Έντυπη Έκδοση

40ό ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΒΙΒΛΙΟΥ ΣΤΟ ΖΑΠΠΕΙΟ, 2-18 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ

Γραφιάδες και απόκληροι

Herman Melville

Τρεις απόκληροι: «Μπάρτλεμπυ, ο γραφιάς», «Ο βιολιστής», «Τζίμυ Ρόουζ»

μτφρ.: Μένης Κουμανταρέας

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 155, ευρώ 9,59

Μπάρτλμπυ, ο γραφέας: Μια ιστορία της Ουώλλ Στρητ

μτφρ.: Αθηνά Δημητριάδου

εκδόσεις Αγρα, σ. 176, ευρώ 13,50

Προδρομική μορφή των ηρώων του «παραλόγου» και ένας από τους πλέον αινιγματικούς στην ιστορία της λογοτεχνίας, ο «Μπάρτλμπυ, ο γραφέας της Ουώλλ Στρητ» (1853), συνιστά -όπως πολύ εύστοχα επισημαίνει ο Μένης Κουμανταρέας στον πρόλογο της μετάφρασής του- ένα επιπρόσθετο παράδοξο· το γεγονός ότι το συγκεκριμένο λογοτεχνικό μνημείο εξακολουθεί να αγνοείται από το σύγχρονο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, το οποίο βομβαρδίζεται με συγγραφείς αμφιβόλου ποιότητας, που φέρουν την αίγλη ασήμαντων βραβείων και ανάλογων κινηματογραφικών μεταφορών.

Στις υπάρχουσες αποδόσεις του κλασικού κειμένου έρχονται να προστεθούν δύο νέες μεταφράσεις από την Αθηνά Δημητριάδου και τον Μένη Κουμανταρέα, που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Αγρα και Καστανιώτη, αντίστοιχα.

Η δυσκολία της μετάφρασης εστιάζεται στη χρονική απόσταση που μας χωρίζει από τη γλώσσα του πρωτότυπου κειμένου, καθώς και στα λεπτά νοήματα που αποτυπώνονται από την πένα του Χέρμαν Μέλβιλ (1819-1891), στοιχεία που χωρίς να προσβάλουν την αυτοτέλεια της κάθε μετάφρασης, δεν κρίνουν ασύμβατη την πιθανή συνύπαρξή τους στην ίδια βιβλιοθήκη. Εχοντας ήδη εκδώσει το «Μόμπι Ντικ» (1851) και απολαμβάνοντας την προτίμηση κοινού και κριτικών, ο Χέρμαν Μέλβιλ θα πραγματοποιήσει στροφή ως προς το θεματολόγιο των έργων του, εστιάζοντας σε μείζονα κοινωνικά ζητήματα, όπως η δουλεία, η μετανάστευση και η συνακόλουθη αστικοποίηση των μετακινούμενων πληθυσμών. Η μετάβαση του Μέλβιλ από το εξωτικό στοιχείο και την έντονη τοπιογραφία στο πνιγηρό περιβάλλον του άστεως και τις επιδράσεις που αυτό ασκούσε στον ψυχισμό των ηρώων του, είχε ως αποτέλεσμα να ξενίσει το αναγνωστικό κοινό και τους κριτικούς και να γνωρίσει καθολική απαξίωση.

Ο αμερικανός συγγραφέας, όπως σημειώνει η μεταφράστρια Αθηνά Δημητριάδου, γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη των 100.000 κατοίκων και πέθανε σε μια οικονομική μητρόπολη των 3.000.000. Ως συγγραφέας που διατηρούσε στις σελίδες του άρρηκτα τα προσωπικά βιώματα με τη μυθοπλασία, επηρεάστηκε έντονα από τη μυθική μεταμόρφωση της γενέτειράς του και από τις επιπτώσεις που είχε ο εν λόγω μετασχηματισμός στον ψυχισμό των ολοένα διογκούμενων πληθυσμιακών ομάδων.

Ο Μπάρτλμπυ δομείται από την πολιτικοκοινωνική πραγματικότητα της Νέας Υόρκης και την οικονομική δυσχέρεια του δημιουργού, ενώ ως επιστέγασμα της «ιδιοσυστασίας» του θεωρούνται οι διδαχές του Χένρι Ντέιβιντ Θόρο, αναφορικά με την πολιτική ανυπακοή και την αξία της παθητικής αντίστασης.

Η προσχηματική υπόθεση του έργου και η αινιγματική στάση του απόντος πρωταγωνιστή «επώασε» χιλιάδες σελίδες κριτικών σημειωμάτων και εκτενών μελετών, χωρίς ωστόσο να ανακηρύσσεται ένα κοινώς αποδεκτό λογοτεχνικό πόρισμα.

Ο Μπάρτλμπυ αναλαμβάνει θέση γραφέα σε ένα δικηγορικό γραφείο της Νέας Υόρκης, και ενώ αρχικά εμφανίζεται τυπικώς στα ανιαρά καθήκοντά του, εκδηλώνει εν συνεχεία μια ανεξήγητη παθητική αντίσταση, προβάλλοντας στις όποιες αξιώσεις του δικηγόρου - προϊσταμένου τη φράση «θα προτιμούσα όχι». Το αρχικό ξάφνιασμα και η κατανόηση του προϊσταμένου δεν αργούν να μετατραπούν σε οργή και να οδηγήσουν στην τελική απόλυση του γραφέα. Ο Μπάρτλμπυ ωστόσο εμμένει αμετακίνητος ψυχή τε και σώματι και επαναλαμβάνοντας το γνωστό του μότο «θα προτιμούσα όχι», ριζώνει στο γραφείο του δικηγόρου, υποχρεώνοντας τον τελευταίο σε άτακτη φυγή.

Η αφήγηση έπεται των γεγονότων και πραγματοποιείται από τον δικηγόρο, γεγονός που καθιστά τον αναγνώστη κοινωνό του ψυχισμού του. Αντιθέτως, η περιγραφόμενη μορφή του Μπάρτλμπυ περιορίζεται στη στάση και την εν γένει παρουσία του, με τον ψυχισμό και τα εσωτερικά του κίνητρα να παραμένουν ένα άλυτο αίνιγμα για τον αφηγητή - δικηγόρο και ως εκ τούτου, για τον αναγνώστη. Η σιβυλλική φράση «θα προτιμούσα όχι», εμφανίζεται μόλις δέκα φορές στο κείμενο και αποτελεί κατάληξη μιας άγνωστης διανοητικής διαδικασίας.

Ο δικηγόρος, παρορμούμενος από θρησκευτική και μικροαστική ηθική, αντιτάσσει μάταια στον γραφέα δελεαστικές προσφορές, προκειμένου να απαλλαγεί από την παρουσία του.

Η πορεία του Μπάρτλμπυ δεν συνιστά εισβολή, αλλά κάθετη προσγείωση σε έναν κόσμο που αποπειράται ανεπιτυχώς να τον αφομοιώσει. Η παρουσία του απειλεί την ομοιογένεια του μικροαστικού συνόλου και καταφέρει ένα ισχυρό πλήγμα στον ορθολογισμό του προϊσταμένου, τα ήθη και τα στερεότυπά του. Οι προσφορές του δικηγόρου και ο φερόμενος οίκτος του δεν αποτελούν «τελεσφόρο αρωγή», αλλά στείρα φιλανθρωπία, που αποσκοπεί στην παθητική περιφρούρηση μικροαστικών ηθικών προτύπων.

Αρνείται να αποδεχθεί το γεγονός ότι «ένα αδέκαρο πλάσμα» απαξιώνει όσα μια ολόκληρη κοινωνία επιδιώκει με ασθματική μονομανία. Η απαξιωτική στάση του Μπάρτλμπυ αμφισβητεί σιωπηρά ένα κολοσσιαίο, αλλά κενό οικοδόμημα. Αποτελεί έναν μικροβιακό οργανισμό που απειλεί ένα γιγάντιο σώμα με κατάρρευση, γεγονός που προκαλεί στον δικηγόρο έντονη αγωνία, συναίσθημα που σε δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης λαμβάνει τη μορφή υπαρξιακού άλγους.

Αυτό με ανησύχησε πολύ. Και όταν σε μια στιγμή μου πέρασε από το μυαλό ότι μπορεί να αποδεικνυόταν κορακοζώητος και να ξέμενε για πάντα στο γραφείο μου αμφισβητώντας την αυθεντία μου· και προκαλώντας αμηχανία στους επισκέπτες μου· και προκαλώντας σκάνδαλο γύρω από την επαγγελματική μου φήμη· και ρίχνοντας βαριά τη σκιά του στο γραφείο μου· και συνεχίζοντας να συντηρεί το σαρκίο του από τις οικονομίες του, και στο τέλος, γιατί όχι, ότι μπορεί να με θάψει...

... Αποφάσισα να επιστρατεύσω όλες μου τις δυνάμεις και να απαλλαγώ μια και έξω απ' αυτόν τον αφόρητο βραχνά.

Ο Μέλβιλ με μια λεπτή, σχεδόν αδιόρατη αλλαγή ύφους, μετατρέπει το κωμικό στοιχείο σε δραματικό και τον πρωταγωνιστή Μπάρτλμπυ από έναν φυγόπονο τσαρλατάνο σε τραγική μορφή. Η περιώνυμη απάντησή του «θα προτιμούσα όχι» βοά ταυτόχρονα με μια αμετακίνητη και συνειδητή θέση, το απόλυτο κενό, την πλήρη μοναχικότητα, την εγκατάλειψη και την αδιαφορία σε οτιδήποτε τον περιβάλλει. Παρά τα όσα έχουν γραφεί και εστιάζουν στα πρώιμα καφκικά χαρακτηριστικά του Μπάρτλμπυ, θεωρούμε ότι αυτά αρτιώνονται και στοιχειοθετούνται από το δίπολο Μπάρτλπμυ - δικηγόρου. Ο Μπάρτλμπυ φέρει την τραγική κατάληξη και την κοινωνική απόρριψη των καφκικών ηρώων, ενώ ο δικηγόρος την περίφημη καφκική - υπαρξιακή αγωνία τους.

Τα ορθολογικά αντισώματα των ηρώων του τσέχου συγγραφέα δεν επαρκούν για να τους διασώσουν από τον κρατικό παραλογισμό και τη γραφειοκρατία. Στη νουβέλα, αντιθέτως του Μέλβιλ, ο τραγικός ήρωας είναι εκείνος που παρεισάγει τον παραλογισμό σε μια φαινομενικά ορθολογική και ευνομούμενη κοινότητα. Ο Μπάρτλμπυ, αντίθετα με τους καφκικούς πρωταγωνιστές, διαγράφει μια συνειδητή και βέβαιη τροχιά, και χωρίς εκπτώσεις, θυμικά ξεσπάσματα ή δισταγμούς, μεταφέρει την υπαρξιακή αγωνία στον κοινωνικά και οικονομικά ισχυρό προϊστάμενό του. Από το συγκεκριμένο παράδοξο προκύπτει και το κωμικό στοιχείο του έργου. Η ιστορία εξάλλου παρουσιάζεται από τον Μέλβιλ σαν ένας μακρινός εφιάλτης, που εξακολουθεί να στοιχειώνει την ψυχή τού αφηγητή - δικηγόρου, μια Μαινάδα, ένα δυσεπίλυτο αίνιγμα που τον κατατρύχει.

Ο ολιγομίλητος πρωταγωνιστής τού Μέλβιλ, χωρίς να εφορμά ή να υποχωρεί, τίθεται σε μια ενδιάμεση κατάσταση κομφορμισμού και ανατροπής. Σε ανάλογη διανοητική κατάσταση θεωρούμε ότι τίθεται και ο αναγνώστης του έργου, συμμεριζόμενος τόσο τον ορθολογιστή δικηγόρο της υπόθεσης όσο και τον απόκληρο και ανυποχώρητο Μπάρτλμπυ.

Χωρίς να εκφράζει σαφείς επιθυμίες ή να διαθέτει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, ο γραφέας της Ουώλλ Στρητ μετατρέπεται παραδόξως σε φορέα αντισυμβατικής δράσης, καθώς δεν εντάσσεται σε ένα γενικότερο πλαίσιο συμπεριφοράς.

Ο Χέρμαν Μέλβιλ πλάθει έναν «πρωτότυπο» ήρωα, παρουσιάζοντας μια φιλοσοφική θεώρηση για την ελευθερία της βούλησης εντός των χαλιναγωγούμενων, ηθικά και νομικά, καταναλωτικών κοινωνιών.

Info: Η αναθεωρημένη μετάφραση του Μένη Κουμανταρέα συνοδεύεται από δύο νουβέλες του Χέρμαν Μέλβιλ «Ο Βιολιστής» και Τζίμυ Ρόουζ», υπό τον τίτλο του μεταφραστή «Τρεις απόκληροι». Η μετάφραση του «Μπάρτλμπυ» από τις εκδόσεις Αγρα πλαισιώνεται από πλούσιο επίμετρο, όπου μεταξύ άλλων ξεχωρίζει η εκτενής μελέτη του Gilles Deleuze «Μπάρτλμπυ ή η φόρμουλα».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Για έναν ιεροφάντη των θεών
Καλλιτεχνικές ζυμώσεις του Μεσοπολέμου
Κατά συρροήν γαμπρός
Γυναίκες και καπιταλισμός, από την πρώιμη νεωτερικότητα έως σήμερα
Παλίμψηστη αίσθηση
Τι κυκλοφορεί στην Ελλάδα
Τετράδια Φυσικής
Η γοητεία του νέου κόσκινου για το παλιό αλεύρι
Το κατά Ιούδαν Ευαγγέλιο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Γραφιάδες και απόκληροι
Για έναν ιεροφάντη των θεών
Καλλιτεχνικές ζυμώσεις του Μεσοπολέμου
Κατά συρροήν γαμπρός
Γυναίκες και καπιταλισμός, από την πρώιμη νεωτερικότητα έως σήμερα
Παλίμψηστη αίσθηση
Τι κυκλοφορεί στην Ελλάδα
Τετράδια Φυσικής
Η γοητεία του νέου κόσκινου για το παλιό αλεύρι
Το κατά Ιούδαν Ευαγγέλιο
Διεθνές Συνέδριο
«Ενας χαμένος ελέφαντας»
Φωτογραφία
Ο καλλιτέχνης του φωτός
Από τις 4:00 στις 6:00
Η βοήθεια πάντα χρειάζεται
Ενα μαύρο αστέρι
Άλλες ειδήσεις
Στων αριθμών τη στάχτη
«Το ιδανικό βιβλιοπωλείο: ένα σενάριο «βιβλιοφιλικής φαντασίας»»
Χνούδι