Έντυπη Έκδοση

Το τραγούδι του αρχέγονου βάθους και της αρχέγονης χαράς

Τα έργα που θεωρούνται κορυφές της τέχνης, θέλουμε συνήθως να τα βλέπουμε σαν εκφραστές γενικότερων πολιτισμικών ρευμάτων και τάσεων καθώς και σαν σηματωρούς ιστορικών περιόδων που βρίσκουν την αμιγέστερή τους εκπροσώπηση σ' αυτά μέσα από απίστευτο προσωπικό αγώνα χαρισματικών καλλιτεχνών.

Η Ενάτη Συμφωνία του Μπετόβεν (Beethoven) είναι ένα τέτοιο έργο, μια σύνθεση που προετοιμάστηκε από τον Μπετόβεν μέσα σε μια φάση πολλών χρόνων, με τεχνικές που ο ίδιος δοκίμασε, πριν γράψει το συγκεκριμένο έργο, και σε μια σειρά άλλων συνθέσεων, μία από τις οποίες υπήρξε η Missa Solemnis. Η Ενάτη Συμφωνία έρχεται να κλείσει τη συμφωνική δημιουργία του Μπετόβεν και αποτελεί σύνθεση της υπέροχης τελευταίας περιόδου του μεγάλου μουσουργού. Αποτελεί πειραματισμό, και σε μεγάλο βαθμό υπονόμευση της παραδοσιακής μορφής της κλασικής συμφωνίας, μουσικό ορόσημο που αιωρείται μεταξύ κλασικισμού και ρομαντισμού και σπουδή αξεπέραστη στις μουσικές φόρμες που ακολούθησαν.

«Γερμανικό Παρθενώνα» θα μπορούσαμε ν' αποκαλέσουμε το πρώτο μέρος της Συμφωνίας, ένα πρώτο μέρος σονάτας υποδειγματικό όσο και μορφικά δεξιοτεχνικό. Η αρχή του είναι μια πραγματική σπουδή πάνω στο ησιόδειο Χάος. Οι θεοί που γεννιούνται από τούτη την ιδιότυπη θεογονία είναι οι θεοί του Τιτάνα Προμηθέα, που ενσαρκωμένος στον μεγαλοφυή Μπετόβεν ζητεί ελευθερία και δικαιώματα στη φωτιά της μορφής που θα προσφέρει στο γένος των ανθρώπων.

Η μορφική εξιχνίαση του Χάους του ξεκινήματος ακολουθεί την ανάπτυξη του αρχικού θέματος μέσα από επαναλήψεις, κάποιους φευγαλέους νοσταλγικούς τόνους, σαν όνειρο ενός άλλου κόσμου, και με επαναλαμβανόμενες κορυφώσεις στα κρουστά, στα τύμπανα. Ο Μπετόβεν επιχειρεί να σηκώσει στις πλάτες του την οικουμένη μέσα από μια απέριττα συγκροτημένη μουσική φόρμα. Δύο ή τρεις φορές δοκιμάζει την αιώρηση του κόσμου στους ώμους του, για να την πετύχει στην τελική κορύφωση του πρώτου μέρους μέσα από συμπαντικούς τόνους και μια υπόσχεση για αιώνια χαρά, της οποίας τις προϋποθέσεις οικοδομεί με καινοτόμο όραμα και με τεράστιο ρίσκο.

Το πρώτο μέρος της Συμφωνίας είναι, κατά έναν τρόπο, η ακροτελεύτια, η έσχατη σύνθεση που έρχεται να κλείσει ολόκληρη τη μουσική παραγωγή που προηγήθηκε της Ενάτης Συμφωνίας. Ενα απέριττο κλασικό πρώτο μέρος σονάτας, που έρχεται να στεφανώσει με την καιριότητά του τη μουσική, μα και την πνευματική παραγωγή αιώνων. Ο κόσμος του Μοντεβέρντι (Monteverdi), του Μπαχ (Bach), του Μότσαρτ (Mozart), μα και ο κόσμος του Σοφοκλή, του Δάντη (Dante), του Θερβάντες (Cervantes), του Μιχαήλ-Αγγέλου (Michellangelo), του Βελάσκεθ (Vel'azquez) και του Ρέμπραντ (Rembrandt) πλησιάζει στο μορφολογικό του τέλος, ο Χέγκελ (Hegel) και ο Γκαίτε (Goethe) θα εκφράσουν ως τελευταίοι δημιουργοί τούτη την κρίση του κλασικισμού και θα τον φτάσουν στην ολοκλήρωσή του μπροστά στον αναδυόμενο ρομαντισμό· στη θέση του έσχατου αετώματος σ' αυτόν τον πνευματικό κολοφώνα χιλιετιών ο Μπετόβεν θέλει να τοποθετήσει το πρώτο μέρος της Ενάτης, και αυτό δεν το θέλει μονάχα, μα το επιβάλλει με το επιβλητικό πρόγραμμα της Συμφωνίας που αναγγέλλεται.

Το δεύτερο μέρος είναι μια ριζική αρχή· αλλά όχι εκ του μηδενός. Πατάει πάνω στο πρώτο μέρος και σε ό,τι ο Μπετόβεν υπαινίσσεται πως προηγήθηκε. Είναι ένα πολύ δυνατό και σφριγηλό intermezzo, που δύσκολα παραπέμπει σε κάτι συγκεκριμένο -δικαιολογημένα έχει γίνει τόσο δημοφιλές-, το οποίο καταλήγει στο υπέροχο τρίτο μέρος.

Τη θλίψη του τρίτου μέρους θα 'ταν ίσως προτιμότερο να τη δούμε σαν την εσωτερική γαλήνη του δημιουργού ύστερα από μια επώδυνη πορεία ωρίμανσης και κατασταλάγματος -που αγγίζει τη σοφία- και που διαμόρφωσε τον Μπετόβεν σε πνεύμα εξόχως οικουμενικό· δίκαια η ανθρωπότητα τίμησε τον μεγάλο δημιουργό με το προσωνύμιο «ο Τιτάνας της μουσικής». Με το τρίτο μέρος ο Μπετόβεν βρίσκεται σε στιγμές βαθιάς ενατένισης όσο και μεγάλης συνθετικής ωριμότητας· ενατένισης ενός κόσμου που τελείωσε και επίγνωσης του νέου κόσμου που γεννιέται. Οι βοκαλισμοί των πνευστών εντυπωσιάζουν με τον θραυσματικό τρόπο γραφής τους όσο και με τα ηχοχρώματά τους, που προαναγγέλλουν έντονα τον 20ό αιώνα, και δένονται σε μια υπέροχη μελωδία μέσα από το κύριο θέμα. Εντύπωση προκαλεί επίσης η μεγάλη διάρκεια του μέρους -σε μερικές ηχογραφήσεις αγγίζει τα 20 λεπτά-, πράγμα που μαρτυρεί τη σημασία που έδινε ο μεγάλος συνθέτης σ' αυτό.

Κανείς ίσως στην παγκόσμια πρώτη της Ενάτης δεν υποψιαζόταν τι επρόκειτο να ακολουθήσει μετά το τέλος του τρίτου μέρους. Το τέταρτο μέρος αρχίζει με μία διάτορη συγχορδία· αν δεν κάνουμε λάθος, πρόκειται για ένα cluster όπου ακούγονται όλες οι νότες της ρε ελάσσονος. Ο πρωτοποριακός Μπετόβεν θα ξεδιπλώσει σε ανατριχιαστικούς τόνους το όραμά του· για «σκελετό» τούτου του οράματος όσο και νοηματικό του «πέρας» θα επιλέξει την Ωδή στη χαρά του επίσης μεγάλου Σίλερ (Schiller).

Τι ακριβώς είναι αυτή η Ωδή στη χαρά; Και τι ακριβώς έχουμε στον νου μας όταν προφέρουμε τη λέξη χαρά; Είναι απολύτως ξεκάθαρο κάτι τέτοιο; Η πολύ γνωστή σε όλους μας Ωδή στη χαρά αρχίζει αθόρυβα - είναι μια μελωδία σε pianissimo με κρεσέντο. Ο Μπετόβεν θα κάνει ολόκληρη την ανθρωπότητα να τραγουδήσει μαζί του. Σταδιακά οι γλυκείς τόνοι εγκαταλείπονται για να αφήσουν τη θέση τους σε μια συγκλονιστική όσο και μεγαλοφυή οικοδόμηση ενός αναδυόμενου χάους ή μιας αναδυόμενης αβύσσου. Εδώ όμως δεν πρόκειται για το χάος του πρώτου μέρους, απ' όπου αναδύθηκε ο γνωστός κόσμος -ο κόσμος των μορφών-, αλλά για τη νέα παγκόσμια πραγματικότητα, που πολλοί την είπαν παρακμή, τη μορφική πραγματικότητα που θα διαδεχθεί τη νεωτερικότητα και θα δεσπόσει στον 20ό αιώνα.

Για μουσικό άξονα του τραγουδιού της ανθρώπινης φωνής, η οποία θα πρωταγωνιστήσει στο τέταρτο μέρος, και κάτω από το σχήμα της χορωδίας ο Μπετόβεν επιλέγει ένα στέρεο έδαφος: τη θρησκευτική του παράδοση. Το γρηγοριανό μέλος ίσως να υπήρξε η μήτρα της δυτικής μουσικής και τούτη τη γλώσσα επιλέγει ο γερμανός μουσουργός για να αναγγείλει τη συναδέλφωση των λαών και των ανθρώπων, καθώς τη θεωρεί το καταλληλότερο ιδίωμα που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει. Και φτάνουμε στην πρώτη κορύφωση του τέταρτου μέρους, στη φούγκα. Εχουμε ήδη ακούσει: «Χαίρε γλυκιά σπίθα αγιοσύνης, κόρη του Παραδείσου που σε φωτίζει η φωτιά, εσέ πιστεύουμε». Και τώρα οι ήχοι του μεγάλου συνθέτη σχίζουν τους ουρανούς. Αν ακούσουμε προσεκτικά την Ωδή στη χαρά θα διαπιστώσουμε πως μόνο για μια ωδή αφιερωμένη σε ό,τι ξέρουμε για χαρά δεν θα 'πρεπε να μιλήσουμε. Εδώ, στη Συμφωνία, αρχέγονα πανανθρώπινα βάθη απελευθερώνονται και αποκαλύπτονται. Και τι είναι στ' αλήθεια η χαρά για μας τους ανθρώπους; Αφ' ενός, είναι η απλή, καθημερινή χαρά της ζωής, που σε μεγάλο βαθμό μάς αφήνει ανυποψίαστους για κάθε τι βαθύ, αφ' ετέρου, είναι το ώριμο συναίσθημα της εσωτερικής γαλήνης και του ενθουσιασμού ύστερα από μια δύσκολη και επώδυνη πορεία αυτογνωσίας και ωρίμανσης, μια χαρά που κατακτιέται. Και κάτι άλλο: μια παρόρμηση, μια πρωτογενής ανθρώπινη κατάσταση δεμένη με τα ένστικτα και με κάτι ακόμη πιο βαθύ: με τα βαθύτερα και ανεξιχνίαστα στρώματα της ανθρώπινης ψυχής, αλλά και μια αρχέγονη άβυσσος, η προέλευση και τα θεμέλια της συνείδησης όλης της ανθρωπότητας. Σ' αυτά τα απύθμενα ανθρώπινα βάθη απευθύνεται ο Μπετόβεν με την Ενάτη Συμφωνία.

Ο Μπετόβεν ξέρει να τραγουδά, μα ξέρει όταν χρειάζεται να σταματά το τραγούδι και να μιλά με διαφορετικό τρόπο. Η ανθρώπινη άβυσσος θα γεννήσει στον 20ό αιώνα δύο παγκόσμιους πολέμους, δύο ατομικές βόμβες και στρατόπεδα συγκεντρώσεων και ο Μπετόβεν δείχνει να έχει απόλυτη επίγνωση της οικουμενικής αλλά και εξω-ανθρώπινα δυνατής αυτής πραγματικότητας. Στο τέλος της Συμφωνίας «βλέπουμε» στρατιές πρωτόγονων, πραγματικά στίφη να επελαύνουν, δίχως όμως τον παραμικρό καλλιτεχνικό πρωτογονισμό, μα με την έμπνευση μιας μεγαλοφυΐας.

Ο Μπετόβεν με το τέταρτο μέρος της Ενάτης επιτελεί μια εμπνευσμένη σύλληψη: τούτη την αρχέγονη, αβυσσαλέα, ανθρώπινη πραγματικότητα, τούτα τα σκοτάδια. Τα ξεσκεπάζει και τα δένει με τα ανθρώπινα ένστικτα δίνοντάς τους τον χαρακτήρα ενός οικουμενικού πνευματικού ξεσπάσματος, ενός πανανθρώπινου ψυχικού και πνευματικού οργασμού. Ετσι θα γιορτάσει κάποια στιγμή η ανθρωπότητα, αδέλφια!

Η τελευταία φράση της Ενάτης είναι μια στιγμή έκστασης, όπου κάθε μορφικό πλαίσιο εκρήγνυται. Τα picolli μαίνονται, ωρύονται· ο κορυδαλλός της Ποιμενικής Συμφωνίας σταμάτησε το μελωδικό του τραγούδι για να τερματίσει την ύπαρξή του με όση δύναμη του 'χε απομείνει, ενώ τα κρουστά κομματιάζουν κάθε γωνιά του Σύμπαντος, στο όραμα του Μπετόβεν για μια ανθρωπότητα αδελφωμένη. Για τον Μπετόβεν ο κόσμος θα τελειώσει με μια λάμψη.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Στον μυστικό κήπο του Θαλασσινού κοιμητηρίου με έλξη
Ποτέ πια...
Μακριά από το σώμα με λόγο οργής
Ο «πρωτόγονος κομμουνισμός» δεν είναι απλώς ένας ρομαντικός μύθος
Στα άδυτα μιας «ειδικής» λογοτεχνικής κριτικής
Ερμαια και ήρωες
Πρίγκιπες με ιστορίες γραφής χαμογελώντας στην Ελλη που γίνεται αόρατη
Πλήρους απασχόλησης τρόμος της θνητότητας
ΟΙ «ΚΛΑΣΙΚΟΙ» της νέας χιλιετίας
Οδός Κυλινδρικού Πύργου Δρομάκι Αγοράς του Μαλλιού
Συνέντευξη: Θάνος Ψυχογιός
Με μολύβι και χαρτί
Βιβλίο
Greening the future
Λεξικά
Λεξικά για τη χειμαρρώδη ελληνική γλώσσα
Από τις 4:00 στις 6:00
Απλά μοναδική...
Άλλες ειδήσεις
Το τραγούδι του αρχέγονου βάθους και της αρχέγονης χαράς
Λάμπει η Βιβλιοθήκη της «Καίτης Λασκαρίδη» στον Πειραιά