Έντυπη Έκδοση

Ραδιουργίες επί αλφαβήτου

Νάνος Βαλαωρίτης

Μα το Δία

εκδόσεις Ηλέκτρα, σ. 312, 22 ευρώ

Ο Αλφα παραδίδει το χειρόγραφό του σ' έναν εκδοτικό οίκο. Το χειρόγραφο απορρίπτεται. Τίποτε το ασυνήθιστο μέχρι εδώ. Ο επιμελητής των εκδόσεων ΑΛΤΑ, ωστόσο, για συντομία Μελ, έχει σοβαρό λόγο να πει «αλτ!» στον Αλφα και να παρεμποδίσει την κυκλοφορία του βιβλίου του, καθώς ο συγγραφέας έχει σκοπό να βγάλει στη φόρα διάφορες επαγγελματικές του ατασθαλίες, και μάλλον όχι σχετικές με την επιμέλεια. Ο νεαρός συγγραφέας έχει το ανήκουστο θράσος να απαιτεί την καταστροφή του επιμελητή ή, ακριβέστερα, την αυτοκαταστροφή του, καθώς η ενδεχόμενη συναίνεση του Μελ θα συνέτεινε στη δυσφήμισή του. Η πεισματική άρνησή του να εκδώσει το μυθιστόρημα δεν πτοεί ιδιαίτερα τον Αλφα, ο οποίος δείχνει αποφασισμένος να υπερασπίσει μέχρις εσχάτων το βιβλίο του και να το οδηγήσει στο τυπογραφείο σώο και αβλαβές, αλώβητο από παραλλαγές, περικοπές και παραποιήσεις. Ο Μελ, από την άλλη, αποδεικνύεται στυγνός στη δουλειά του. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι βγάζει δέκα μπεστ σέλερ τον μήνα, ενώ έχει ανακαλύψει μιαν άκρως αποτελεσματική μέθοδο καταστολής της σκαιότητας των κριτικών, προμηθεύοντας στους πιο χολερικούς εξ αυτών αιθέριες υπάρξεις, ικανές να ενσταλάξουν γλύκα στις γραφίδες τους. Για τις ιδιαζόντως στρυφνές περιπτώσεις έχει προβλεφθεί η χορήγηση ψυχεδελικών ουσιών. Προφανώς ο Μελ δεν πρόκειται να αφήσει ένα πρωτόλειο να απειλήσει την υπόληψή του. Βοηθούσης της εμπειρίας του στις σκευωρίες, καταστρώνει ένα δαιμόνιο σχέδιο εξόντωσης του οιηματία γραφιά, κατορθώνοντας να μετατραπεί ο ίδιος από αντικείμενο του βιβλίου στον απόλυτο κυρίαρχο των σελίδων του. Κάποιος, ωστόσο, που δρα υποχθόνια, του κλέβει τα σκήπτρα, και είναι εκείνος που θα γράψει τελικά το βιβλίο τού Αλφα.

Ο Νάνος Βαλαωρίτης συνθέτει με πολύ κέφι μια παρωδία Οδύσσειας για τα κακώς κείμενα του σιναφιού, αξιοποιώντας προσφυώς στοιχεία μοντερνισμού, εξαιρετικά οικεία ασφαλώς στη γραφή του. Η αφήγηση, χαοτική και άναρχη, τεμαχίζεται σε μικρά κεφάλαια, όπου ο εξωδιηγητικός αφηγητής, με ροπή στον εσωτερικό μονόλογο καθώς και σε δηλητηριώδεις λεκτικές παραφθορές, παρακολουθεί από το ύψος της αυθεντίας τις αψιμαχίες ανάμεσα στον νεαρό συγγραφέα και τον πανούργο Μελ. Η χρονική ακολουθία διαταράσσεται επανειλημμένα, συγχρονισμένη με τις συνεχείς αντιμεταθέσεις ρόλων μεταξύ των δύο κεντρικών προσώπων. Ο ρεαλισμός φλερτάρει με τον υπερρεαλισμό, δείχνοντας ανά πάσα στιγμή έτοιμος να καταβαραθρωθεί και να παραχωρήσει την εξουσία στο αλλόκοτο και το φανταστικό, αλλά παρ' όλα αυτά η αφήγηση παραμένει σταθερά στο χείλος του αληθοφανούς. Παρά την εκκεντρικότητά τους τα ανιστορούμενα μπορούν αβίαστα να προβληθούν στη σημερινή πραγματικότητα, όχι μόνο τη λογοτεχνική, και μέσα από τις πρόδηλες προβολές αναφαίνεται με όλη του την οξύτητα το καυστικό βλέμμα του συγγραφέα. Τα σημεία και τέρατα που εξιστορεί με σπαρταριστό χιούμορ, το οποίο ποτέ δεν εκχυδαΐζεται, γίνονται όλο και πιο αναγνωρίσιμα. Πίσω από τα ευτράπελα ενεδρεύουν σκληρές αναλογίες. Στα δεινοπαθήματα του Αλφα εγκλείονται όλα τα απίθανα που μπορούν να συμβούν σ' έναν συγγραφέα, όταν δρασκελίσει την είσοδο ενός εκδοτικού οίκου. Η διόγκωση και η παραμόρφωση των καταστάσεων που διηθούνται μέσα από το πρίσμα της παρωδίας, δεν μας εμποδίζει να προσέξουμε την αναμφίλεκτη κριτική εγρήγορση του Βαλαωρίτη όσον αφορά έναν χώρο τον οποίο τιμά, από το 1947, με ένα έργο ποικιλόμορφο, πολυσχιδές και καινοτόμο, που ουδέποτε καταδέχτηκε την αγρανάπαυση.

Τελικά μέσα από την τολμηρή συναρμογή του σατιρικού ύφους με διακειμενικές και αυτοαναφορικές παραδηλώσεις, ο Βαλαωρίτης αποδίδει με ζωντάνια τις ιλαροτραγικές αποχρώσεις του λογοτεχνικού μικρόκοσμου, ενώ στο φόντο σκιαγραφεί μια πραγματικότητα εκτροχιασμένη όσο και ζοφερή μες στην ασυναρτησία της. Ο κόσμος που κατοικούν ο Αλφα και ο Μελ φαίνεται να συσπάται από έναν ατέρμονα επιθανάτιο ρόγχο. Τα πάντα, συναισθήματα, ηθικές αντιστάσεις, πνευματικά ερεθίσματα, καλλιτεχνικά δημιουργήματα, έχουν χάσει κάθε νόημα και κινδυνεύουν να καταποντιστούν στα Τάρταρα και να γίνουν συντρίμμια. Υπό αυτές τις συνθήκες, μόνη ευοίωνη προοπτική φαντάζει η έλευση των Ταρτάρων που θα εγκαθιδρύσουν ένα «καθεστώς του παραλόγου και του παρ' ολίγου», ή, αλλιώς, τη «βασιλεία του ακατανόητου». Οπως και να έχει, οι άνθρωποι αυτοί θα είναι μια κάποια λύση, αν τελικά έρθουν.

Ο Αλφα, ωστόσο, δεν μπορεί να κάθεται να περιμένει τους Ταρτάρους, από τη στιγμή που έχει να αντιπαλέψει τις ραδιουργίες του Μελ, ο οποίος θέλει να μεταχειριστεί το χειρόγραφό του σαν Δούρειο Ιππο για την εκπόρθηση του αναγνωστικού κοινού. Ομως παρά τις έντονες αντιδράσεις του, δεν αργεί να χάσει εντελώς τον έλεγχο του γραπτού του. Η σύγχυσή του επιδεινώνεται όταν συνειδητοποιεί πως δεν είναι πια ο συγγραφέας, αλλά ένα από τα πρόσωπα του μυθιστορήματός του. Τότε αρχίζει το μαρτύριό του, καθώς περιφέρεται ανέστιος στις σελίδες προσμένοντας από κάποια επουράνια δύναμη βιβλιόφιλη να του δώσει πίσω το χειρόγραφό του. Αλλά ένα θλιβερό κακέκτυπο Οδυσσέα, όπως ο ίδιος, δεν αξίζει το έλεος του Νεφεληγερέτη, όπως επίσης δεν του αξίζει καμία ολύμπια κορυφή των γραμμάτων. Στο δικό του σύμπαν υπέρτατος άρχων είναι ένας τερπικέραυνος, διόλου ξένιος, παντεπόπτης αφηγητής, του οποίου η ετυμηγορία είναι άτεγκτη: «Ο Αλφα είχε καταντήσει ένας αναξιόπιστος αφηγητής. Ενα άθυρμα των αφηγηματικών περιστάσεων. Γι' αυτό, άλλωστε, οι πισωδρομήσεις του θα γίνουν και η κατεδάφισή του ως προσώπου με αρχή, μέση και τέλος».

Βέβαια, ο πανταχού παρών αφηγητής, καίτοι παντοδύναμος, υφίσταται κι εκείνος την υπονομευτική διάθεση του Βαλαωρίτη, ο οποίος σε κάποιο σημείο, φανερά διασκεδάζοντας, τον κάνει να χάσει τον ειρμό του, αναγκάζοντάς τον επιπροσθέτως να ομολογήσει τον αποπροσανατολισμό του. «Η αφήγηση σταμάτησε εδώ, γιατί δεν είχε πού να πάει. Πρέπει να βρω άλλον συνδετήρα με τα προηγούμενα». Πάντως δεν φαίνεται να τον απασχολεί ιδιαίτερα η μοίρα του Αλφα ως μυθοπλαστικού προσώπου, όπως τουλάχιστον δείχνει η διαπίστωσή του ότι η ιστορία του είχε «εκτραχηλιστεί και εκτραπεί σε χίλιες κατευθύνσεις, οι οποίες δεν δικαιολογούν καμιά μυθοπλασία γύρω από τον χαρακτήρα του», που ήταν «άστατος, αλλά και φιλοπαίγμων». Εδώ ο Βαλαωρίτης, κλείνοντας το μάτι στον αναγνώστη, περιγελά ξεκαρδισμένος το ίδιο το γραπτό του.

Οσο για τον Αλφα, εκείνον τον περιγελά μια αγέλαστη ειμαρμένη, μια ειμαρμένη την οποία από ένα σημείο και πέρα αντιλαμβάνεται πως δεν πρέπει να ταυτίζει με τον Μελ. Ο εχθρός του ήταν κάποιος πολύ ισχυρότερος του επιμελητή. «Ενας απρόσωπος κύριος, ένα αόρατο αφεντικό τον τραβολογούσε εκεί όπου δεν ήθελε να πάει». Η ματαιοδοξία ωστόσο δεν εκλείπει εύκολα, ακόμα και όταν δεν υπάρχει τίποτα για να τη θρέψει. Ο Αλφα παρασυρμένος από συγγραφικές ιδεοληψίες δυσανάλογες για τις δυνατότητές του, καταντά ένα «ανδρείκελο σπασμωδικό, κάνοντας χειρονομίες που δεν ήθελε, πηγαίνοντας από δωμάτιο σε δωμάτιο, προσπαθώντας να γράψει το βιβλίο του».

Κάποτε θα συμβιβαστεί με την υποτέλειά του, παραδεχόμενος ότι είναι «αλφαβητικά κατώτερος» του αφηγητή, για να υποστεί παντελώς ανήμπορος την ταπείνωση της ποδηγέτησής του. Υποβαλλόμενος στη συγγραφική αυθαιρεσία του δυνάστη του, νιώθει την υπόστασή του να αποσταθεροποιείται και να διασπάται σε αντιφατικά προσωπεία. Επόμενο είναι ως χαρακτήρας βιβλίου να φαντάζει ανεμόδαρτος, καθώς τα δονκιχοτικά του καμώματα εναντίον του αφεντικού του τον κάνουν να μοιάζει με «μια ρέμπελη δημιουργία» ή, ακόμα χειρότερα, με «ένα ξεκρέμαστο εν δυνάμει ον». Συνεχίζοντας να πιστεύει αφελώς ότι έχει σάρκα και οστά, θα προσπαθήσει να απεγκλωβιστεί από το τεχνητό περίβλημα της επινοημένης του ύπαρξης και να διαφύγει στην αληθινή ζωή. Κάθε του απόπειρα, όμως, να δραπετεύσει από το βιβλίο όπου έχει παγιδευτεί, του επιφυλάσσει καινούριες ταλαιπωρίες, διότι τόσο η προσωπικότητά του όσο και η μνήμη του, στοιχεία με βάση τα οποία θα μπορούσε να στοιχειοθετήσει εκ νέου την προσωπική του γενεαλογία, τελούν υπό τον πλήρη έλεγχο του αφηγητή. Εν ολίγοις, σε όποιο σημείο του κειμένου και αν σταθεί ο Αλφα, είτε έξω είτε μέσα σε αυτό, παρασιτεί. Η ζωή του γίνεται ανέκκλητα «μέρος μιας κύριας αφήγησης, στην οποία ο ίδιος, χωρίς να το θέλει, παίζει δευτερεύοντα ρόλο, παρ' όλο που συγκεντρώνει στο πρόσωπό του ολόκληρη την πλοκή».

Η διέλευση του Αλφα μέσα από τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη των εκδοτικών ηθών δεν τον κατευθύνει σε καμία Ιθάκη, ενώ η αξιοθρήνητη Οδύσσειά του δύσκολα θα μπορούσε να ιδωθεί σαν ένα μυητικό πέρασμα. Εχοντας αποτύχει τόσο ως συγγραφέας όσο και ως ήρωας με την αποκοτιά του να διαβεί τον «Ρουβίκωνα της μυθοπλασίας», ο Αλφα καταλήγει να αποκτήσει την όψη τού τίποτα. «Αλλά ένα τίποτα λυσσαλέο, με βουή και θόρυβο». Πολλοί συγγραφείς και πολλά βιβλία έχουν την ίδια ακριβώς τύχη με εκείνον. Βοούν, αντιλαλώντας τον «αναλφαβητισμό» τους. Κάτι που προφανώς δεν ισχύει ούτε για τον Νάνο Βαλαωρίτη ούτε για το ανά χείρας βιβλίο.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Κατ' επίφασιν αστυνομικό
Μια ιστορική μορφολογία της εξουσίας
Αινιγματικές ζωγραφιές και θελκτικές υπάρξεις
Από τη Γερμανία στην Αγγλία με ενδιάμεσο σταθμό την Κίνα
Η προσωπική μας «σπηλιά»
Ψηφίδες σε θεατρικούς δημόσιους βίους με πόθους αετού
Ο Ιμάνουελ Καντ και το πρόβλημα των δύο κόσμων
Η διαπλανητική ρευστότητα μέσα από μια πολιτική αλληγορία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Κατ' επίφασιν αστυνομικό
Μια ιστορική μορφολογία της εξουσίας
Αινιγματικές ζωγραφιές και θελκτικές υπάρξεις
Από τη Γερμανία στην Αγγλία με ενδιάμεσο σταθμό την Κίνα
Ραδιουργίες επί αλφαβήτου
Η προσωπική μας «σπηλιά»
Ψηφίδες σε θεατρικούς δημόσιους βίους με πόθους αετού
Ο Ιμάνουελ Καντ και το πρόβλημα των δύο κόσμων
Η διαπλανητική ρευστότητα μέσα από μια πολιτική αλληγορία
Δύο κριτικές για το ίδιο βιβλίο
Ο ένδοξος βυζαντινισμός μας
Η Νέα Ρώμη και η πρώτη ευρωπαϊκή αυτοκρατορία
Κώστας Βουκελάτος
Ο ιχνευτής της σκέψης, του πολέμου και του ήθους
Συνέντευξη: Σόνια Θεοδωρίδου
Στην μπρελική ακινησία του βελγικού τοπίου
Παιδικό βιβλίο
Ο Ροβήρος, η μαθήτρια, το δειλό λιοντάρι στις λεύκες
Από τις 4:00 στις 6:00
Ιατρική περίθαλψη ...στη μουσική
Ο τραγουδιστής των λουλουδιών
Άλλες ειδήσεις
Με τον ποιητικό τρόπο του Δημήτρη Ποταμίτη - Εφτά χρόνια μετά
Το είδωλο στον καθρέφτη
Περιοδικά ανά το Πανελλήνιο