Έντυπη Έκδοση

Τραγούδια και θρύλοι

Το τραγούδι των Νιμπελούνγκεν

(Das Nibelungenlid, 1200 μ.Χ.), μετάφραση,σχόλια, εισαγωγή: Δημήτρης Γ. Πεταλάς

εκδόσεις Στοχαστής, σ. 440, ευρώ 24,11

Τα μεγάλα έπη των λαών, η καταγωγή των οποίων πρέπει να αναζητηθεί στην αυγή του κόσμου, όταν ο homo sapiens άρχισε, έστω και υποτυπωδώς, να συνειδητοποιεί τον εαυτό του και το περιβάλλον του, δεν παραπέμπουν μόνο στη χαμένη μνήμη της ανθρωπότητας, σύμφωνα με τη σύγχρονη επιστημονική έρευνα, αλλά μέσω της «εξωλογικής» ομορφιάς τους και της ανάλογης «παραμυθένιας» μυθολογίας τους ρίχνουν ένα αποκαλυπτικό βλέμμα στο μυστηριώδες, αινιγματικό ανθρώπινο τοπίο. Υπό αυτή την έννοια, ως «μυθολογικά» αρχέτυπα, υπερβαίνουν το εξωτερικό, «μαγικό» τους ένδυμα και λειτουργούν ως κάτοπτρα, εντός των οποίων ο άνθρωπος αντικρίζει τον υπαρξιακό, αυθεντικό (;) εαυτό του.

Το διαπιστώνει κανείς στο θαυμαστό «Τραγούδι των Νιμπελούγκεν», που είναι, τηρουμένων των αναλογιών, η αντίστοιχη Ιλιάδα και Οδύσσεια της γερμανικής φιλολογίας. Γράφτηκε περί το 1200 μ.Χ. από άγνωστο ποιητή - τροβαδούρο, κατά πάσα πιθανότητα, ο οποίος γνώριζε τη σημασία της αφήγησης· πώς δηλαδή να γοητεύει και να συναρπάζει το κοινό του. Στο σώμα τού έν λόγω έπους συνυπάρχουν, αρμονικά συνδεδεμένα μεταξύ τους, στοιχεία Ιστορίας και μυθολογίας γερμανικής καταγωγής, θρύλοι σκανδιναβικών χωρών, μνήμες σλαβικών μύθων και ρωσικών παραμυθιών. Ο ποιητής αφηγείται τα γεγονότα που το συνθέτουν, χρησιμοποιώντας τον προφορικό λόγο, γεγονός που εξασφαλίζει την αμεσότητα του ακροατή του. Η ευρωπαϊκή ιπποσύνη, η πορεία της Κεντρικής Ευρώπης προς το ιστορικό της γίγνεσθαι, αλλά και αυτή καθεαυτήν η υπαρξιακή περιπέτεια του ανθρώπινου όντος, καθώς αυτό μετεξελίσσεται και μεταβαίνει από τη σκοτεινή ενστικτώδη εφηβεία του προς τη συνειδητότητα της επώδυνης ωριμότητας, είναι τα ουσιώδη στοιχεία που ανιχνεύονται στα θεμέλια του έπους.

Στο προσκήνιό του αβυσσαλέα πάθη, έρωτες, μίση, δολοπλοκίες, ραδιουργίες, δολοφονίες, εγκλήματα, φόνοι, συγκρούσεις, πόλεμοι συνυπογράφουν, με την πρωτόγονη ωμότητά τους, αν όχι και κτηνωδία, το ύφος βάρβαρων εποχών, στις οποίες κυριαρχεί το ένστικτο. Ο άνθρωπος, υπόδουλος του ζωώδους εαυτού του, ανεξαρτήτως φύλου και θέσεώς του στον περίκλειστο χώρο που κατοικεί, προσπαθεί να υπερβεί τον πρωτόγονο εαυτό του, να εξανθρωπιστεί και να διαχωριστεί από το άλογο κτήνος που εμφωλεύει στο σκοτεινό του άδυτο. Πλην επί ματαίω. Υποκύπτει πάντα στο ανεξήγητο ορμέμφυτο που λειτουργεί ερήμην της νόησής του. Ετσι, όλα τα πρόσωπα κατέρχονται στην αρένα του δράματος, με τα θετικά και τα αρνητικά χαρακτηριστικά τους, απογυμνωμένα εντελώς από τα εξωτερικά ψιμύθια και τα υποκριτικά προσωπεία που θα τους προσφέρει πολύ αργότερα ένας κατ' επίφασιν «πολιτισμός», επιβεβαιώνοντας το μυστηριώδες φαινόμενο της ανθρώπινης οντότητας. Φαινόμενο συγκλονιστικό, που αναιρεί το μέχρι πρότινος ανεδαφικό ιδεολόγημα ότι οι καταστάσεις δημιουργούν τον άνθρωπο. Μέγα λάθος. Ο άνθρωπος δημιουργεί ενσυνειδήτως τις καταστάσεις και τα γεγονότα που «σχηματίζουν» -και οικοδομούν- την κοινωνικοπολιτική - θρησκευτική Ιστορία του, η οποία και αποκαλύπτει τον χαρακτήρα του, τον μόνο υπεύθυνο για τις πράξεις του. Σύμφωνα με αυτές, ως απόδειξη του προαναφερθέντος χαρακτήρα του, «η μεγάλη κινητήρια δύναμη της μοίρας είναι (μόνον) η εκδίκηση» - αυτή καθορίζει τον υπαρξιακό του βηματισμό. Ενα άγριο σκοτεινό συναίσθημα που στρέφεται εναντίον της Φύσης και του Θεού, δυνάμεων υπεύθυνων για τον θάνατό του, δηλαδή την πλήρη εκμηδένισή του. Και είναι αυτό ακριβώς εντέλει το σκοτεινό συναίσθημα που γεννά τα πλέον βίαια πάθη, ουσιώδες συστατικό οικοδόμησης του φοβερού Τραγουδιού των Νιμπελούγκεν, μια προβολή κατά βάθος της παγκόσμιας ανθρώπινης κοινότητας. Γεγονός που επιβεβαιώνεται όχι μόνο από τις προαναφερθείσες κεντροευρωπαϊκές πηγές του, αλλά και ποικίλες άλλες. Καθόλου τυχαίο ότι κοινά σημεία στα πρόσωπα, στις καταστάσεις και στα γεγονότα του άσματος ανιχνεύονται στο παγκόσμιο μυθολογικό πάνθεον. Ο Ζίγκφριντ, κεντρικό πρόσωπο του Τραγουδιού των Νιμπελούγκεν, που λογίζεται και ως αρχετυπικός ήρωας - ημίθεος, ανήκει στην οικογένεια των δρακοντοκτόνων ηρώων, όπως ο Ηρακλής, ο Ινδός Ιντρα, ο Ιρανός Φεριντούν, αλλά και ο Γκιλγκαμές, ο Αχιλλέας, ο Αρθούρος. Εχοντας αρπάξει τον καταραμένο θησαυρό των Νιμπελούγκεν, των Υιών της Ομίχλης, και λουστεί στο αίμα του δράκοντα, χθόνιο τέρας που συμβολίζει τις δυνάμεις του Χάους και του Σκότους, εμβάπτισμα που τον καθιστά αθάνατο, εκτός από ένα σημείο του σώματός του, έρχεται στην πόλη Βορμς προκειμένου να κατακτήσει την παρθένα Κρίμχιλντ. Παράλληλα βοηθά τον φίλο του Γκούντερ να κερδίσει και αυτός, αλλά με απάτη, την ωραία Μπρίχιλντ. Αυτή, με τη βοήθεια του πιστού της Χάγκεν, από τα πλέον εμβληματικά πρόσωπα του έργου, θα οργανώσει την εκδίκηση της εξαπάτησής της. Ο Ζίγκφριντ θα δολοφονηθεί από τον Χάγκεν. Η Κρίμχιλντ θα απαιτήσει τη δοκιμασία του αίματος, τελετουργία που θα αποκαλύψει τον φονιά Χάγκεν. Από το σημείο αυτό και μετά οι τρομακτικές ανθρωποκτονίες διαδέχονται η μία την άλλη, με το χυμένο αίμα να διαποτίζει ολόκληρο το έπος μέχρι το εφιαλτικό τέλος του. Ο ποιητής το «κλείνει» με τη μελαγχολική επωδό: «Ετσι τελειώνει το μακρύ μαρτύριο, η συμφορά των Νιμπελούγκεν ...όπως κάθε χαρά είναι μοιραίο να καταλήξει στη θλίψη».

Κανείς δεν είναι άμεμπτος, αθώος, τίμιος, ευγενής, υψηλόφρων στο εν λόγω έπος. Από τον ήρωα μέχρι τον υπηρέτη, δούλο, στρατιώτη, άρχοντα ή πληβείο, πλούσιο ή φτωχό, όλοι έχουν τις σκοτεινές πλευρές τους. Κι αυτή είναι τελικά η βαθιά ομορφιά του δράματος· η εμφάνιση του ανθρώπου ως δημιουργού της ιστορίας του, όπως ακριβώς είναι, απεκδυμένο από μεταφυσικές μυθολογίες. Μικρό και ταυτόχρονα μεγάλο. Ωραίο και άσχημο. Δαίμονας και άγγελος. Ενα περίπλοκο αινιγματικό ον που συνεχίζει τις προσπάθειες απεγκλωβισμού του από το σκοτάδι προς το φως· μπορεί, λοιπόν, να σκεφτεί κανείς ότι ο Ποιητής χρησιμοποίησε το Τραγούδι του ως πρόσχημα, θέλοντας να παρουσιάσει αυτό το πλάσμα στις σωστές (;) διαστάσεις του. Ετσι, το έπος του μεταμορφώνεται σε ένα υπαρξιακό κάτοπτρο εντός του οποίου ο άνθρωπος αντικρίζει περίτρομος το είδωλό του χωρίς προσωπείο. Από αυτή την άποψη, στο Τραγούδι των Νιμπελούγκεν η αρχαία ελληνική τραγωδία συναντά το μεσαιωνικό μυστήριο, που αργότερα θα παραδώσει τη σκυτάλη στο Δράμα του Σαίξπηρ και του Γκαίτε, για να καταλήξει, στη σύγχρονη εποχή, στους εφιάλτες του Κάφκα και του Μπέκετ. Να ειπωθεί, τέλος, ότι ο Ρίχαρντ Βάγκνερ συνέθεσε τη μνημειώδη του όπερα, Το Δαχτυλίδι των Νιμπελούγκεν, βασισμένη στο εν λόγω έπος, και ότι ο σπουδαίος σκηνοθέτης Φριτς Λανγκ το μετέγραψε κινηματογραφικά το 1924, σε ένα από τα ωραιότερα φιλμ του βωβού σινεμά.

Η γοητευτική, με θαυμάσια ελληνικά μετάφραση, καθώς επίσης και η εμπεριστατωμένη εισαγωγή και τα κατατοπιστικά σχόλια, που υπογράφονται από τον διδάκτορα Συγκριτικής Μεσαιωνικής Φιλολογίας Δημήτρη Γ. Πεταλά, δεν εξασφαλίζουν απλώς και μόνο την απόλαυση της ανάγνωσης, αλλά καθιστούν την επιστημονική εργασία του πραγματικό απόκτημα.

Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν:

Ο θρύλος του Ζίγκουρντ και της Γκούντρουν

(The Legend of Sigurd and Gudrun), επιμέλεια: Κρίστοφερ Τόλκιν, μτφρ.: Θωμάς Μαστακούρης, εκδόσεις Αίολος, Αθήνα, 2009, σ. 461 ευρώ 24,88

Ο Θρύλος του Ζίγκουρντ και της Γκούντρουν, όπου Ζίγκουρντ ίσον Ζίγκφριντ και Γκούντρουν ίσον Κρίμχιλντ, ποίημα που έγραψε ο Τόλκιν τις πρώτες δεκαετίες του 1930, κατά πάσα πιθανότητα, αποτελείται από δύο πολύστιχες συνθέσεις, Το νέο άσμα των Βόλσουνγκ και Το νέο άσμα της Γκούντρουν. Είναι βασικά, σύμφωνα με τα λεγόμενα του υιού Τόλκιν, Κρίστοφερ, που επιμελήθηκε, επεξεργάστηκε και παρουσίασε το έργο, η προσπάθεια του πατρός του, δημιουργού τού Αρχοντα των δαχτυλιδιών, που οφείλει τα μέγιστα στο γερμανικό έπος, «να μεταφέρει την αίσθηση μιας χαμένης ηρωικής ποίησης της αρχαίας Αγγλίας». Το υλικό του προέρχεται από ημιτελή σπαράγματα πανάρχαιων μύθων και θρύλων, χαμένων στο σκοτάδι του παρελθόντος, από το νορβηγικό ποίημα του 13ου αιώνα Thidrekssaga, και, βεβαίως, από το Τραγούδι των Νιμπελούγκεν, κυρίως, βασική πηγή έμπνευσης του δικού του ποιήματος. Στο οποίο και μεταφέρει σχεδόν ατόφια συμβάντα από το πρωτότυπο, όπως, επί παραδείγματι, την περίπτωση των παγιδευμένων πολεμιστών που πίνουν ανθρώπινο αίμα για να ξεδιψάσουν. (Μια πρώτη ενδεχομένως νύξη για το βαμπίρ, σύμβολο που θα κυριαρχήσει αργότερα στα παραμύθια τρόμου της Κεντρικής Ευρώπης). Το εξαντλητικό πραγματολογικό υλικό που συνοδεύει τα ποιήματα του Τόλκιν είναι, ίσως, το πλέον ενδιαφέρον στοιχείο της εργασίας του· μιας ποίησης που μεταφέρει εις τα καθ' ημάς το κλίμα, την ατμόσφαιρα και το πνεύμα μιας χαμένης πλέον εποχής στα σκοτάδια του παρελθόντος. Ενδιαφέρουσα η έμμετρη μεταφραστική εργασία του Θωμά Μαστακούρη.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Υπαρξιακός τρόμος
Το πένθος ταιριάζει στον καλλιτέχνη
Η ευαίσθητη οξυδέρκεια του Γιάννη Δάλλα
Εν τη ρίμα του λόγου / Μαρία Βουμβάκη
Αυτοπροσωπογραφίες και σκιές
Το τραύμα Πουλαντζάς
Περιεχόμενο εναντίον μορφής: Μια αντι-ρομαντική σύλληψη στην καρδιά του ρομαντισμού
Τι ξέρουμε για τον Σαίξπηρ;
Γέλιο σαν κοφτερό λεπίδι
Πλουσιοπάροχα τοξικό
Ερωτες και δρόμοι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Υπαρξιακός τρόμος
Το πένθος ταιριάζει στον καλλιτέχνη
Η ευαίσθητη οξυδέρκεια του Γιάννη Δάλλα
Εν τη ρίμα του λόγου / Μαρία Βουμβάκη
Αυτοπροσωπογραφίες και σκιές
Τραγούδια και θρύλοι
Το τραύμα Πουλαντζάς
Περιεχόμενο εναντίον μορφής: Μια αντι-ρομαντική σύλληψη στην καρδιά του ρομαντισμού
Τι ξέρουμε για τον Σαίξπηρ;
Γέλιο σαν κοφτερό λεπίδι
Πλουσιοπάροχα τοξικό
Ερωτες και δρόμοι
Μουσική
Στο ντιβάνι του δισκαναλυτή
Συνέδριο για τη Θεοφαγία - Ανθρωποφαγία
Παραίνεση για την θεραπεία της ψυχής από τον Κύριο Κανίβαλο
Από τις 4:00 στις 6:00
Τα ψέματα πληρώνονται ...στο τραγούδι
Δυνατή φωνή με ανοίγματα στην ποίηση
Αρχαίο δράμα
Ο Προμηθέας του Αισχύλου και η διαλεκτική της ανθρώπινης συνείδησης