Έντυπη Έκδοση

Μηνιαία, άγρυπνα και φωτεινά

Αρχαίες και νεότερες ημέρες τέχνης

Jean-Francois Mattei

Η εσωτερική βαρβαρότητα

δοκίμιο για τη σύγχρονη ακοσμία

μετφρ.-σχ.: Ζωή Αντωνοπούλου-Τρεκλή

εκδόσεις Αρμός , σ. 560, ευρώ 30,44

 Η μετάφραση είναι εξαιρετική και τα σχόλια πληρέστατα.

Ο Μ. αναζητεί τις καταβολές της βαρβαρότητας στα αρχαία χρόνια και οι αναφορές του καλύπτουν ένα ευρύτατο φάσμα κειμένων και έργων. Ωστόσο, το ενδιαφέρον για μένα είναι ότι συνδυάζει τη βαρβαρότητα με το νεωτερικό υποκείμενο «και τη συνακόλουθη ακοσμία». Σωκράτης και Πλάτων είναι από τους πρώτους που θίγουν το ζήτημα της εσωτερικής ψυχικής βαρβαρότητας μέσα στην οποία βυθίζεται ο άνθρωπος, αν δεν στραφεί προς τα άνω: στο φως του Αγαθού. Οσον αφορά τους καιρούς μας και το «νεωτερικό υποκείμενο», ο σ. το προσδιορίζει με μια απλή και καίρια διατύπωση: «Η ανάγκη να ανάγει τα πάντα στον εαυτό του» (σ.22).

Ο σ. βλέπει στη σχέση Ελλήνων-Τρώων τη σχέση Ευρώπης-Ασίας και, όταν πρόκειται για τη σχέση Ελλήνων-βαρβάρων, εδράζει τη διαφορά στο επίπεδο λόγου-φωνής έναντι μιας χαοτικής (αν όχι και χασμωδικής) αντιμετώπισης του κόσμου: είναι σαν να αφήνεις τον εαυτό σου έρμαιο της εσωτερικής σου βίας. Κατ' αυτόν, όταν η τραγωδία (δηλαδή ο πολιτισμός) ανεβάζει στη σκηνή τη βαρβαρότητα, είναι για να την καθάρει. Αυτό μαζί με τη φράση του Πλάτωνα από την Επινομίδα «Λάβωμεν σε ως ότιπερ αν Ελληνες βαρβάρων παραλάβωσι, κάλλιον τούτο εις τέλος απεργάζονται», παρέχουν πιο ολόκληρη εικόνα του πράγματος.

Ο Ηράκλειτος, πριν από τον Πλάτωνα, χαρακτηρίζει βάρβαρες τις ψυχές που μένουν προσκολλημένες στις αισθήσεις, αντί να στραφούν στον «λόγο». Φυσικά τον «ξυνόν», τον κοινόν δηλαδή λόγο, που κατοικεί τον άνθρωπο και ρυθμίζει το Σύμπαν. Στους αντίποδες είναι η «ιδία φρόνησις» και καταλαβαίνουμε τι σχέση έχει αυτή η «φρόνησις» (που συχνά είναι αφροσύνη) στην εποχή μας. Σημασία έχει ο ελεύθερος άνθρωπος= ο πολιτισμένος= ο μη βάρβαρος= ο ακολουθών τον (ξυνό) κοινό λόγο και όχι τον ατομικοποιημένο. Αυτός ο ατομικοποιημένος, ιδιωτικός, κλειστός ψυχικός χώρος, που δεν παίρνει είδηση τον «ξυνόν λόγον», είναι η βαρβαρότητα, ο γκρεμός μέσα στον οποίο πέφτουν οι πολλοί, κατά Ηράκλειτον (και όχι μόνο κατ' αυτόν).

Ο Πλάτων, μας λέει, πάει πέρα από τον Ηράκλειτο: η ψυχή για να «σωθεί» πρέπει να ανασυρθεί από το βαρβαρικόν βόρβορον (Πολιτεία VII, 533d) «και να την κάνουμε να προσεγγίσει αυτό που βρίσκεται άνω», αφού για τον Σωκράτη-Πλάτωνα «η βαρβαρότητα είναι η εσωτερική, άναρθρη ακόμα, γλώσσα της ψυχής» (σ. 157). Ο Μ. εντοπίζει στον Πλάτωνα θεμελίωση ψυχολογικής και ηθικής θεωρίας της ψυχής (;) φρονεί ότι πάνω σε αυτήν ο δυτικός πολιτισμός μπόλιασε «την αντίληψή του για την ανθρωπιά». Προσθέτει ότι ο Πλάτων δεν γνωρίζει ακόμη το «πρόσωπο» (σκέψη με την οποία θα συμφωνούσε και ο μητροπολίτης Περγάμου), «με την έννοια που του αποδίδει ο Αυγουστίνος» (εδώ μάλλον θα διαφωνούσε), τη «συνείδηση» με την έννοια του Καρτέσιου, το «εγώ» με την έννοια του Ρουσό, το «υποκείμενο» με την έννοια του Καντ. Αλλά ακόμη αγνοεί (εννοείται ο Πλάτων) «παντελώς το self του οποίου το μεγαλείο και την αθλιότητα μέσα στη νεωτερικότητα θα δείξει ο Charles Taylor» (σ. 158).

Οντας εξοικειωμένος με την πνευματική ιστορία, όπως διαμορφώθηκε από την αρχαιότητα ώς και τον δυτικό Μεσαίωνα, βλέπει ότι για το μεγαλύτερο διάστημα οι άνθρωποι ενδιαφέρονταν για την ψυχή, το πρόσωπο, την καθολικότητα, το νόημα της ζωής, τη σωτηρία ως ολοκλήρωση και ακεραίωση του ανθρώπου, την πίστη, για ένα όραμα ζωής που περιέκλειε μέσαθέ του τα επίγεια και τα επουράνια. Απεναντίας, ο σημερινός άνθρωπος (μετά τον 17ο αι. θα έλεγα) διαμορφώνεται ως αυτόνομη ή καλύτερα αυτοπαραγόμενη ατομικότητα -ο Ματέι γράφει «το σύγχρονο υποκείμενο δεν σκέφτεται πια, ούτε ενεργεί, αλλά μόνο λειτουργεί»- που εργαλειοποιείται μέσα σ' έναν κόσμο που τον προετοίμασε η αποθέωση της επιστήμης και της μηχανής (μέσω Χέγκελ και Μαρξ) και η παράδοση του ανθρώπου στον μαζικοποιημένο εαυτό του.

Κάθε μαζικός άνθρωπος περιφέρεται ως «μοναχικό υποκείμενο», τμήμα ωστόσο του συλλογικού υποκειμένου, και συχνά αφιερώνει στο πλήθος όλο του τον χρόνο, απορροφάται στη γενική ομογενοποιημένη μάζα. Είναι μια κατάσταση όπου όλα χαμηλώνουν, όπου η «αρχαία σχόλη» αντικαθίσταται από τη «μοντέρνα διασκέδαση» («σε αυτό που η Hannah Arendt ονομάζει entertainment»), κατάσταση που στις μέρες μας έχει φτάσει στο απροχώρητο. Η μετατροπή των πολιτιστικών αντικειμένων σε καταναλωτικά προϊόντα (το φαινόμενο γενικεύεται στις μέρες μας και στην Ελλάδα) υποβαθμίζει τη σημασία τους, αλλάζει το νόμο της δημιουργίας του έργου και τα εντάσσει απροϋπόθετα στην απρόσωπη ροή της ζωής.

Μην αφήσουμε το βιβλίο να περάσει αδιάβαστο.

Νάσος Βαγενάς

Στη νήσο των μακάρων

εκδόσεις Κέδρος, σ. 45, ευρώ 10,14

Μια σειρά από προσωπογραφίες κλασικών κυρίως νεοελλήνων ποιητών (αλλά και Ραγκαβής, Παράσχος, Φιλύρας, Κοτζιούλας, Λάγιος) και τινών αλλογενών (Μπάιρον, Ελιοτ, Μαγιακόφσκι, Μπόρχες) και σαν εισαγωγή τα ποιήματα Δον Κιχώτης και Αϊνστάιν. Ανεξάρτητα από την επιλογή, σημασία έχει η ποιητική δουλειά του Β., που μαζί με την τέχνη της αποτελεί και μια πρόταση: την επιστροφή στον ομοιοκατάληκτο στίχο. Μοναδικό ποίημα ελεύθερου στίχου ο δισέλιδος Σεφέρης, που χρονολογικά είναι και το παλαιότερο (2000). Μεγαλύτερη σε έκταση η προσωπογραφία για τον Κάλβο (αριθμείται Ι-VII έναντι όλων των μονοσέλιδων άλλων). Η πρόταση φαίνεται να κυκλοφορεί εδώ και κάμποσο καιρό. Εχει δοκιμαστεί και από τον μακαρίτη τον Λάγιο, τον Μ. Γκανά, τον Δ. Καψάλη, τον Δ. Κοσμόπουλο, τον ίδιο τον Β. κ.ά. Ο Β. επιμένει... ελληνικά, θα μπορούσα να πω. Το δείχνουν οι παρελαύνοντες ποιητές. Το δείχνει και η ψυχική επικοινωνία μαζί τους, η εσωτερική καρδιακή συνομιλία, γιατί αυτή κυρίως καταγράφεται. Παράδειγμα:

Οχι δεν θα μπορούσα να ανεχτώ/ ανίδεοι, κορδωμένοι νεοσσοί/ να σου ψέλνουν Φουκώ και Ντερριντά. (Κάλβος)

Αρχοντα, κάνε με καντηλανάφτη,/ πρωτοπρεσβύτερο, ιερέα δίχως ράσο.(Σολωμός)

Στο φέρετρό σου δεν ακούμπησε μόνο η Ελλάδα/ αλλά κι ο κόσμος όλος και ό,τι από το σύμπαν/ (γνωστό κι άγνωστο) δέχτηκαν και κρύβαν/ εκείνοι οι στίχοι που μου έφερναν ζαλάδα. (Παλαμάς)

Την εσωτερική αυτή συνομιλία χαρακτηρίζει αυτό που θα έλεγα νηφαλιότητα: δεν παρασύρεται, ακόμη κι αν ενθουσιάζεται. Βαδίζει επί σταθερού εδάφους (κλασικοί νεοέλληνες ποιητές γαρ οι περισσότεροι), μιλά ελεύθερα, συχνά ταυτίζεται μαζί τους. Η γραφή του είναι αναλογική: το πρόσωπο ορίζει τον τρόπο ομιλίας, όχι εκείνος. Ο Β. δίνεται στο πρόσωπο, σχεδόν παραδίνεται και το αφήνει να τον οδηγήσει σε εικόνες και νοήματα. Αυτός βέβαια κανονίζει η συνομιλία να είναι ομοιοκατάληκτη. Να προσθέσω ακόμη ότι δείχνει ιδιαίτερη ικανότητα στην παράθεση κύριων γνωρισμάτων του καθενός τους, δουλειά που απαιτεί πληρότητα μελέτης και οικείωση με τα έργα. Μπορούμε όμως να γυρίσουμε σε παλαιότερες μορφές έκφρασης, χωρίς να μεταφέρουμε και το αίσθημα αλλοτινών καιρών; Κι αν έτσι υψώνουμε τείχος απέναντι σε μια επέλαση βαρβαρότητας, μήπως ρίχνουμε το βάρος περισσότερο στην τεχνική παρά στην τέχνη; Ερωτήματα. Για το ζήτημα της ομοιοκαταληξίας σήμερα και ειδικά στην περίπτωση του Βαγενά μπορεί να βοηθήσει το βιβλίο του Δ. Κοσμόπουλου Η πτήση του ιπταμένου, Κέδρος 2007.

Κλείνοντας θα πρόσθετα ότι η ποιητική γλώσσα είναι πρωτίστως γλώσσα συγκίνησης, χωρίς αυτό να σημαίνει μελόδραμα. Ταυτόχρονα υπηρετεί την αλήθεια, μακριά από ρεαλισμούς και δημοσιογραφισμούς. Η αναπαράστασή της, όπου υπάρχει, είναι κρύφια και ο εικονισμός της -η ποίηση μιλά με εικόνες- συνδυάζει ρυθμό με νόημα, για τα οποία συχνά απαιτείται αποκρυπτογράφηση. Το σημαντικότερο ίσως είναι ότι η ποίηση παραμένει σήμερα η μόνη περιοχή μιας έντονης ψυχικής καταγραφής (όλες σχεδόν οι άλλες διανοητικοποιούνται ή κυκλοφορούν ψυχικά ρακένδυτες). Οταν η ποιητική αίσθηση από ψυχική γίνεται διανοητική, η ποίηση υποτάσσεται στον περιρρέοντα δυτικό πολιτισμό, που είναι κατά βάσιν διανοητικός. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Συγκομιδή μιας δεκαετίας
Η θεμελιακή διαστροφή του δυτικού πολιτισμού
Οταν το πνεύμα μας δομείται πάνω σε αντιθέσεις
Νόημα και θεμέλια της ορθολογικότητας
Πιστός στις αντιφάσεις του
Μονόδρομος μιας παράλογης ειμαρμένης
Τα χαμένα χρόνια. Ελληνες εναντίον Ελλήνων όπως πάντα
Γυναικείες μορφές στο θέατρο του Σαίξπηρ και της Αναγέννησης
Αποκρυφιστικό, υπαρξιακό θρίλερ
Δωρητές και παρακολουθήσεις για μυστήρια ταλέντα
Πρωτοποριακά μηνύματα από τις σελίδες της Βίβλου και των βιβλίων
Η ψυχή του Δημήτρη Μητρόπουλου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Πειραιάς
La Chunga, του Mario Vargas Liosa
Για τους ποιητές της δράσεως και του λόγου
Ο βυσσινόκηπος
Στο ντιβάνι του Δισκαναλυτή
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού
Κριτική βιβλίου
Συγκομιδή μιας δεκαετίας
Αρχαίες και νεότερες ημέρες τέχνης
Η θεμελιακή διαστροφή του δυτικού πολιτισμού
Οταν το πνεύμα μας δομείται πάνω σε αντιθέσεις
Νόημα και θεμέλια της ορθολογικότητας
Πιστός στις αντιφάσεις του
Μονόδρομος μιας παράλογης ειμαρμένης
Τα χαμένα χρόνια. Ελληνες εναντίον Ελλήνων όπως πάντα
Γυναικείες μορφές στο θέατρο του Σαίξπηρ και της Αναγέννησης
Αποκρυφιστικό, υπαρξιακό θρίλερ
Δωρητές και παρακολουθήσεις για μυστήρια ταλέντα
Πρωτοποριακά μηνύματα από τις σελίδες της Βίβλου και των βιβλίων
Η ψυχή του Δημήτρη Μητρόπουλου
Παιδικά βιβλία
Τα μάτια της γης με θησαυρούς στον Μαραθώνα
Συνέντευξη:Γιώργος Αριστηνός
Επειδή αιχμαλωτίστηκα από τον λόγο
Αφανής αναγνώστης
Διά βίου μάθηση
Από τις 4:00 στις 6:00
Ντροπή, ένα πανάρχαιο συναίσθημα με λίγους αποδέκτες
Εγραφε τραγούδια από καρδιάς
Άλλες ειδήσεις
Μονόλογος της λογικής για την τρέλα (όψη κι ανάποδη)
Οίκτος σε κοινή θέα