυμάμαι μόνο -γράφει ο Σωφρονάς- ότι σε κάποια στιγμή βρεθήκαμε κοντά με τον Γιώργο, κάτω από τα συρματοπλέγματα. Ψηλαφιστά δώσαμε τα χέρια και τα σφίξαμε με όση δύναμη μας είχε απομείνει. Τη στιγμή εκείνη άκουσα πολύ ξεψυχισμένα κάτι να μου λέει, το μόνο που ξεχώρισα ήταν "κουράγιο", ενώ το φεγγάρι έγερνε προς τη Δύση του...» (σ. 639).

Ο Σωφρονάς ξύπνησε στο αναρρωτήριο του Τάγματος, μεταφέρθηκε στη συνέχεια «ψυχικά ασθενής» στο 401 νοσοκομείο. Ο Σαμπατάκος θάφτηκε κάπου στη Μακρόνησο.

Πρόκειται για ένα βιβλίο γραμμένο με τη συναισθηματική φόρτιση ενός αυτόπτη μάρτυρα αλλά και ενεργού συμμετέχοντα μιας μεγαλειώδους, δύσκολης και σκοτεινής εποχής.

Είναι ένα βιβλίο πρωτότυπο που ξεφεύγει από τα πλαίσια της προσωπικής μαρτυρίας, που προβάλλει και γενικότερες θέσεις και απόψεις.

Το βιβλίο συνοδεύεται από πολλές φωτογραφίες που θυμίζουν μια ιστορική εποχή που ίσως να μοιάζει σήμερα στους νεότερους σαν παραμύθι, που όμως ήταν αληθινό.

Φ.Ο.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Απόηχοι της παλιάς Σύρου
Το τίμημα του ψεύδους
Στον θάνατο με χάρι
Κινηματογραφικές στιχομυθίες
Τα πάθη του μοντερνισμού
Θεμελιωδώς τρελοί
Η τέχνη του αφορισμού και η κριτική διαμαρτυρία της σκέψης
Ο κύκλος της ζωής
Ιαπωνική τέχνη και φθορά της μνήμης
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Απόηχοι της παλιάς Σύρου
Το τίμημα του ψεύδους
Στον θάνατο με χάρι
Κινηματογραφικές στιχομυθίες
Τα πάθη του μοντερνισμού
Θεμελιωδώς τρελοί
Η τέχνη του αφορισμού και η κριτική διαμαρτυρία της σκέψης
«Εξ αποκαλύψεως» αλήθειες
Ο κύκλος της ζωής
Ιαπωνική τέχνη και φθορά της μνήμης
Μεγάλη Βρετανία
Γράμμα από το Λονδίνο
Ποίηση
In Memoriam Harold Norse (1916-2009)
Συνομιλίες με τους νεκρούς
Συνέντευξη: Θοδωρής Καλλιφατίδης
Ο Ελληνας ξένος του Βορρά
Παιδική λογοτεχνία
Βιβλία που θα ταξιδέψουν τα παιδιά
Μόδα
Ο ρόλος της μόδας στην ψυχολογική διαμόρφωση του ατόμου (individual)
Από τις 4:00 στις 6:00
ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ...για τραγουδιστές...
Μια σύγχρονη ηρωίδα του Dickens
Άλλες ειδήσεις
Πίτερ Παν