Έντυπη Έκδοση

Ελλάδα

Κοσμογράφημα του μήνα

  • Ανάσες πολιτισμού

    Καθώς οι πρώτες βροχές χαϊδεύουν ήδη τη διψασμένη φθινοπωρινή γη, οι μνήμες από το καλοκαίρι που έφυγε γίνονται απόμακρες και φευγαλέες.

    Μια εντυπωσιακή όμως αλήθεια αναδύεται επίμονα: Οτι ορμητικά και παρά κάθε πρόβλεψη, η Ελλάδα των διακοπών πλημμύρισε και πάλι νησιά, παραλίες και θέρετρα. Φαίνεται ότι ο Ελληνας· βρήκε το κουράγιο να δραπετεύσει από το καταθλιπτικό κλίμα που έχουν δημιουργήσει στη χώρα τα ελλείμματα της οικονομίας και της ψυχής μας, που δεν φαίνεται να έχουν τελειωμό. Οπως δεν έχει τελειωμό και ο φόβος για το μέλλον.

    Μέσα σε αυτό το κλίμα, ένα αξιοσημείωτο φαινόμενο του ελληνικού καλοκαιριού έδειξε και πάλι την ευεργετική του παρουσία. Θα έλεγα, μάλιστα, ότι η λάμψη του ήταν ισχυρότερη παρά ποτέ, η δυναμική του ξεπέρασε κάθε προηγούμενο. Είναι η ιδιότυπη, πολιτιστική έκρηξη του καλοκαιριού. Οπως η Μεγάλη Εκρηξη, που δημιούργησε το Σύμπαν, εκδηλώθηκε ταυτόχρονα και παντού. Σε πόλεις και υπαίθρια θέατρα, σε δήμους και ορεινούς οικισμούς. Παρουσιάζει μάλιστα, η πολιτιστική αυτή έκρηξη, μια αξιοθαύμαση ποικιλία. Θεατρικές παραστάσεις και μουσικές κάθε είδους, ομιλίες και ποιητικές αναγνώσεις, εκθέσεις ζωγραφικής και παραδοσιακά «δρώμενα», απομιμήσεις αλλά και πρωτότυπες «πολιτιστικές» συλλήψεις. Δεν λείπει ασφαλώς και η επιδρομή τηλεοπτικών θιάσων ή τραγουδοποιών της μόδας από την Αθήνα. Λίγο όμως επηρεάζουν το γενικό κλίμα που έχει μιαν αυθεντικότητα, κρύβει αναζητήσεις και μόχθο. Ανεξάρτητα λοιπόν από την ποιότητά τους -που καλύπτει ασφαλώς ένα μεγάλο φάσμα- οι πολιτιστικές εκδηλώσεις του καλοκαιριού αναδεικνύουν ένα αναπάντεχο πάθος, μια κρυφή και γνήσια λαχτάρα δημιουργίας. Θυμίζουν ωστόσο μια συμφωνική ορχήστρα, που αποτελείται από ποικίλα όργανα και εξαίρετους σολίστ. Δεν είναι όμως εύκολο να εξακριβωθεί η συμφωνία που παίζεται, και ίσως δεν υπάρχει καν η παρτιτούρα. Οσο για το διευθυντή της ορχήστρας, δεν φαίνεται κανείς να τον αναζητεί.

    Την πολιτιστική έκρηξη του καλοκαιριού χαρακτηρίζει ωστόσο και μια άλλη, αξιοσημείωτη παράμετρος. Ειναι η ανάδειξη χώρων ή μνημείων, που έχουν ιδιαίτερη ιστορία και αισθητική και φιλοξενούν τις εκδηλώσεις: Αρχαία θέατρα και μεσαιωνικά κάστρα, πλατείες χωριών και αριστουργήματα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Τις άλλες μέρες τα μνημεία αυτά στέκονται παράμερα και φοβισμένα, αφού το νεοελληνικό «ήθος» έχει τραυματίσει ανελέητα την αισθητική και το περιβάλλον. Ακόμα και τα πολυύμνητα νησιά μας, το καλοκαίρι θυμίζουν κέντρα νυκτερινής διασκέδασης, που προσπαθούν να αλιεύσουν τουρίστες και γηγενείς, χωρίς κανένα σεβασμό στο χώρο και τις αξίες του. Οι πολιτιστικές λοιπόν εκδηλώσεις του καλοκαιριού, όταν μάλιστα κρύβουν ποιότητα και μόχθο, ενεργούν ως αντίδοτο, ως υπενθύμιση του τι είναι ή πώς θα έπρεπε να είναι η πατρίδα. Ενας ήχος κλασικής μουσικής, μια παράσταση αρχαίας τραγωδίας, ένα συνέδριο με επιφανείς ομιλητές ή μια έκθεση ζωγραφικής ενεργούν έτσι ως βάλσαμο στις αγριότητες των καιρών και των ανθρώπων.

    Η προσπάθεια πάντως, να εντοπισθούν οι εμπνευστές ή και οι αυτουργοί των πολιτιστικών εκδηλώσεων του καλοκαιριού, αποκαλύπτει μια ενδιαφέρουσα αναρχία, ένα φάσμα που δεν καθορίζεται εύκολα. Στην κορυφή της πυραμίδας, είναι οι επίσημοι θεσμοί της αυτοδιοίκησης: Δήμοι, νομαρχίες -και οι «πολιτιστικές» προεκτάσεις τους.

    Η ποιότητα των εκδηλώσεων που οργανώνουν, είναι συνήθως άμεσα εξαρτώμενη από τα κίνητρα και το επίπεδο των διοικούντων - που δεν είναι πάντοτε τα καλύτερα. Κάπου στη μέση της πυραμίδας, ακολουθούν όσες από τις εκδηλώσεις κατάφεραν με τα χρόνια να αποκτήσουν κάποια θεσμική υπόσταση, υπό τον κακόηχο συνήθως τίτλο ενός «φεστιβάλ». Είναι πολλά τα φεστιβάλ του ελληνικού καλοκαιριού, και συνήθως διακρίνονται από το όνομα του νησιού ή της πόλεως που τα φιλοξενεί. Μερικά μάλιστα (ποιος ξέρει με πόσες αγωνίες!) δείχνουν αξιοθαύμαστη συνέχεια και ποιότητα. Στην πρωτοπορία τους βρίσκεται ασφαλώς το λαμπρό φεστιβάλ χορού της Καλαμάτας, αφού εκτός από τη σταθερή παρουσία του, έχει καταφέρει να ξεφύγει και από την Ελληνική εσωστρέφεια. Στο άλλο γεωγραφικό άκρο της χώρας, το Φεστιβάλ Φιλίππων-Καβάλας, δείχνει τον τελευταίο καιρό έμπνευση και τόλμη -και είναι πολλά υποσχόμενο, αρκεί να αποκτήσει κάποια αυτονομία.

    Στη βάση, τέλος, της πυραμίδας, απαντώνται κάποιες ενδιαφέρουσες, και πιο μοναχικές πολιτιστικές εξάρσεις. Κινούνται από ανθρώπους που έχουν αγάπη και όραμα για τον μικρό τους τόπο, και συνασπίζονται συνήθως υπό το όνομα ενός «πολιστικού» συλλόγου. Χωρίς κάποια σταθερή οικονομική στήριξη, αγωνίζονται με ίδια μέσα να διασώσουν τις μνήμες της περιοχής τους, και συχνά προσφέρουν στον κόσμο αξιόλογες πολιτιστικές ανάσες.

    Οπως και να 'χουν πάντως τα πράγματα, το γεγονός παραμένει: Μια άλλη Ελλάδα, δημιουργική και πάλλουσα, ανθίζει το καλοκαίρι σε νησιά, υποβλητικά τοπία και θέατρα. Μια ιδέα της ταυτότητας, όσο και του εύρους των εκδηλώσεων, δίδουν οι σχετικές -και πολύτιμες!- στήλες της «Ελευθεροτυπίας», ενώ η συμμετοχή του κόσμου συχνά ξεπερνά κάθε προσδοκία. Απομένει όμως να απαντηθεί το κυρίαρχο, το δύσκολο ερώτημα: Είναι άραγε οι πολιτιστικές εκδηλώσεις του καλοκαιριού ένα επιδερμικό φαινόμενο, που απλώς εκμεταλλεύεται τη «θερινή» διάθεση των κατοίκων και των επιστκεπτών -ή κρύβει μια βαθύτερη ανάγκη και ένα δυσδιάκριτο «ήθος»;

    Η απάντηση, η δική μου τουλάχιστον, είναι κατηγορηματική. Η πολιτιστική έκρηξη του καλοκαιριού εκφράζει μια επίμονη αναζήτηση, αποκαλύπτει μια λαχτάρα του κόσμου να ταυτισθεί, έστω και παροδικά, με το άλλο και το ουσιώδες. Είναι άλλωστε φανερό ότι παρούσες συνθήκες του τόπου και της καθημερινότητάς του, που ήδη άρχισαν να μας απειλούν από τις πρώτες εβδομάδες του Σεπτεμβρίου, δημιουργούν την ανάγκη για μικρές ή μεγάλες διαφυγές. Η Τέχνη, όταν είναι άξια του ονόματός της -και αυτό συμβαίνει συχνά στις εκδηλώσεις του καλοκαιριού- αποτελεί μια διάθεση άμυνας, μια ψευδαίσθηση ότι υπάρχει και μια άλλη Ελλάδα, που τείνει το χέρι και μας αγαπά.

    Εχω διατυπώσει αλλού την άποψη, ότι ο πολιτισμός είναι μια πρόταση προς το μέλλον. Πρόταση, δηλαδή, που διαθέτει το στοιχείο της διάρκειας, την ποιότητα να υπερβεί το εφήμερο. Μια τέτοια πρόταση προς το μέλλον μπορεί να εκπορεύεται από το παρόν ή το παρελθόν· αυτό και συνιστά το σύνθετο ενός πολιτιστικού φαινομένου. Η πληθώρα των πολιτιστικών εκδηλώσεων του καλοκαιριού, που διαθέτουν ποιότητα και πάθος, ενώ δρων πολιτισμός -με την ευρεία έννοια- δεν υπάρχει στην χώρα, υποδεικνύει θολά και ασυναίσθητα ένα δρόμο προς το μέλλον. Διότι, στις εκδηλώσεις αυτές, κυριαρχεί ό,τι λείπει και ό,τι έλειψε στην πορεία του τόπου τις τελευταίες δεκαετίες: ο σεβασμός στο ελληνικό τοπίο και τη μοναδικότητά του, η σημασία της τέχνης και της παιδείας, η ευγένεια των προθέσεων και η εμμονή σε αξίες υπέρτερες. Οτι αυτά βέβαια όλα θα επηρεάσουν την ευτέλεια και τη βαρβαρότητα, που ζει η σημερινή Ελλάδα, μοιάζει ουτοπικό, και πολλοί θα πουν ότι αγγίζει τα όρια της αφέλειας.

    Η ουτοπία δεν συνιστά, όμως, μόνον το ιδεώδες και το απραγματοποίητο. Βρίσκεται εκεί για να μετρά κανείς, με μέτρο της ψυχής και του νου, την απόσταση που τον χωρίζει από ένα στόχο. Ενα από τα προβλήματα, τα ελληνικά, είναι ότι ο προσδιορισμός των «στόχων», των μικρών ή των μεγάλων, αφέθηκε κυρίως στους πολιτικούς. Με συνέπεια να περιβληθούν από ανυποληψία και πελατειακές επιδιώξεις. Στη θαυμαστή πολιτιστική Ελλάδα του καλοκαιριού, τους «στόχους» προσδιορίζουν άνθρωποι και ομάδες ανθρώπων, που έχουν κριτήρια και πάθος, ενώ ενεργούν με ανιδιοτέλεια και γνώση. Ετσι κέρδισαν την αγάπη του κόσμου - και ασυναίσθητα, χάραξαν δρόμους που υπόσχονται και χαμογελούν.

    * Καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης και συγγραφέας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Ελλάδα
Άλλα θέματα στην κατηγορία Ελλάδα της έντυπης έκδοσης
Τσάινα Τάουν της Αθήνας
Μπίζνες και κόλπα στην ελληνική Τσάινα Τάουν
Ερευνα
Ποια επαγγέλματα έχουν μέλλον
Θεοδόσης Πελεγρίνης
Ενας πρύτανης στο σανίδι
Σπύρος Κιτσινέλης:
«Δεν βλέπουν φως οι νέοι επιστήμονες στην Ελλάδα»
Παραπέμπονται 4 αστυνομικοί
Το ξύλο βγήκε από το... Τμήμα
Υγεία
Εκπτώσεις στην Υγεία
Προστασία περιβάλλοντος
Βροχή τα πρόστιμα
Από το "Ε" της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας
Κι αν φύγουν;