Έντυπη Έκδοση

Ο «πρωτόγονος κομμουνισμός» δεν είναι απλώς ένας ρομαντικός μύθος

Μ. Sahlins, Ν. Bird-David, J. Woodburn, R. Lee κ.ά.

Κοινωνίες μοιράσματος Οι σύγχρονοι απλοί τροφοσυλλέκτες

ανθολόγηση-μετάφραση-επίμετρο: Θανάσης Κουραβέλος

Πολιτειακές Εκδόσεις, σ. 349, 17 ευρώ

Η χρονιά του 2000 βρήκε την πλειονότητα των πρώην τροφοσυλλεκτών μόνιμα ενθυλακωμένους στις διοικητικές δομές του ενός ή του άλλου κράτους. Αν λάβουμε μάλιστα υπόψη την τραγική ιστορία του εξαναγκαστικού επιπολιτισμού τους, φοβάται κανείς ότι η νέα χιλιετία μπορεί να δώσει τέλος σε ένα τεράστιο κεφάλαιο της ανθρώπινης ιστορίας. Ποιοι είναι όμως αυτοί οι τροφοσυλλέκτες; Είναι ασφαλώς οι πυγμαίοι Μπούτι του Ζαΐρ, οι Χάτζα της Τανζανίας, οι Σαν (Βουσμάνοι) της Κεντρικής Καλαχάρι, οι Μαλ Πανταράμ, οι Παλιγιάν και οι Ναγιάκα των οροσειρών της Νοτίου Ινδίας, οι νεγρίτες Μπατέκ της Μαλαισίας, οι αυστραλιανοί Αβορίγινες, οι Ινουίτ της Αρκτικής και κάμποσες φυλές Ινδιάνων σε Καναδά, ΗΠΑ και Νότιο Αμερική. Οι απόγονοί τους, αποκομμένοι μόνο μία ή δύο γενιές από τον τροφοσυλλεκτικό τρόπο ζωής, έχουν συμπτυχθεί σήμερα σε μια ισχυρή διεθνή φωνή για τους αυτόχθονες λαούς και τα δικαιώματά τους.1

Ο συλλογικός τόμος που έχουμε στα χέρια μας, ένα απάνθισμα από αντιπροσωπευτικά κείμενα σύγχρονων ανθρωπολόγων ασχολούμενων με τη μελέτη αυτών των εκπληκτικών λαών, είναι προϊόν αφιέρωσης και φροντίδας του Θανάση Κουραβέλου2, ο οποίος τα συνέλεξε, τα μετέφρασε και επιμελήθηκε ευσυνείδητα την έκδοση (ακολουθούν, εκτός από το ευρετήριο ονομάτων και λαών, κατατοπιστικοί χάρτες, ενδεικτικές φωτογραφίες, συμπληρωματική βιβλιογραφία, φιλμογραφία και δισκογραφία). Στο Επίμετρο που έχει προσθέσει ο ίδιος, δίνει τα κίνητρα του εγχειρήματός του: «Η μελέτη των απλών τροφοσυλλεκτικών κοινωνιών αποτελεί μια ιδανική ευκαιρία για να προβληματιστούμε πάνω στις δυνατότητες, αλλά και τα όρια, των ανθρώπινων κοινωνιών. Να αξιολογήσουμε, δηλαδή, το ενδεχόμενο μελλοντικών κοινωνιών βασισμένων στο τροφοσυλλεκτικό ήθος του μοιράσματος και του εξισωτισμού, λαμβάνοντας όμως σοβαρά υπόψη μας τον εξόφθαλμα διφορούμενο χαρακτήρα της ανθρώπινης φύσης» (σελ. 277).

Ετσι, θα βρούμε εδώ ένα σπουδαίο κείμενο του Marshal Sahlins «Η πρωταρχική κοινωνία της αφθονίας», που δείχνει λαμπρά ότι η «φτώχεια» είναι δημιούργημα ακριβώς των αναπτυγμένων κοινωνιών, συνέπεια της συσσώρευσης και της άνισης κατανομής του πλούτου (ανάλυση που διασταυρώνεται με τις διορατικές οικονομικοϊστορικές παρατηρήσεις του Karl Polanyi)· το «Η φύση ως τροφός» της Nurit Bird-David, ειδικά πάνω στους Ναγιάκα της Νοτίου Ινδίας· δύο κείμενα του Alan Barnard, «Ο τροφοσυλλεκτικός τρόπος σκέψης» και «Το μοίρασμα δεν πρέπει να συγχέεται με την ανταλλαγή», όπου, ιδίως στο πρώτο, ανασυγκροτεί τα αξιακό σύστημα των νομάδων-κυνηγών, βασιζόμενο στη γενναιοδωρία και στην ελευθερία της νομής και της μετακίνησης, που αντιλαμβάνεται το κράτος ως βίαιο σφετεριστή (ακριβέστερα, αντιμετωπίζει το εθνικό κράτος όπως ακριβώς και την αποικιακή διοίκηση)· το «Εξισωτικές κοινωνίες» του James Woodburn, που δείχνει με ποιους τρόπους οι κοινωνίες αυτές προνοούν και θωρακίζονται απέναντι στην ανάδυση τόσο της ατομικής ιδιοκτησίας όσο και της ανάπτυξης οιασδήποτε πάγιας εξουσίας (ανάλυση η οποία διασταυρώνεται με τις πολιτικοανθρωπολογικές παρατηρήσεις του Pierre Clastres)· το «Οι συνιστώσες του σεξουαλικού εξισωτισμού στις τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες» της Karen Endicott, που συζητάει το ζήτημα της ισχύος των γυναικών εν συγκρίσει με εδραίες και ταξικά διαφοροποιημένες κοινωνίες· το «Η πολιτική διαδικασία στις τροφοσυλλεκτικές ομάδες Γκουί» του George Siberbauer, που φωτίζει τον διαβουλευτικό χαρακτήρα των αποφάσεων σε αυτή την υπο-ομάδα Σαν της Μποτσουάνα· δύο κείμενα, τέλος, που αποπειρώνται να δώσουν ένα μεγαλύτερο θεωρητικό εύρος στη συζήτηση: το «Για τις κοινωνικές σχέσεις στην κυνηγετική-συλλεκτική ομάδα» του Tim Ingold και το «Σκέψεις για τον πρωτόγονο κομμουνισμό» του Richard Lee (ο οποίος και προλογίζει το βιβλίο).

Μιας και είναι αδύνατο να σχολιάσω πιο ειδικά τόσα κείμενα στο πλαίσιο αυτού του σημειώματος, περιορίζομαι να παραθέσω -υπερθεματίζοντας- δύο εύγλωττα εδάφια από τους δύο τελευταίους συγγραφείς. Ο Richard Lee γράφει αναφορικά με τις ιδεολογικές διαστρεβλώσεις της ανθρωπολογικής ματιάς: «Η αστική ιδεολογία θέλει από μας να πιστεύουμε ότι ο πρωτόγονος κομμουνισμός δεν υφίσταται. Στη λαϊκή συνείδηση έχει μπει στο ίδιο σακί με τον ρομαντισμό, τον εξωτισμό: τον ευγενή άγριο [...]. Υπάρχει μια ολόκληρη βιομηχανία στην ανθρωπολογία, και ιδίως στην εκλαϊκευμένη ανθρωπολογία, απεικόνισης των πρωτόγονων ως χομπσιανών όντων - μ' έναν βίο "άθλιο, κτηνώδη και σύντομο" [...] Μία διάσταση της καπιταλιστικής ηγεμονίας συνίσταται στο ότι οι περισσότεροι διανοούμενοι, ακόμα και οι μαρξιστές, δουλεύουν πάνω σε ένα υπόβαθρο καθορισμένο από τον αστικό λόγο. Αρκετοί μαρξιστές αδυνατούν να αναγνωρίσουν τη σπουδαιότητα ή ακόμα και την ύπαρξη του πρωτόγονου κομμουνισμού και την απουσία ατομικής ιδιοκτησίας ως κεντρικής αρχής στους προκαπιταλιστικούς κοινωνικούς σχηματισμούς» (σελ. 253). Ωστόσο, «παρ' όλη τη συναισθηματική φόρτιση του όρου, δεν υπάρχει κανένα φοβερό μυστήριο γύρω από το φαινόμενο που περιγράφει. Πριν από την ανάδυση του κράτους και την εδραίωση της κοινωνικής ανισότητας, οι άνθρωποι έζησαν για χιλιετίες σε μικρής κλίμακας, βασισμένες στη συγγένεια, κοινωνικές ομάδες, όπου στους βασικούς οικονομικούς θεσμούς συμπεριλαμβάνονταν η συλλογική ή κοινή ιδιοκτησία της γης και των πόρων, η γενικευμένη ανταπόδοση στη διανομή της τροφής και οι σχετικά εξισωτικές πολιτικές σχέσεις. Το βασικό αυτό μοτίβο, με ορισμένες παραλλαγές, έχει πράγματι παρατηρηθεί σε εκατοντάδες μη κρατικές κοινωνίες, όπως αυτές σημειώνονται, για παράδειγμα, στον Εθνογραφικό Ατλαντα του Murdock (1967)» (σελ. 252).

Αντλώντας τις ευρύτερες οικοσυστημικές συνέπειες του τρόπου οργάνωσης αυτών των κοινωνιών, ο Tim Ingold, από την πλευρά του, γράφει: «Ενδεχομένως, μπορούμε να προχωρήσουμε παραπέρα και να προτείνουμε ότι αυτός ο αντιληπτικός προσανατολισμός δεν περιορίζεται στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. Εκτείνεται επιπλέον στα μη ανθρώπινα συστατικά μέρη του φυσικού περιβάλλοντος: στα ζώα και στα φυτά, ακόμα και στα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του τοπίου που θεωρούμε ίσως άψυχα. Οι κυνηγοί διατηρούν σχέσεις εμπιστοσύνης με τα ζώα-θηράματά τους, όπως κάνουν με τους ανθρώπους, θεωρώντας ότι τα ζώα κάνουν την εμφάνισή τους έχοντας τους κυνηγούς κατά νου, επιτρέποντας στον εαυτό τους να θηρευθούν, εφόσον οι κυνηγοί τα αντιμετωπίσουν με σεβασμό και δεν κάνουν τίποτα για να κάμψουν την αυτονομία της δράσης τους. [...] Για τους συλλέκτες, το δάσος περιποιείται τους ανθρώπους όπως οι ενήλικοι περιποιούνται τα παιδιά - αποτελώντας από κοινού αυτό που η Bird-David αποκαλεί "η φύση ως τροφός". Γενικά, οι ανθρώπινες σχέσεις με το μη ανθρώπινο περιβάλλον παίρνουν ως υπόδειγμα την ίδια αρχή του μοιράσματος που εφαρμόζεται στο εσωτερικό της ανθρώπινης κοινότητας. [...] Η αυστηρή διάκριση που η δυτική σκέψη και επιστήμη χαράσσει μεταξύ των κόσμων της κοινωνίας και της φύσης, των προσώπων και των πραγμάτων, δεν υφίσταται για τους κυνηγούς συλλέκτες. Γι' αυτούς δεν υπάρχουν δύο κόσμοι αλλά ένας, αγκαλιάζοντας όλα τα πολυποίκιλα όντα που κατοικούν μέσα σε αυτόν» (σελ. 248).

Ενδιαφέρον είναι ότι ο αυτουργός τής εν λόγω έκδοσης, ο Θανάσης Κουραβέλος, κρίνει σκόπιμο στο Επίμετρό του να παρεμβάλει έναν ρητορικό αντίλογο σε μερικά από τα επιχειρήματα που διατρέχουν όλο το βιβλίο: έναν αριθμό σκεπτικιστικών ενστάσεων, δηλαδή, αναφορικά με τα όρια αυτών των κοινωνιών, που καταλήγει σε μιαν αναμφίλογη πρόκριση της πολιτικής κοινωνίας (μια μετουσίωση της companionship σε citizenship, όπως ενδεικτικά το θέτει) ως όρου για μία αναστοχαστικά θεμελιωμένη ελευθερία που ανοίγεται οικειοθελώς σε διαφορετικές νοηματοδοτήσεις του κόσμου.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Ιδίως για τις πολιτικές διαστάσεις του προβλήματος, βλ. επίσης Jeffrey Sissons, Πρώτοι λαοί. Οι αυτόχθονοι πολιτισμοί και το μέλλον τους, μτφρ. Γιάννης Δ. Ιωαννίδης, επιμ.-πρόλ.: Νίκος Κούρκουλος (Εκδόσεις του 21ου, Αθήνα 2006). Βέβαια, αυτοί που αναφέρονται εδώ ως «πρώτοι λαοί» δεν είναι όλοι τροφοσυλλέκτες: η κατηγορία είναι ευρύτερη και περιλαμβάνει επίσης ημιεγκαταστημένες κοινότητες καλλιεργητών, κτηνοτρόφων ή αλιέων, όπως οι Μαορί της Νέας Ζηλανδίας, οι Πενάν του Βόρνεο, οι Αϊνού της Ιαπωνίας, οι Σάμι (Λάπωνες), οι Μασάι της Ανατολικής Αφρικής κ.ά.

2. Πριν από μερικά χρόνια μάς έδωσε μια μετάφραση ενός θεωρητικού ο οποίος συνδέθηκε στις μέρες μας με τον όρο «αναρχοπριμιτιβισμός»: βλ. John Zerzan, Πρωτόγονο μέλλον, μτφρ. Θ. Κουραβέλος (Ζωή ή Πολιτισμός, Αθήνα 2004).

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Στον μυστικό κήπο του Θαλασσινού κοιμητηρίου με έλξη
Ποτέ πια...
Μακριά από το σώμα με λόγο οργής
Στα άδυτα μιας «ειδικής» λογοτεχνικής κριτικής
Ερμαια και ήρωες
Πρίγκιπες με ιστορίες γραφής χαμογελώντας στην Ελλη που γίνεται αόρατη
Πλήρους απασχόλησης τρόμος της θνητότητας
ΟΙ «ΚΛΑΣΙΚΟΙ» της νέας χιλιετίας
Οδός Κυλινδρικού Πύργου Δρομάκι Αγοράς του Μαλλιού
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Στον μυστικό κήπο του Θαλασσινού κοιμητηρίου με έλξη
Ποτέ πια...
Μακριά από το σώμα με λόγο οργής
Ο «πρωτόγονος κομμουνισμός» δεν είναι απλώς ένας ρομαντικός μύθος
Στα άδυτα μιας «ειδικής» λογοτεχνικής κριτικής
Ερμαια και ήρωες
Πρίγκιπες με ιστορίες γραφής χαμογελώντας στην Ελλη που γίνεται αόρατη
Πλήρους απασχόλησης τρόμος της θνητότητας
ΟΙ «ΚΛΑΣΙΚΟΙ» της νέας χιλιετίας
Οδός Κυλινδρικού Πύργου Δρομάκι Αγοράς του Μαλλιού
Συνέντευξη: Θάνος Ψυχογιός
Με μολύβι και χαρτί
Βιβλίο
Greening the future
Λεξικά
Λεξικά για τη χειμαρρώδη ελληνική γλώσσα
Από τις 4:00 στις 6:00
Απλά μοναδική...
Άλλες ειδήσεις
Το τραγούδι του αρχέγονου βάθους και της αρχέγονης χαράς
Λάμπει η Βιβλιοθήκη της «Καίτης Λασκαρίδη» στον Πειραιά