Έντυπη Έκδοση

Πλουσιοπάροχα τοξικό

Σπύρος Καρυδάκης

Therion

Εμπειρία Εκδοτική, σ. 584, ευρώ 21,70

«Εγώ υποστηρίζω ότι εάν ο άνθρωπος ήταν ένα, ουδέποτε θα πονούσε»

Ιπποκράτης

Το παραμύθι έλεγε: Κόβανε με το δρεπάνι το στάχυ και το στάχυ έλεγε στη Γη: «Μανούλα μου, δεν αντέχω άλλο! Οι άνθρωποι με θερίζουνε, με αλωνίζουνε, με αλέθουνε, με ζυμώνουνε, με ψένουνε, με ξαναψένουνε και με τρώνε».

Και η Γη λέει στο παιδί της: «Αμε, παιδί μου, στο καλό κι εγώ καλά τους καταλύω».

Στον πρόλογο της μετάφρασής του των Βακχών του Ευριπίδη ο Γιώργος Χειμωνάς συνδέει την τραγικότητα με την απόλαυση ως εξής: «Ενας ανεπαίσθητος, διάχυτος έρως του πένθους περιβάλλει ολόκληρη την τραγωδία - όλα τα πρόσωπά της (δράστες, χορός, εξάγγελοι) αποδέχονται υποφέροντας - αλλά προπαντός ησυχάζοντας το τετελεσμένο της πτώσης».

Παρομοίως το Therion, το πιο πρόσφατο και αξιόμαχο πόνημα του Σπύρου Καρυδάκη, πραγματεύεται την προεπιτελεσμένη πτώση ενός αθώου στα χαίνοντα βάθη μιας θηριόμορφης αγάπης. Το αξίωμα του κεντρικού ήρωα, του Γιώργου, είναι πως κάθε αγάπη είναι στην ουσία της καταβροχθιστική και, ως εκ τούτου, ο ίδιος αρνείται να αγαπήσει, δεχόμενος ωστόσο να υπομείνει αδιαμαρτύρητα, «σαν δέντρο», («υποφέροντας αλλά προπαντός ησυχάζοντας») τη θηριωδία της πραγματικής αγάπης.

Πρόκειται για ένα αξίωμα που πιθανώς ξενίζει, όπως και τα μοτίβα του έρωτα, ως επικυριαρχία και υποταγή, άλωση, ταπείνωση και βίαιη κατάλυση, που επανακάμπτουν στην πεζογραφία του Καρυδάκη (Να δούμε ποιος θα φαγωθεί, Ασε με να σε δέρνω κάπου κάπου). Εν πολλοίς, δεν μας είναι ούτε αναμενόμενη ούτε οικεία η συγκίνηση σε περιγραφές όπως: «Στο νησί η άνοιξη είναι σαν πατούσα αγαπημένου ανθρώπου στο πρόσωπό σου».

Η παρόρμηση να πονέσεις αυτόν που αγαπάς (ή τον εαυτό σου για χάρη του), η συνύφανση της σκληρότητας και της αποστροφής με το ερωτικό συναίσθημα, («Ποιος θα μπορούσε να δει αλλιώς παρά αρπακτικό και πετούμενο τον θεό Ερωτα;»), το να σκυλιάζεις από έρωτα, όπως συχνά-πυκνά συμβαίνει στους ήρωες του Σ.Κ., προσδίδουν στην ανάγνωση μια αμήχανη απόσταση. Δεδομένου, ωστόσο, ότι η θεματολογία είναι (το μόνο ίσως) απόλυτο δικαίωμα του συγγραφέα, ας θεωρηθεί αυτό ένας ημέτερος περιορισμός που οφείλουμε να αποδεχτούμε προκειμένου να συνδιαλλαγούμε με το κείμενο.

Πόσω μάλλον που μέσα στη ροή της αφήγησης ο Καρυδάκης επικαλείται με εμμονιακή οξύνοια πλείστους όσους τόπους (τη φύση, τη ζωή του χωριού, τα λαϊκά παραμύθια) λησμονημένους από τους αστούς των πόλεων, όπου το μακέλεμα είναι καθημερινή και αυτοδίκαιη προϋπόθεση στη διαιώνιση της ζωής (ή του μύθου). «Αγόρι του απάνθρωπου καιρού όπως τον διδάσκεται κανείς από ζώα που τα σφάζει η μητέρα για να τα φάει η οικογένεια και ρογχάζουν πνιγμένα στο αίμα τους. Οπως τον διδάσκεται κανείς από φυτά ή δέντρα που φυτρώνουν αργά και πεθαίνουν όρθια και σαπίζουν όρθια».

Προερχόμενος από αυτόν τον φυσικό (βλ. απάνθρωπο) «καιρό», το «αγόρι» καταλήγει υποτελής στον εξηνταπεντάχρονο διευθυντή μιας κλινικής η οποία εμπορεύεται παιδιά κι εφήβους από τον πληθυσμό των μεταναστών, είτε προωθώντας τα σε πελάτες με εξειδικευμένα ερωτικά γούστα είτε μεταπουλώντας όργανά τους για μεταμοσχεύσεις. Εδώ, η διαπλοκή επιφανών επιχειρηματιών, αξιωματούχων της αστυνομίας κ.ο.κ. με τον χειρουργό και την ανίερη κλινική του συνιστά ένα σκηνικό ασύλληπτης διάβρωσης και άξιο φόντο της άλλης, της διυποκειμενικής αγριότητας. «Ο 21ος, ένας δεύτερος Μεσαίωνας».

Ακόμη σημαντικότερο: οι δύο πόλοι του Σ.Κ., το Θηρίο και ο Αμνός, ο γιατρός Π. και το ευσταλές αγροτόπαιδο, εκπροσωπούν, αντίστοιχα, τη δυνητική κτηνωδία του ορθολογισμού και την αδιατάραχη πληρότητα ενός «φυσικού» ανθρώπου, χωρίς «εγώ» με τη συνήθη έννοια, κάποιου, δηλαδή, που είναι επίσης τερατώδης, (αν όχι θεϊκός). Στον βαθμό, όμως, που έκαστος μεταλαμβάνει στον άλλο, αμφότεροι μετουσιώνονται καθώς ενστερνίζονται πυρηνικές ιδιότητες του ερωτικού τους «αντιπάλου». Μέσα από μια απείρως λεπτολογούμενη διαλεκτική αφέντη και σκλάβου, μας υποδεικνύεται ότι η στόφα του σαρκοφάγου και του φυτοφάγου δεν είναι διαμετρικά αντιτιθέμενες, καθώς ριζώνουν σ' έναν κοινό αμοραλισμό.

Παρομοίως συμβαίνει και με τα υπόλοιπα μέλη του θιάσου που τους περιστοιχίζει, οι οποίοι, πριν αυτοπροσδιοριστούν ως «αυτό που είναι», πρέπει πρώτα να τοξινωθούν και, μετά, να αποθεραπευτούν από τις μεταλλάξεις στις οποίες τους υποβάλλει ο έρωτας. («Η καρδιά ένα χειρουργείο»).

Η παντοιότροπη νύξη ότι τα αντίθετα αλληλοεμπεριέχονται καθρεφτίζεται και στη γλωσσική μέθοδο του Σ.Κ.. Οπως η θεματολογία του καταλύει χωρίς απολογία και εξήγηση ηθικές και αισθητικές παραμέτρους που θεωρούνται προφανείς, έτσι και η λογική της ταυτότητας αμφισβητείται από το κείμενο εξαρχής. Ηδη στο εισαγωγικό σημείωμα της (επινοημένης) επιμελήτριας Τιτίκας Αρναούτη μάς υπενθυμίζεται η δεύτερη σημασία του Θηρίου, ως «άνθρωπος με προσωπικότητα ή δυνατότητες απολύτως θετικές πλην εκτός των συνηθισμένων ορίων». Η πρωτογενής αμφισημία της γλώσσας μας είχε επισημανθεί στις αρχές του περασμένου αιώνα από την Τζέιν Χάρισον, στα Prolegomena to the study of Greek Religion. Κομβικοί όροι, όπως «μέγαρον», «δεινός» και άλλοι, είχαν ως σημαινόμενα αντιθετικούς όρους (ύψωμα και βάραθρο, σκαιός και επιτήδειος).

Αυτό στον Καρυδάκη γίνεται κανονιστική αρχή, η οποία υπηρετείται πιστά, οδηγούμενη ενίοτε στον υπερθεματισμό. Βρίσκουμε π.χ. εξεζητημένη, ως ημερολογιακή σημείωση του Θηρίου, τη στοχαστική πυκνότητα του εξής: «Ποιο ήταν λοιπόν το μυστήριο αυτής της μορφής... μοναδικής με τον τρόπο της αυστηρής της έξαρσης, επιτελεσμένης μέσα σ' ένα τορνευτήριο γραμμών κι ανατάσεων, που διέφευγε από το σχέδιο της Φύσης, παραμένοντας εντούτοις εντός των ορίων του φυσικού γεγονότος, τόσο και πάλι υπερβατικής λόγω της αναγωγικής προς τα άστρα μηχανικής της ανθισμένης σάρκας όσο και με τη μυρωδιά του ιδρώτα, του αίματος και της κοπριάς του άγριου ζώου, τόσο με τη χλωρίδα ενός απαγορευμένου στους ανθρώπους κήπου, όπου βλαστομανούν ανώφελες ιδέες, όσο και με τη σηπτική αλλοτριότητα της ηθικής, καταλύτριας και διαυγάστριας σε τέτοιον βαθμό του λόγου, ώστε να μπορεί να τον οδηγήσει στην έσχατη συνέπειά του, την απάθεια ενώπιον της κοινής μοίρας...». (Ο νους, άρα, επίσης ένα χειρουργείο.)

Παράλληλα, ως δραματουργική ενσάρκωση της πολυσημίας, έχουμε την κατατονικά υστερική (κι επίσης τραγελαφική αλλά και παντελώς άχρωμη) περσόνα της κυρίας Αριστίντ, άσπονδης φίλης του γιατρού Π., η οποία λειτουργεί περίπου σαν θυμικό αλεξικέραυνο συγκεντρώνοντας σε κάθε περίσταση στην έκφρασή της μύριες, αλληλένδετες αλλά και αλληλοσυγκρουόμενες συναισθηματικές εκφάνσεις: «Μια καταιγίδα εκφραστικότητας ξέσπασε στο πρόσωπό της, το οποίο παρέμεινε επιμελώς ουδέτερο».

Από την προγραμματική διασάλευση τόσων θεσμών δεν λείπει ούτε εκείνη της ετεροκανονικότητας ή, πιο σωστά, της ομοκανονικότητας, αν με αυτά εννοούμε την απαρέγκλιτη έλξη ενός ομοφυλόφιλου προς άλλους άνδρες ή την αδυνατότητα του να αντλεί ένας ετεροφυλόφιλος διέγερση από το να σοδομίζεται. Ειδικά εδώ, δεν υπάρχουν στεγανά. Τα σώματα του Καρυδάκη επιθυμούν άλλοτε αλλιώς (ιδιαίτερα όταν τα μυαλά περί άλλα τυρβάζουν) οι αισθήσεις είναι ικανές για επιλογές αδιανόητες στην επεξεργασμένη εργονομία της ταυτότητας.

Μα ούτε και η υλικότητα και ο αισθησιασμός γίνονται «θέση», καθώς αυτά εσαεί πλάθονται από τις ψυχικές ζυμώσεις των διαπροσωπικών σχέσεων, για να οδηγήσουν σε εκτάκτως έκρυθμες διευθετήσεις, όπως εκείνη του αποκλειστικά παθητικού ομοφυλόφιλου Αντρέα που ορέγεται απεριόριστα, παντρεύεται και τεκνοποιεί «όχι με γυναίκα, όχι, αλλά με την Ελένη». Αφού διατρέξει τις τυπολογίες της επιθυμίας κατά μήκος και κατά πλάτος, ο Καρυδάκης τις εκπαραθυρώνει.

Η υπονόμευση τόσων συμβατικών σημείων αναφοράς, η τροχιοδρόμηση των πάντων προς κατεύθυνση άγνωστη ή άλλη από εκείνη όπου θεωρούν εαυτούς ταγμένους, καθιστούν το Therion ένα αποδημητικό, αλγηδονικό σύμπαν υπό την εποπτεία της Νέμεσις (- η μόνη θεότητα που ενδημεί τόσο στα ουράνια όσο και στον κάτω κόσμο). Ωστόσο, το νήμα του μύθου του δεν χαλαρώνει στιγμή καθώς ανελίσσεται προς την τελική κορύφωση όπου οι υπό διαμόρφωση ταυτότητες (και συμμαχίες) θα υποστούν την οριακή τους δοκιμασία. Σωτήρια, ως προς αυτό, αποδεικνύονται τα δάνεια της πλοκής από την εικονοποιία των κόμικς, η οποία συνδιαλέγεται άψογα με τον όλο προσανατολισμό του συγγραφέα. Η αιχμηρότητα της συμπλοκής λελογισμένου και θυμικού αμβλύνεται έτσι μέσα από τους τόνους μιας χθόνιας παιδικότητας.

Πλουσιοπάροχα τοξικό, με θεματολογία αποκλίνουσα αλλά και στιβαρή, με πλοκή δανεισμένη από τα κόμικς, με άφθονες οπερατικές πινελιές «υψηλού δράματος» αλλά και διαλεκτικές λεπτολογίες που δοξάζουν την εκζήτηση, φιλολογικά υβριδικό (με αφηγήσεις και ημερολογιακά σχόλια των κεντρικών ηρώων να παρεμβάλλονται και, συχνά, να αναιρούν τον κεντρικό συγγραφέα) σπασμένο και συναρμοσμένο με αλύπητη τιμιότητα, έχουμε στο Therion ένα βιβλίο καθ' όλα ασυνήθιστο στην ελληνική λογοτεχνική παραγωγή· επίσης ένα κείμενο που κηρύττει απερίφραστα τον πόλεμο των πραγμάτων εναντίον των λέξεων.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Υπαρξιακός τρόμος
Το πένθος ταιριάζει στον καλλιτέχνη
Η ευαίσθητη οξυδέρκεια του Γιάννη Δάλλα
Εν τη ρίμα του λόγου / Μαρία Βουμβάκη
Αυτοπροσωπογραφίες και σκιές
Τραγούδια και θρύλοι
Το τραύμα Πουλαντζάς
Περιεχόμενο εναντίον μορφής: Μια αντι-ρομαντική σύλληψη στην καρδιά του ρομαντισμού
Τι ξέρουμε για τον Σαίξπηρ;
Γέλιο σαν κοφτερό λεπίδι
Ερωτες και δρόμοι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Υπαρξιακός τρόμος
Το πένθος ταιριάζει στον καλλιτέχνη
Η ευαίσθητη οξυδέρκεια του Γιάννη Δάλλα
Εν τη ρίμα του λόγου / Μαρία Βουμβάκη
Αυτοπροσωπογραφίες και σκιές
Τραγούδια και θρύλοι
Το τραύμα Πουλαντζάς
Περιεχόμενο εναντίον μορφής: Μια αντι-ρομαντική σύλληψη στην καρδιά του ρομαντισμού
Τι ξέρουμε για τον Σαίξπηρ;
Γέλιο σαν κοφτερό λεπίδι
Πλουσιοπάροχα τοξικό
Ερωτες και δρόμοι
Μουσική
Στο ντιβάνι του δισκαναλυτή
Συνέδριο για τη Θεοφαγία - Ανθρωποφαγία
Παραίνεση για την θεραπεία της ψυχής από τον Κύριο Κανίβαλο
Από τις 4:00 στις 6:00
Τα ψέματα πληρώνονται ...στο τραγούδι
Δυνατή φωνή με ανοίγματα στην ποίηση
Αρχαίο δράμα
Ο Προμηθέας του Αισχύλου και η διαλεκτική της ανθρώπινης συνείδησης