Έντυπη Έκδοση

Αινιγματικές ζωγραφιές και θελκτικές υπάρξεις

**Henri Michaux

Ονειροπολώντας με αφορμή αινιγματικές ζωγραφιές

μτφρ.-επίμετρο: Μπίλη Βέμη

εκδόσεις Αγρα, σ. 106, 14 ευρώ

«Δύο σύννεφα μπήκαν στην κάμαρα, κλωθογυρίζουν, μα όχι επίμονα, γύρω στα έπιπλα, σύννεφα πάντοτε, για το επέκεινα, την απουσία».

(Από το βιβλίο, σελ. 9)

Ο ταξιδευτής κι επιστροφέας, ο εξαντλητικά διορατικός Ανρί Μισό (1899-1984) μελετά προσεκτικά τους απρόοπτους πίνακες του Ρενέ Μαγκρίτ. Η προσέγγιση, ο σχολιασμός και η αφομοίωσή τους θυμίζει ομηριστές, που συναγωνίζονται ποιος θα υπομνηματίσει επαρκέστερα ένα στιγμιότυπο μάχης. Οι διάσπαρτες αφοριστικές επικλήσεις του αποκλείουν εξ ορισμού την οποιαδήποτε σύγχυση, την οποιαδήποτε παρανάγνωση των εικαστικών δεδομένων. Παραθέτω ενδεικτικά μία από τις χαρακτηριστικότερες από αυτές: «Ω Φύση! Φύση! Η Φύση είναι ένας πίνακας που μοναχά ο ζωγράφος μπορεί με ευκολία να στήσει ανάποδα και να της αφαιρέσει έτσι το βασίλειό της, το βασίλειο της απαρασάλευτης "θέσης" της, κάνοντάς τη να υποχωρήσει, φέρνοντάς την τα πάνω-κάτω, αλλοιώνοντάς την ώς την αιωνιότητα (αυτήν τουλάχιστον του πίνακά του)». Η ομολογία πίστεως στη δυνατότητα μιας ρηξικέλευθης ανίχνευσης απάντων των παραγόντων της ζωγραφικής πληρότητας είναι σταθερή σε όλη τη διάρκεια του αναγνωστικού βιώματος.

Η ειλικρίνεια των καταθέσεων συναγωνίζεται μάλιστα την ακεραιότητα των διαδοχικών, λειτουργικών επινοήσεων. Εστω δείγμα: «Ηθελα κυρίως να μάθω πού θα με οδηγούσαν αυτοί οι πίνακες, πώς θα με κουβαλούσαν, πώς θα μου αντιστέκονταν, ποιες επιθυμίες θα ξυπνούσαν μέσα μου, ποιες σκέψεις, ποιες θα ήταν οι απαντήσεις μου στις σφίγγες και ποιες οι συναντήσεις, ποιες οι αρνήσεις μου να συναντηθώ[.] Για μένα, το εγχείρημα είχε τελειώσει: να εισχωρήσω στο άγνωστο. Ηταν σαν να είχα προσπαθήσει να μπω στη γραφή κάποιου ξένου ανθρώπου, εκεί όπου ελάχιστα σημεία αναφοράς, κι όλα της ίδιας τάξης, παύοντας την κριτική όσο και την επιδοκιμασία, εγκαταλείπεσαι χωρίς αντίσταση σε μια ζωή απροσδόκητη, σε μια ετερότητα που λιώνει».

Τα στελέχη του δυναμικού δίπολου, ήτοι ο ζωγράφος (διαχειριστής κωδίκων) και το ευρηματικό υποκείμενο πρόσληψης (δοκιμιογράφος ονείρων) συνυπάρχουν, συλλειτουργούν και συνυποβάλλουν τεκμήρια ουσιαστικής θέασης του κόσμου, σε άμεση μάλιστα συνάρτηση με τους ένδον δαίμονες ή αγγέλους και ό,τι αυτοί ποικιλοτρόπως κελεύουν. Μέσα στις κομψές παραγράφους του τομίδιου κατοχυρώνεται, μεταξύ άλλων, το δικαίωμά μας να βλέπουμε πίσω, μέσα και πάνω από τα πράγματα την αλήθεια των όντων. Η στρατηγική τής κατανομής των μεγασυμβόλων υπαγορεύει βέβαια μια ακριβή μεθοδολογία διαισθητικής δράσης του αναλυτή - συγγραφέα. Ετσι το παρόν εγχειρίδιο αυθεντικής ανακατανομής των αισθητικών δεδομένων συνιστά οριακή, αλλά και ενδελεχή ταυτοχρόνως περιδιάβαση στην αχανή επικράτεια των αυστηρά επιλεγμένων πινάκων. Ο αναγνώστης τού Ονειροπολώντας με αφορμή αινιγματικές ζωγραφιές καλείται να διανοίξει, χωρίς κανέναν απολύτως δισταγμό, τους πόρους της συνείδησής του, προκειμένου να εισπράξει αυτούσιο το πέραν, το πραγματικό δηλαδή νόημα των πινάκων. Ισχύει μάλιστα αντιστοίχως κι εδώ ό,τι ακριβώς έχει διατυπωθεί για την κατεξοχήν ανάγνωση του λογοτεχνικού κειμένου. Συσχετίζω: «Ολα τα κείμενα είναι διαφορετικά. Πρέπει να προσπαθούμε να μην τα υποβάλλουμε ποτέ με το ίδιο "μάτι". Κάθε κείμενο επικαλείται, εάν μπορούμε να το πούμε έτσι, ένα διαφορετικό "μάτι". Βεβαίως, σε κάθε μέτρο το κείμενο ανταποκρίνεται και σε μια κωδικοποιημένη, προσδιορισμένη προσδοκία, σε ένα μάτι και σ' ένα αυτί που το προσλαμβάνουν και το υπαγορεύουν, κατά κάποιον τρόπο, ή το προσανατολίζουν». (Ιδέτε Jacques Derrida, Τι σκέφτονται οι φιλόσοφοι, στο Κριοί, πρόλογος-μετάφραση: Χρυσούλα Αγκυναροπούλου, επίμετρο: Γιώργος Βέλτσος, εκδόσεις Ινδικτος, 2008, σελ. 11 επ.)

Το πρόταγμα του Ανρί Μισό είναι σαφές: «Χρησιμοποιώ τους πίνακες για να στοχαστώ.» Οι πίνακες, με άλλα λόγια, συνιστούν κατεξοχήν υποστυλώματα και πυλώνες της σκέψης, παύοντας την ίδια καίρια στιγμή να αποτελούν τους «πίνακες» της συγκεκριμένης αγοράς ή του «χ» επιβλητικού ή μη Μουσείου. Η ζωγραφική δεν συνιστά στην προκειμένη περίπτωση απλώς «ζωγραφική», αλλά δίοδο, πρόσφορο πέρασμα προς τις ικανές και αναγκαίες εκείνες εννοιολογικές διεργασίες, τις οποίες χρειάζεται στην κυριολεξία του όρου όσο και το ίδιο του το οξυγόνο ο ουσιαστικός συγγραφέας. Η προσωποπαγής ζωγραφική έκφανση διερμηνεύεται από το έμπειρο βλέμμα μιας εξαίρετης δημιουργικής ετερότητας. Η ευτυχής σύμπλευση γεννά κατ' ανάγκην το κείμενο-κλειδί. Ο Ανρί Μισό δηλαδή δεν γράφει από έξω για το τάδε ζωγραφικό έργο, αλλά μέσα από τον πυρήνα της εικαστικής πρόθεσης. Το ζωγραφικό, σημαδιακό αντικείμενο, το οποίο προϋπάρχει από μια νομοτέλεια αισθητικής χάριτος, χαρίζει ασμένως ένα μέγα μέρος της πρωταρχικής φύσης του στην υφή της έμπιστης γραφής. Δούναι και λαβείν οριστικοποιούνται λυσιτελώς μέσα στις αναστοχαστικές φράσεις.

Ή για να το πω διαφορετικά, θα δανειστώ τα εξής εύστοχα από μια διάσημη παράπλευρη θεώρηση των πραγμάτων: «Οποιαδήποτε στιγμή μπορώ να ξυπνήσω και το ξέρω · αλλά δεν το θέλω: η ανάγνωση είναι ένα ελεύθερο όνειρο[.] Οταν μαγεύομαι από ένα τοπίο, ξέρω πολύ καλά ότι δεν είμαι εγώ που το δημιούργησα, ξέρω καλά επίσης ότι χωρίς εμένα δεν θα υπήρχαν καθόλου οι σχέσεις που δημιουργούνται μπρος στα μάτια μου, ανάμεσα στα δέντρα, στα φυλλώματα, στη γη, στο χορτάρι. Ξέρω καλά ότι δεν μπορώ να εξηγήσω αυτή τη μορφή της τελικότητας που ανακαλύπτω μέσα στο συνταίριασμα των χρωμάτων, στην αρμονία των σχημάτων και στις κινήσεις που προκαλεί ο άνεμος. Εντούτοις υπάρχει παντού, είναι εκεί μπρος στο βλέμμα μου, και τελικά δεν μπορώ να την κάνω να υ π ά ρ χ η παρά μόνο εάν το είναι της ήδη υ π ά ρ χ η». (Ιδέτε Ζαν-Πολ Σαρτρ «Γιατί γράφουμε» στο Τι είναι η λογοτεχνία; μετάφραση: Μαρία Αθανασίου, εκδόσεις 70, 1971, σελ. 64 επ., η υπογράμμιση δική του.)

Η μεταφράστρια κατέδειξε και πάλι τις πανθομολογούμενες ικανότητές της. Ο διαυγής, αλλά και δίσημος ταυτοχρόνως λόγος του Γάλλου μεταμορφώθηκε ευεργετικά σε ελληνικό απόκτημα. Επισημαίνω ότι το επίμετρο συμβάλλει αποφασιστικά στην παραγωγική διαχείριση όλων των πρωτογενών κειμενικών μηνυμάτων.

****************

**Valery Larbaud

Φερμίνα Μάρκες

μτφρ.: Βάνα Χατζάκη

εκδόσεις Αγρα, σ. 169

Διάβασα τη Φερμίνα Μάρκες (1911), τόσο ως ευρύτερο σχόλιο στον προϋπάρξαντα Τόνιο Κραίγκερ (1903) του Τόμας Μαν (βλ. τις μεταφράσεις του από τον Αλέξανδρο Ισαρη και τον Αλέξανδρο Κυπριώτη, εκδόσεις τραμ, 1973 και Ινδικτος, 2000, αντιστοίχως) όσο και ως συγγενικό είδος γραφής προς τους Κλέφτες του Ουίλιαμ Φώκνερ (1962, βλ. τη μετάφραση της Εύης Γεωργούλη, εκδόσεις Ινδικτος, 2004) αλλά και ως προς το πασίγνωστο Πορτραίτο του καλλιτέχνη σε νεαρά ηλικία (1904-1914, βλ. τη μετάφρασή του από τον Αρη Μπερλή, εκδόσεις Πατάκη, 2000) του Τζέιμς Τζόις, τον οποίο μετέφραζε σχολαστικά, ως γνωστόν, επί έτη ο Βαλερύ Λαρμπώ (1881-1957).

Οι μαθητές του παρισινού κολεγίου Σαίντ Ωγκυστέν, οι οποίοι, περί το 1920, συγκεντρώνονται γύρω από την αινιγματική κι άλλο τόσο αιθέρια Φερμίνα Μάρκες, κόρη τραπεζίτη εκ Κολομβίας, συναποτελώντας το πλήρωμα ενός μεθυσμένου ερωτικά καραβιού, είναι έτοιμοι να τραγουδήσουν το πρώτο τους λυρικό έπος. Το εξαιρετικό ίνδαλμά τους γνωρίζει, μεταξύ άλλων, να περιμένει τον κάλλιστο. Η ανανέωση της συγκινησιακής έντασης είναι συνεπώς άμεση και καταλυτική για την ψυχική διάθεση των τροφίμων του κολεγίου. Ο εαυτός ανακαλύπτει πολύ γρήγορα τα αβυσσαλέα του βάθη κι αντί να τραπεί περιδεής σε φυγή, γυμνάζεται στην άκρη των παθών. Αν και «η εκθμβωτική αυτή ύπαρξη έχει πλήρη συνείδηση πως όπου πατά το πόδι της, ο κόσμος γίνεται πιο ωραίος», θα διατηρήσει ώς ένα σημείο κάποιες επιφυλάξεις για τη λεγόμενη ακινδυνότητα της Ομορφιάς.

Ολες αυτές οι αντιφάσεις της Φερμίνα Μάρκες, σε συνδυασμό με τις θεολογικές της εμμονές και τις συναφείς προκαταλήψεις της, οι οποίες χαρακτηρίζουν τις απανταχού Ρωμαιοκαθολικές, αντί να την ακυρώσουν ως φυσιογνωμία, την καθιστούν περισσότερο θελκτική. Συνοδευόμενη από τη μικρή της αδελφή Πιλάρ και τη θεία της, την κρεολή Μαμά Ντολορέ, επισκέπτεται καθημερινά το Σαιντ Ωγκυστέν, όπου φοιτά ο μικρότερος αδελφός της, εσώκλειστος και άπραγος, ανατροφοδοτώντας, εκούσα άκουσα, την κυριολεξία, αλλά και τη μυθολογία τού σκοτεινού ή φωτεινού, πάντως κατεξοχήν σεξουαλικού αντικειμένου. Η συναισθηματική αυτή αύξηση είναι (σχεδόν) ορατή: το παιχνίδι του έρωτα κινδυνεύει έτσι ανά πάσα στιγμή να μετατραπεί σε τραγωδία.

Ο συγγραφέας, προφανώς από λόγους σκηνικής οικονομίας, διάλεξε έναν μόνο από την ομάδα των επίδοξων εραστών, τον Ζοανύ Λενιό. Αυτός θα μας πει το δικό του απελπισμένο ποίημα, χωρίς συστολές ή υπεκφυγές. Πρόκειται για έναν «χαρακτήρα αρκετά άχρωμο, για τον οποίο κανείς δεν θα μπορούσε να πει τίποτε το συγκεκριμένο», ο οποίος «είχε μπει στο Σαιντ Ωγκυστέν εννέα ετών, ξέροντας μόλις να διαβάζει. [...] Ρίχτηκε στη μελέτη όπως ένας άντρας θα ριχνόταν στο πιοτό: για να ξεχάσει. Ηταν από τους χαρακτήρες εκείνους που το εσωτερικό σχολείο τούς σφραγίζει με τρόπο ανεξίτηλο· το καταλάβαινε αυτό, και πάλευε να περιορίσει όσο μπορούσε αυτές τις επιδράσεις». Αυτός είναι λοιπόν ο πρώτος αφηγηματικός ήρωας.

Κατά τ' άλλα, η ίδια η Φερμίνα Μάρκες θα παραμείνει μάλλον μια φασματική ύπαρξη. Μόλις προς το επιλογικό τμήμα του βιβλίου θα μάθουμε ότι «ρίχτηκε [...] παθιασμένα σ' αυτό που ονόμαζε αμαρτία. Δεν γύρευε να δικαιολογήσει τον εαυτό της: αγαπούσε έναν άντρα, κι αυτό σήμαινε πως είχε χάσει την ψυχή της. Ηταν ερωτευμένη». Τελικός νικητής του ερωτικού αθλήματος θα αναδειχθεί ένα άλλο κολεγιόπαιδο, ο ολιγόλογος, αλλά σωματικά-πνευματικά προικισμένος Σάντος Ιτούρια ο πρεσβεύτερος. Ο τελευταίος, ύστερα από χρόνια, θα παντρευτεί μια κάποια ξανθιά, πιθανότατα Γερμανίδα, ενώ ο άτυχος Ζοανύ Λενιό θα πεθάνει «στον στρατώνα σε μια επιδημία, τέσσερις μήνες αφού στρατολογήθηκε». Οι αντιστοιχίες με τον Χανς Χάνσεν, την Ινγκεμποργκ Χολμ και τη Λισαβέτα Ιβάνοβνα, που γνωρίσαμε στον Τόνιο Κραίγκερ, είναι έκδηλες: η λεπτότητα των διηγητικών τρόπων του μεγάλου γερμανού δασκάλου έχει εμφιλοχωρήσει και στις σελίδες του γαλλικού πεζογραφήματος.

Το χαρακτηριστικό αυτό έργο του Βαλερύ Λαρμπώ, το οποίο μετέφερε στη γλώσσα μας, όπως θα περίμενε κανείς, με υποδειγματικό τακτ η εμπειρότατη περί των Γάλλων Βάνα Χατζάκη, πιστεύω ότι θα μπορούσε από μια άποψη να θεωρηθεί ότι συνιστά το αυθεντικό πρόπλασμα ενός καθόλα τυπικού Bildungsroman. Μια μυθοπλαστική δηλαδή ανάπτυξη της διαμόρφωσης των κεντρικών ηρώων και των αναπόφευκτων δορυφόρων τους, από τα πρώτα κρίσιμα εκείνα χρόνια της παιδικής «αθωότητας» έως τις απαρχές τής ηθικής και πνευματικής ενηλικίωσής τους.

Το μυθιστόρημα αυτό αποτελεί επίσης, από μιαν άλλη οπτική γωνία, και σπερματικό Kunstlerroman, εφόσον ο συγγραφέας εμμέσως πλην σαφώς αυτοβιογραφείται, εξειδικευόμενος, μεταξύ άλλων, στην ήπια ταξινόμηση ορισμένων πρωταρχικών προαιρέσεων ατομικής πνευματικής τάξης και στη μερική, πάντως ενδεικτική, αποδελτίωση κομβικών αισθητικών τάσεων και ροπών. Από κάθε πλευρά η Φερμίνα Μάρκες παραμένει ένα ανοικτό σχολείο λεπτών, ιδιοφυών χειρισμών του κειμενικού χωροχρόνου.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Εικαστικά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Κατ' επίφασιν αστυνομικό
Μια ιστορική μορφολογία της εξουσίας
Από τη Γερμανία στην Αγγλία με ενδιάμεσο σταθμό την Κίνα
Ραδιουργίες επί αλφαβήτου
Η προσωπική μας «σπηλιά»
Ψηφίδες σε θεατρικούς δημόσιους βίους με πόθους αετού
Ο Ιμάνουελ Καντ και το πρόβλημα των δύο κόσμων
Η διαπλανητική ρευστότητα μέσα από μια πολιτική αλληγορία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Κατ' επίφασιν αστυνομικό
Μια ιστορική μορφολογία της εξουσίας
Αινιγματικές ζωγραφιές και θελκτικές υπάρξεις
Από τη Γερμανία στην Αγγλία με ενδιάμεσο σταθμό την Κίνα
Ραδιουργίες επί αλφαβήτου
Η προσωπική μας «σπηλιά»
Ψηφίδες σε θεατρικούς δημόσιους βίους με πόθους αετού
Ο Ιμάνουελ Καντ και το πρόβλημα των δύο κόσμων
Η διαπλανητική ρευστότητα μέσα από μια πολιτική αλληγορία
Δύο κριτικές για το ίδιο βιβλίο
Ο ένδοξος βυζαντινισμός μας
Η Νέα Ρώμη και η πρώτη ευρωπαϊκή αυτοκρατορία
Κώστας Βουκελάτος
Ο ιχνευτής της σκέψης, του πολέμου και του ήθους
Συνέντευξη: Σόνια Θεοδωρίδου
Στην μπρελική ακινησία του βελγικού τοπίου
Παιδικό βιβλίο
Ο Ροβήρος, η μαθήτρια, το δειλό λιοντάρι στις λεύκες
Από τις 4:00 στις 6:00
Ιατρική περίθαλψη ...στη μουσική
Ο τραγουδιστής των λουλουδιών
Άλλες ειδήσεις
Με τον ποιητικό τρόπο του Δημήτρη Ποταμίτη - Εφτά χρόνια μετά
Το είδωλο στον καθρέφτη
Περιοδικά ανά το Πανελλήνιο