Έντυπη Έκδοση

Ο Ιμάνουελ Καντ και το πρόβλημα των δύο κόσμων

...ως εξ ενός μέν καί πολλών όντων τών αεί λεγομένων είναι, πέρας δέ καί απειρίαν εν αυτοίς σύμφυτον εχόντων.

Πλάτων, Φίληβος, 16c

...ότι όσα κάθε φορά λέγεται ότι υπάρχουν αποτελούνται από ένα και από πολλά και ότι το πέρας και το άπειρο ενυπάρχουν σ' αυτά σαν σύμφυτες ιδιότητες.

μτφρ.: Μ. Ανδρόνικος

Είναι μια θέση κοινά παραδεκτή πως το πρόγραμμα του Διαφωτισμού, που συνίστατο σε μεγάλο βαθμό στην απελευθέρωση της ανθρώπινης σκέψης από την κατασταλτική επίδραση της μαγείας, συνέβαλε στην ωρίμανση της συμβολικής γλώσσας της ανθρωπότητας, καθώς τούτη τώρα, όπως διατεινόταν η Aufklarung (ο Διαφωτισμός), θα προσπαθούσε να θέσει τη γνώση ως στέρεο υπόβαθρο της φαντασίας. Δεν θα 'ταν ίσως άστοχο να παρατηρήσουμε πως καθώς τούτη η συμβολική γλώσσα δυνάμωνε σε καιριότητα ακολουθώντας σαν τρόπος σκέψης τα ολοένα και πιο λαμπρά επιστημονικά επιτεύγματα της νέας εποχής, κληρονομιά τούτα εδώ με τη σειρά τους των επιτευγμάτων της Αναγέννησης και του Ουμανισμού, από την άλλη πλευρά, όμως, φτώχαινε σε περιεχόμενο, καθώς ο πλήρης αρχετύπων συμβολικός χώρος της μαγείας, του αποκρυφισμού και σύμπας ο χώρος του ανορθολογισμού καταδικάζονταν στο πυρ το εξώτερον. Από τη στιγμή που η πραγματικότητα του ανορθολογικού, ακόμα και με την αμιγώς πλατωνική του έννοια, που κι αυτή τείνει να εξοβελιστεί από το καρτεσιανό πρόγραμμα, η πραγματικότητα του αποκρυφισμού, της αλχημείας, συνελόντι ειπείν της λογικής με τη μορφή που τούτη παίρνει ως συμβολική έκφραση του χώρου του ανορθολογικού, κατηγοριοποιείται ως δεισιδαιμονία και ως αποτέλεσμα της κακής παιδείας του ευρωπαίου πολίτη, ο μεσαιωνικός τρόπος σκέψης που δεν παύει να επιβιώνει στην ευρωπαϊκή ιστορία σε καμία στιγμή της, όχι μόνο μένει ανέστιος, αφού το οργιώδες μεσαιωνικό φαντασιακό δεν έχει πλέον επαρκή μέσα για να εκφραστεί, αλλά και η ανθρώπινη ψυχή, οι ψυχές των πολιτών της νεωτερικότητας, θα στερούνται στο εξής κατάλληλων εργαλείων για να εκφράσουν τα σκοτεινότερά τους υποστρώματα και κομμάτια.

Οι μεσαιωνικές καταβολές της ευρωπαϊκής σκέψης, οι οποίες θα επανακάμψουν με τελείως διαφορετικό τρόπο κατά το τέλος του 19ου αιώνα, θα είναι αδιάλειπτα, μα υπόρρητα παρούσες σε κάθε προσπάθεια της διαφωτιστικής σκέψης να διατυπώσει λογοκρατούμενες κατηγορίες, ενίοτε ως σκοτάδι, κίνδυνος, ασάφεια και αμηχανία που υφέρπουν κάθε μεγάλου μεταφυσικού συστήματος της νεωτερικότητας, ενίοτε δε ως Ρήγμα ερωτημάτων όσον αφορά την επάρκεια των δοκιμαζόμενων κατηγοριών, αλλά και το ίδιο το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, που απειλεί να καταπιεί τόσο το εκάστοτε έργο όσο και την ίδια την προσωπικότητα του νεότερου φιλοσόφου.

Στο αποκορύφωμα του εγχειρήματος του Διαφωτισμού εμφανίζεται η επιβλητική μορφή του Ιμάνουελ Καντ (Immanuel Kant), του φιλοσόφου της Κενιξβέργης. Με την Κριτική του Καθαρού Λόγου, το 1781, ο Καντ δίνει στην ανθρώπινη φαντασία μια συνετή οξυδερκή όσο και περίοπτη θέση· στον κόσμο του «των τριών επιπέδων» (Εποπτεία, Νόηση, Λόγος) θα διακρίνει δύο κεντρικές περιοχές των αντικειμένων: των Φαινομένων και των Πραγμάτων καθ' Εαυτά, δύο σαφώς οριοθετημένες μεταξύ τους περιοχές, για την προέλευση των οποίων έχει χυθεί όχι και λίγη μελάνη, «δύο κόσμους» θα λέγαμε που θα καθορίσουν τη σύγχρονη σκέψη του απ' άκρον εις άκρον. Ο Καντ που στο δοκίμιό του «Τι είναι Διαφωτισμός» στρέφεται ρητά ενάντια σε κάθε λογής αυθεντία, θα στηρίξει την όλη θεώρησή του στις «συνθετικές κρίσεις a priori, στις υπερεμπειρικές λογικές αρχές, βάσει των οποίων ερμηνεύεται η εμπειρία, οι οποίες θα συστήσουν το θεμέλιο της υποκειμενοκεντρικής του επανάστασης: της κοπερνίκειας επανάστασης - η οποία υποδηλώνει προτεραιότητα του υποκειμένου έναντι του αντικειμένου, και εισάγει στη σύγχρονη σκέψη.

Κάποιες παραγνωρισμένες καταβολές της καντιανής προβληματικής

Η έννοια της «απροσδιοριστίας» παίρνει στη θεωρητική σκέψη του 20ού αιώνα μια όλως δεσπόζουσα θέση, λόγω της Κβαντικής Φυσικής Θεωρίας του Χάιζενμπεργκ (Heisenberg), σύμφωνα με την οποία «η αρχή της απροσδιοριστίας» -έννοια σχετική με τη μέτρηση της θέσης και της ορμής ενός σωματιδίου σε δεδομένες συνθήκες- αναλαμβάνει ρυθμιστικό ρόλο στη Θεωρητική Φυσική του περασμένου αιώνα.

Πιστεύουμε πως η έννοια της απροσδιοριστίας έχει έναν ιδιαίτερα εξέχοντα ρόλο, κατά τη διάρκεια της τρισχιλιετούς πορείας τής μεταφυσικής, αδιάλειπτα, μα ρόλο «συγκεκαλυμμένο». Συνιστά πραγματικότητα των μαθηματικών, της γεωμετρίας (ανιχνεύσιμη ακόμα και στα παμπάλαια παράδοξα «του λαγωού και της χελώνης» ή του βέλους του Ζήνωνα), καθώς και έννοια δίχως τη συνεισφορά της οποίας ίσως η νόηση της έννοιας του αναξιμάνδρειου «απείρου» είναι αδύνατη. Πέραν τούτου, η έννοια της απροσδιοριστίας αφορά την καντιανή (και όχι μόνον) παράσταση (Vorstellung - η αισθητηριακή πρόσληψη της εξωτερικής πραγματικότητας, η νοερή εικόνα ενός ή κάποιων πραγμάτων), αλλά και τον χώρο των καντιανών Πραγμάτων καθ' Εαυτών - αφού αυτά συνιστούν όντα απαλλαγμένα προσδιορισμών.

Η έννοια της απροσδιοριστίας ανιχνεύεται, κατά τη γνώμη μας, κατεξοχήν, όπου θεμελιωδώς και «κατοικεί», στην 3η υπόθεση του πλατωνικού Παρμενίδη, υπόθεση σκοτεινή και δυσανάγνωστη, η αποσφράγιση της οποίας δεν πραγματοποιείται δίχως «φιλοσοφικό κόστος». Στον συγκεκριμένο διάλογο -εστιάζουμε την 3η υπόθεση του διαλόγου- συνιστά κεντρικό προσανατολισμό του Πλάτωνα, ο οποίος προσδιορισμός για πολλούς και συγκεκριμένους λόγους στο κατοπινό του έργο, όπως και στη συνέχεια του διαλόγου, εγκαταλείπεται, ως πυρήνας προγραμματικής διακήρυξης -στην 3η υπόθεση του διαλόγου κάτι τέτοιο θέλει να είναι- με ασύλληπτο κόστος και επιπτώσεις για όλη τη μεταγενέστερη φιλοσοφική παράδοση. (Ο Πλάτων καταπιάνεται με την έννοια της απροσδιοριστίας στους περισσότερους όψιμους διαδόχους του, όπως στον Σοφιστή, στον Φίληβο, στον Τίμαιο, παρουσιάζοντας την προβληματική του με διαφορετικό κάθε φορά τρόπο.)

Αν ο πλατωνικός Παρμενίδης συνιστά εν πολλοίς το πρόγραμμα της δυτικής μεταφυσικής στο σύνολό της, με μία δυναμική που μόνον ο μεγάλος έλληνας στοχαστής μπορεί από την εποχή του να διακρίνει, δεν παύει πάντως να συνιστά και μια πραγματεία που αφορά «τη συγκρότηση της Εννοιας», αυτής της θεμελιακής κεντρικής κατηγορίας της δυτικής σκέψης (η γερμανική Begriff), για την οποία θα γράφει πολύ αργότερα ο Χέγκελ (Hegel) στη Λογική του.

Στον εν λόγω διάλογο ο Πλάτων, κάνοντας χρήση της υποθετικής μεθόδου, επιχειρεί να σκιαγραφήσει τη σχέση «του ενός με τα πολλά», μ' αυτό το εγχείρημα όμως δεν κάνει τίποτε άλλο από το να εκθέτει, με τις εννέα (9) υποθέσεις του διαλόγου, τα εγγενή στάδια της σκέψης που θα πρέπει να θεματοποιηθούν για να φτάσουμε να μιλάμε για ό,τι αργότερα θα εκθέσει ο Χέγκελ (Hegel) στη Λογική του με τη θεωρία της έννοιας» (Lehre von Begriff).

Ο Πλάτων στην 3η υπόθεση του διαλόγου μιλά ούτε λίγο ούτε πολύ για «τη μορφή τού Είναι», για τη μορφή του ελάχιστου, του πυρηνικού συστατικού των πραγμάτων· σ' αυτό το Είναι, το οποίο δένει άρρηκτα με τον όρο - αρχή «εξαίφνης», διακρίνει «δύο στιγμές», τη μία όταν η ύπαρξη επιβεβαιώνεται και τη δεύτερη όταν η ύπαρξη αναιρείται· τούτες δε οι δύο στιγμές είναι αξεχώριστα «δεμένες» μεταξύ τους, δίχως διαχωριστική γραμμή, δίχως «όριο» -μια εκδοχή «της ενιαίας διπλής φάσης» του Γκαίτε (Goethe). Το πνεύμα τη στιγμή που επιβεβαιώνεται ως ύπαρξη, ως «Είναι», είναι «δίσημο», τούτος ο πυρήνας κάθε πραγματικότητας είναι «δίσημος», ενέχει «ουσιώδη απροσδιοριστία»· μέχρις εδώ όμως σχετικά με τον πλατωνικό Παρμενίδη.

Κάποια στοιχεία του καντιανού κόσμου και το Πράγμα καθ' Εαυτό

Η καντιανή Κριτική του Καθαρού Λόγου, η οποία εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1781, αποτελεί ένα εξόχως καινοτόμο έργο. Οι «συνθετικές κρίσεις a priori, το ακρογωνιαίο θεμέλιο της Κριτικής του Καθαρού Λόγου, συνιστούν υπερεμπειρικές λογικές αρχές, με τις οποίες προσεγγίζεται και ερμηνεύεται ο κόσμος της εμπειρίας, στην καντιανή γλώσσα ο κόσμος των φαινομένων (Erscheinungen). Αυτή δε καθεαυτήν η Φύση, στο σύνολό της, συνίσταται σε «αλληλουχία φαινομένων διατεταγμένων κάτω από νόμους». Η γνωστική ικανότητα του ανθρώπου, τη στιγμή που αυτός θέλει να προσεγγίσει την πραγματικότητα που τον περιβάλλει, βασίζεται σε δύο πηγές: στην Αισθητικότητα (Sinnlichkeit) και στη Διάνοια (Verstand, η ικανότητα σύνδεσης του παραστασιακού υλικού, σύμφωνα με κανόνες), δύο δυνάμεις που, όπως βεβαιώνει ο ίδιος ο Καντ, ίσως να ξεφυτρώνουν από μια κοινή, μα άγνωστη σε εμάς ρίζα.

Για να απαντήσει στο επιστημολογικό ερώτημα «Πώς είναι δυνατή η σκέψη», ο Καντ, συγκροτεί την κριτική του φιλοσοφία, η οποία θα καθοδηγείται από τη μέθοδο την οποία αυτός εφάρμοσε: την Υπερβατολογική Μέθοδο (Tranzendental).

Με τον όρο υπερβατολογικός ο Καντ αναφέρεται σε ό,τι προηγείται, σαν γεγονός, κάθε εμπειρίας, συνιστά δε προϋπόθεση της εμπειρικής γνώσης. Από την πλευρά της, η εμπειρία (Erfahrung) είναι η συνένωση δύο στοιχείων: της αισθητηριακής αντίληψης και της Διάνοιας. Από εδώ πρέπει εξάλλου να ξεκινήσουμε για να πραγματευτούμε τα δύο κεντρικά καντιανά ερωτήματα: «Πώς είναι δυνατές οι συνθετικές κρίσεις a priori;» και «Πώς είναι δυνατή η μεταφυσική ως επιστήμη;». Οσο και αν είναι σχεδόν βέβαιο πως ο αναγνώστης θα αισθανθεί αμηχανία προσπαθώντας να εισδύσει στη σκοτεινή Υπερβατολογική παραγωγή των κατηγοριών (πρώτη και δεύτερη Deduktion) ή στον βαθυστόχαστο Σχηματισμό (Schematismuslehre), ξεκάθαρο γίνεται τόσο το ότι δίχως τις κατηγορίες δεν θα είχαμε συνείδηση αντικειμένων, μα μονάχα αταξινόμητο και χαοτικό περιστασιακό υλικό, όσο και ότι «η φαντασία» είναι ο τόπος του περίφημου Υπερβατολογικού Σχήματος (Schema), το οποίο μας οδηγεί στη δυνατότητα της γνώσης της φύσης, σύμφωνα με αξιώματα, στην υπερεμπειρική καθαρή φυσική επιστήμη.

Η πολυδαίδαλη Κριτική του Καθαρού λόγου ολοκληρώνει την οικοδόμηση του καντιανού κόσμου με τη θέσπιση δύο σαφώς διακεκριμένων μεταξύ τους περιοχών της πραγματικότητας των αντικειμένων. Ο Καντ δανείζεται από την αρχαία φιλοσοφία τη διάκριση φαινομένων και νοουμένων. Ο καντιανός κόσμος των Φαινομένων -ο κόσμος της εμπειρίας- αντιδιαστέλλεται προς τον κόσμο των Πραγμάτων καθ' Εαυτά, τα οποία συνιστούν αντικείμενα παντελώς ανεπίδεκτα λόγου, που υπάρχουν μονάχα για τον εαυτό τους και δεν είναι προσπελάσιμα από την ανθρώπινη εμπειρία.

Η ύπαρξη των Πραγμάτων καθ' Εαυτών συνιστά μέσα στην καντιανή κατασκευή προϋπόθεση απολύτως αναγκαία για να υπάρξει ο κόσμος των Φαινομένων -τα Φαινόμενα συνιστούν εκφάνσεις των Πραγμάτων καθ' Εαυτά- και το Πράγμα καθ' Εαυτό κρύβεται πίσω από το Φαινόμενο, καταδικασμένο στην παντοτινή σιωπή, μα ρυθμίζοντας καίρια την καντιανή συλλογιστική, καθώς ανοίγει τον δρόμο για την ηθική καντιανή φιλοσοφία και για την έννοια της ελευθερίας, η οποία μέσα από την Κριτική του Πρακτικού Λόγου ολοκληρώνει το πρόγραμμα της πρώτης κριτικής.

Η προβληματική του Πράγματος καθ' Εαυτού έχει σημαδέψει τη νεότερη σκέψη - πρώτα απ' όλα ο Χέγκελ αισθάνεται την υποχρέωση να ανακατασκευάσει τούτη την «προβληματική» κατ' αυτόν έννοια και ίσως θ' αποτελούσε ματαιοπονία να αρκεστεί κανείς μονάχα στην τάδε ή στη δείνα προσέγγιση, τη στιγμή που σύμπασα η σύγχρονη σκέψη ξεπηδά, σε μεγάλο βαθμό, μέσα από τούτη τη βαθυστόχαστη προβληματική· αυτό που θέλουμε να επισημάνουμε είναι πως το καντιανό Πράγμα καθ' Εαυτό χαρακτηρίζεται από την απουσία προσδιορισμών, ανοίγει τον δρόμο προς το «μη προσδιορισμένο», κάτι που στη συγκεκριμένη περίπτωση τίθεται εκ μέρους του Καντ ως αίτημα. Ο καντιανός κόσμος και η καντιανή έννοια της ελευθερίας της Κριτικής του Πρακτικού Λόγου ρυθμίζονται από τούτον τον χώρο της απουσίας προσδιορισμών. Η έννοια της απροσδιοριστίας -την οποία σχολιάσαμε ήδη σε σχέση με την 3η υπόθεση του πλατωνικού Παρμενίδη- δεν είναι μεν ρητά παρούσα στην καντιανή προβληματική (αν εξαιρέσουμε τη θεματική της παράστασης στην οποία θα αναφερθούμε στη συνέχεια), μα ο δρόμος για την απροσδιοριστία, θα λέγαμε, προλειαίνεται μέσα από τη θεματοποίηση του αχανούς χώρου του Πράγματος καθ' Εαυτού, η οποία συνιστά ακραία διαστολή των καντιανών κατηγοριών στα όριά τους και ίσως και διεύρυνσή τους ακόμα και πέραν των ορίων τους. Η θεματοποίηση του Πράγματος καθ' Εαυτού συνιστά, κατά τη γνώμη μας, ρητό υπαινιγμό για έναν ολόκληρο χώρο αρχετύπων, σημασιών, ψυχικών και πολιτισμικά προσδιορισμένων ενορμήσεων και γλωσσικών παραπομπών, χώρος ο οποίος υφέρπει της ratio (της συνολικής παράδοσης του ορθού λόγου) και μένει μέχρι και τις αρχές του 20ού αιώνα επτασφράγιστος, κυριολεκτικά «άρρητος». Ενας χώρος που σφραγίζεται από την προβληματική της παράστασης (Vorstellung).

Σχετικά με την προβληματική της παράστασης

Ας κλείσουμε τα μάτια και ας φανταστούμε ένα λιβάδι ή το εσωτερικό ενός δωματίου. Η εικόνα που έχουμε στη φαντασία μας είναι ό,τι καλούμε παράσταση (Vorstellung). Από την παράσταση -από την παράσταση του εσωτερικού ενός δωματίου π.χ.- απουσιάζουν παντελώς τα περιγράμματα των αντικειμένων· η παράσταση είναι κατεξοχήν ένας τόπος όπου εδράζει η απροσδιοριστία. Η ανάδυση ολοένα και νέων παραστάσεων από την ανθρώπινη ψυχή συνιστά ανάδυση της ετερότητας, γένεση μορφών, αμιγή οντογένεση, τόπο της «απερίσταλτης ετερότητας», σύμφωνα με τη θέση του Καστοριάδη. Ο Πλάτων μιλά για τη «θολή εικόνα» μέσα από την οποία εμφανίζεται η ιδέα - μ' αυτόν τον τρόπο θέτει τα δάκτυλά του «επί τον τύπο των ήλων» συνεισφέροντας στη διατύπωση κάποιων καίριων ερωτημάτων: Υποβαστάζει πράγματι η παράσταση τη σκέψη; Σε ποιο βαθμό συνιστά η παράσταση έδαφος στήριξης των εννοιών; Ο Καστοριάδης, ο οποίος αφιερώνει μεγάλο μέρος του έργου του στη διεξοδική πραγμάτευση της προβληματικής του παράστασης, πιστεύει πως «το πρόβλημα της παράστασης» συνιστά και «το πρόβλημα της φιλοσοφίας» εν γένει, ένα πρόβλημα όμως που συγκαλύπτεται κατά τους περισσότερους αιώνες που συγκροτούν τη μεγάλη δυτική φιλοσοφική παράδοση. Ο Καστοριάδης συνδέει την παράσταση με «το φαντασιακό» (ο γνωστός δικός του όρος), και βλέπει την πραγματικότητα των μορφών ν' αναδύονται υπό τη μορφή παραστασιακού ρου μέσα από την ανθρώπινη φαντασία, η οποία με τη σειρά της συνιστά την κύρια ικανότητα, την κύρια δεξιότητα, με την οποία είναι προικισμένη η ανθρώπινη ψυχή.

Ασχετα από το αν «το πρόβλημα της παράστασης» συνιστά αυτόχρημα και «το πρόβλημα της φιλοσοφίας» εν γένει -ένα ζήτημα που φυσικά δεν είναι δυνατόν να πραγματευθούμε στο παρόν κείμενο-, ωστόσο ένα είναι βέβαιο: η θεματική της παράστασης θέτει μία σειρά από ερωτήματα, τα οποία δεν είναι εύκολο ν' απαντηθούν, τούτα όμως τα ερωτήματα διαγράφουν έναν δρόμο που είναι δυνατόν να οδηγήσει σε αξιοπρόσεκτα μονοπάτια.

Αυτή καθεαυτήν η παράσταση ασκεί πάνω στο ανθρώπινο Ον μια αδιανόητη εξουσία. Συγκεκριμένες παραστάσεις είναι δυνατόν να τρελάνουν κάποιον ή να τον οδηγήσουν στον φόνο ή στην αυτοκτονία. Παρατηρήσιμο είναι επίσης πως οι άνθρωποι δίνουν τις σκληρότερες μάχες τους για να υπερασπιστούν «τον παραστασιακό τους χώρο», το περιεχόμενο του παραστασιακού τους ρου - μ' αυτό εννοούμε πως μάχεται κανείς για συγκεκριμένα πράγματα που έχει στο μυαλό του και τα οποία αντιλαμβάνεται με τη φαντασία του και όχι χάριν κενών εννοιών. Οι παραστάσεις, θα λέγαμε, είναι κύριο εργαλείο της ανθρώπινης ψυχής, ή όνομα καλύτερα, οι παραστάσεις ορίζουν, προσδιορίζουν και οριοθετούν την ανθρώπινη ψυχική λειτουργία. Μ' αυτήν την έννοια συνιστούν «όριο» ενορμήσεων, ενστικτικών ώσεων και βιολογικών παραμέτρων της ανθρώπινης ψυχής - αποτελούν την άλλοτε ήρεμη και άλλοτε ταραγμένη επιφάνεια μιας τεράστιας, μιας απύθμενης δεξαμενής. Οι άνθρωποι δρουν και αντιδρούν, χαίρονται και λυπούνται, γεννιούνται και πεθαίνουν, διηγούνται ιστορίες, ονειρεύονται και ερωτεύονται κάτω από την αδιάλειπτη ισχύ του παραστασιακού ρου, που οριοθετεί την ψυχική τους άβυσσο. Οταν μιλά όμως κανείς για ανθρώπινη ψυχή μιλά αυτόχρημα και για ανθρώπινη σκέψη. Ο κόσμος αποτυπώνεται στην ανθρώπινη ψυχή και τα ανθρώπινα γνωστικά σχήματα εγχαράσσονται με τη σειρά τους στην εξωτερική πραγματικότητα σε μια διαλεκτική διαδικασία, με αποτέλεσμα ό,τι καλούμε γνώση - σε οριακές στιγμές μιλάμε για κοσμοείδωλο και το κοσμοείδωλο είναι συνάμα και εικόνα, είδωλο, παράσταση.

Σύνοψη και επίλογος

Στον παραστασιακό ρου ενός ανθρώπου συνοψίζεται η ψυχική του πραγματικότητα στο σύνολό της. Η ροή και η εναλλαγή των παραστάσεων, όμως, δεν αφορά αποκλειστικά μεμονωμένα άτομα αλλά και κοινωνικές ομάδες και κοινωνικά σύνολα, που δρουν σε συγκεκριμένες ιστορικές φάσεις. Η παράσταση «σφραγίζει» έναν αχανή χώρο αρχετύπων, σημασιών, ψυχικών και πολιτισμικά προσδιορισμένων ενορμήσεων και γλωσσικών παραπομπών, έναν χώρο τον οποίο υπαινίσσεται το καντιανό Πράγμα καθ' Εαυτό, ο οποίος υφέρπει του καντιανού Πράγματος καθ' Εαυτού - χώρος για τον οποίο μιλά ο Πλάτων γεμάτος περίσκεψη, μα με εξαιρετική ενάργεια και αξιοπρόσεκτη αποφασιστικότητα στην 3η υπόθεση του Παρμενίδη, θεματοποιώντας προφητικά ίσως την έννοια της απροσδιοριστίας και παραβιάζοντας το αυστηρό πρόγραμμα «του πέρατος», τα οποίο τραγικά θα υποστηρίζει ώς το τέλος της ζωής του. Ας αναρωτηθούμε μονάχα: πού ανήκει γλωσσικά και νοηματικά -σε ποιον χώρο σημασιών, ένα ποίημα του Μίλτου Σαχτούρη ή ακόμα, που ανιχνεύεται η απίστευτη εμβέλεια της «αναλυτικής φιλοσοφίας» στα φιλοσοφικά συστήματα του 19ου αιώνα;

Καθώς διαπιστώνουμε την τρομακτική ρήξη των πλαισίων της παραδοσιακής σκέψης κατά τον 20ό αιώνα και τη γέννηση πλήθους δεδομένων, αν όχι ενός νέου κόσμου, θα 'ταν ίσως σκόπιμο να δούμε πως τούτη η ρήξη είναι αποτέλεσμα μιας αργής διαδικασίας κυοφορίας, ίχνη γενεσιουργά της οποίας διακρίνονται σ' όλη την ιστορία της δυτικής μεταφυσικής.

Στην παράσταση συνοψίζεται και εκφράζεται όλο το αρχέγονο (και μη αρχέγονο) ψυχικό και ενορμησιακό, άρρητο, μα υπόρρητο στις κατηγορίες τής ratio, υπόβαθρο των κατηγοριών του Αριστοτέλη, υλικό το οποίο ωθεί τούτες τις κατηγορίες σε εκ των ένδον διάρρηξη. Η εγελειανή Begriff καθώς και η πρόγονός της, η πλατωνική ιδέα, κλείνουν μέσα τους περιεχόμενα σημασιακά, τα οποία μένουν ανενεργά για χιλιετίες και σφραγίζονται κάτω από την παγίωση της παραστάσεων σε έννοιες. Τα προαιώνια οικουμενικά αυτά περιεχόμενα των εννοιών κινητοποιούνται υπό τη μορφή ροής παραστάσεων, παραστασιακού ρου, άλλοτε ως ιστορική δυναμική (πόλεμοι, επαναστάσεις, κοινωνικές αλλαγές), άλλοτε δε ως δυναμική των ίδιων των εννοιών της δυτικής μεταφυσικής - μιλάμε για έννοιες που κρύβουν μέσα τους, ούτε λίγο ούτε πολύ, και την πραγματικότητα της τρέλας που αφορά όλους ανεξαιρέτως τους ανθρώπους [ας θυμηθούμε τον Φουκώ (Foucault)]. Τούτο το υπόρρητο στη ratio και φυλακισμένο στην εγελιανή έννοια (Begriff) υλικό -ένα υλικό που γεννήθηκε από «ανορθολογικές μήτρες»- διαρρηγνύει τα περιβλήματα των κεντρικών κατηγοριών της δυτικής σκέψης και τις ωθεί στην αυτοαναίρεσή τους απελευθερώνοντας τα ουσιαστικά και ουσιώδη τους περιεχόμενα -περιεχόμενα γεμάτα απροσδιοριστία, μα απροσδιοριστία «δομημένη»- έναν νέο κόσμο.

Προσβλέποντας σ' ένα δύσκολο, μα ίσως εφικτό καλύτερο μέλλον, θα λέγαμε πως αν η μαγεία δεν κατόρθωσε να ερμηνεύσει τον κόσμο, εντούτοις, προσέφερε μια ενδιαφέρουσα συμβολική γλώσσα για να μιληθούν αρχέγονα και μεγάλης εμβέλειας υποστρώματα της ανθρώπινης ψυχής - αυτός άλλωστε υπήρξε και ο ρόλος της αλχημείας, που είχε στόχο την αυτογνωσία. Καθώς τα θεμέλια της δυτικής ορθολογικότητας δεν παύουν σε καμία στιγμή της υπερδισχιλιετούς τους διαδρομής να τροφοδοτούνται από περιοχές της σκέψης που είναι δύσκολο να εκφραστούν με ρητά εννοιολογικά μέσα, πολύ δύσκολα το θεωρητικό οπλοστάσιο της παραδοσιακής μεταφυσικής θα επαρκεί στο εξής για να εκφράσει τις σκοτεινότερες περιοχές της ανθρώπινης ψυχής, διαίσθησης και φαντασίας.

Σε απόσταση από χαρτορίχτρες και φιλοχρήματους μάγους, ίσως μπορέσουμε ν' ανακαλύψουμε ακόμα και σαν όριο του ορθού Λόγου και «τη μυστική διάσταση» του κόσμου και της πραγματικότητας. Ενός κόσμου που, τελικά, ίσως μόνον ως «μωσαϊκό σημασιών» μπορούμε να τον δούμε.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Κατ' επίφασιν αστυνομικό
Μια ιστορική μορφολογία της εξουσίας
Αινιγματικές ζωγραφιές και θελκτικές υπάρξεις
Από τη Γερμανία στην Αγγλία με ενδιάμεσο σταθμό την Κίνα
Ραδιουργίες επί αλφαβήτου
Η προσωπική μας «σπηλιά»
Ψηφίδες σε θεατρικούς δημόσιους βίους με πόθους αετού
Η διαπλανητική ρευστότητα μέσα από μια πολιτική αλληγορία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Κατ' επίφασιν αστυνομικό
Μια ιστορική μορφολογία της εξουσίας
Αινιγματικές ζωγραφιές και θελκτικές υπάρξεις
Από τη Γερμανία στην Αγγλία με ενδιάμεσο σταθμό την Κίνα
Ραδιουργίες επί αλφαβήτου
Η προσωπική μας «σπηλιά»
Ψηφίδες σε θεατρικούς δημόσιους βίους με πόθους αετού
Ο Ιμάνουελ Καντ και το πρόβλημα των δύο κόσμων
Η διαπλανητική ρευστότητα μέσα από μια πολιτική αλληγορία
Δύο κριτικές για το ίδιο βιβλίο
Ο ένδοξος βυζαντινισμός μας
Η Νέα Ρώμη και η πρώτη ευρωπαϊκή αυτοκρατορία
Κώστας Βουκελάτος
Ο ιχνευτής της σκέψης, του πολέμου και του ήθους
Συνέντευξη: Σόνια Θεοδωρίδου
Στην μπρελική ακινησία του βελγικού τοπίου
Παιδικό βιβλίο
Ο Ροβήρος, η μαθήτρια, το δειλό λιοντάρι στις λεύκες
Από τις 4:00 στις 6:00
Ιατρική περίθαλψη ...στη μουσική
Ο τραγουδιστής των λουλουδιών
Άλλες ειδήσεις
Με τον ποιητικό τρόπο του Δημήτρη Ποταμίτη - Εφτά χρόνια μετά
Το είδωλο στον καθρέφτη
Περιοδικά ανά το Πανελλήνιο