Έντυπη Έκδοση

Η θεμελιακή διαστροφή του δυτικού πολιτισμού

Marshall Sahlins

Η δυτική ψευδαίσθηση της ανθρώπινης φύσης

μτφρ.: Νίκος Κούρκουλος

Εκδόσεις του 21ου, σ. 154, ευρώ 13,12

 Παραδόξως, δεν υπήρξε (σχεδόν) καμία εξίσου απερίφραστη επίκριση στην αντίστοιχη ηθικοπρακτική ψευδαίσθηση που στοιχειώνει τον δυτικό κόσμο, από τον Θουκυδίδη ώς τον Καρλ Σμιτ ή από τον Ησίοδο ώς τον Χάγιεκ, τον Ρόουλς και τους σύγχρονους κοινωνιοβιολόγους: μια οιονεί μεταφυσική της «ανθρώπινης φύσης», επί της οποίας θεμελιώθηκε το μεγαλύτερο μέρος των πολιτικών ιδεών της νεωτερικότητας - φιλελεύθερων, ρεπουμπλικανικών ή απολυταρχικών. Το αξίωμα ενός «φυσικού εγωισμού», μιας ιδιοτέλειας που φτάνει μέχρι το βάθος των γεννητικών κυττάρων και η οποία θα έκανε τις ανθρώπινες σχέσεις πεδίο απερίγραπτου ανταγωνισμού και θηριωδίας εάν δεν μπορούσε να ελεγχθεί κατασταλτικά ή να εξισορροπηθεί «δημοκρατικά», μοιάζει πράγματι να ελλοχεύει αδιερώτητο στη σκέψη όλων των μεγάλων πολιτικών αναμορφωτών και ηθικολόγων, ανεξαρτήτως του ποια προκρίνουν ως πιο τελεσφόρα αντιμετώπιση.

Αυτή ακριβώς τη μεταφυσική ανθρωπολογία -ή «κοινωνική οντολογία»- επιχειρεί εδώ και καιρό να καταγγείλει ένας κοινωνικός ανθρωπολόγος, από τις τελευταίες μεγάλες φυσιογνωμίες του πεδίου, ο Marshall Sahlins (γενν. 1930). Με εκτεταμένη επιτόπια εμπειρία στον Ειρηνικό (Φίτζι, Χαβάη, Νέα Γουινέα), με ακαδημαϊκή σταδιοδρομία στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, που σήμερα έχει φτάσει στο φυσικό τέλος της, με τεράστια βιβλιογραφική ενημέρωση στο πεδίο του, ο αμερικανός ανθρωπολόγος είναι από τους πιο κατάλληλα εξοπλισμένους για ένα τέτοιο έργο. Στην πραγματικότητα, ο Μ. Sahlins έχει προ πολλού ασχοληθεί με την πανίσχυρη στον αγγλοσαξονικό κόσμο κοινωνιοβιολογική επιστήμη, την οποία έχει με συντριπτικά επιχειρήματα καταδείξει ως ιδεολογική προβολή στην ίδια τη φύση ιδιαζουσών φαντασιακών σημασιών που ανέπτυξε η νεότερη, αστική-κεφαλαιοκρατική κοινωνία1. Με την πάροδο των χρόνων δείχνει επίσης ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για ευρύτερα φιλοσοφικά ζητήματα2 - ασυνήθιστο, πρέπει να πούμε, στους εμπειρικά προσανατολισμένους κοινωνικούς ανθρωπολόγους, που βρίσκει ωστόσο ένα παράλληλο στο άλλο «ιερό τέρας» της αμερικανικής Ανθρωπολογίας, τον Clifford Geertz (και παρά τις πολύ διαφορετικές φιλοσοφικές οπτικές που υιοθετούν, απερίφραστα πλέον, στο τελευταίο στάδιο της ζωής τους)3. Με το βιβλίο αυτό, που δημοσιεύτηκε το 2008 και πρέπει να διαβάζεται ως στοχαστικό υστερόγραφο μιας ανθρωπολογικής σταδιοδρομίας, ο Μ. Sahlins γενικεύει την κριτική του επιχειρώντας να καταδείξει την πολιτισμική σχετικότητα και τον ψευδαισθητικό (ιδεολογικό) χαρακτήρα αυτής της βαθύτερης ιδέας περί «ανθρωπίνης φύσεως», που διέπει με αξιοθαύμαστη συνοχή τις δυτικές αντιλήψεις περί του κοινωνικού είναι, ήδη από τις ελληνικές απαρχές τους.

Το κλασικό μοντέλο, βέβαια, το οποίο έρχεται στο μυαλό όλων μας είναι η περιγραφή της «φυσικής κατάστασης» από τον Τόμας Χομπς. Στις απαρχές ακριβώς του νεότερου πολιτικού μοντέλου κράτους και διακυβέρνησης, η μανία ενός αχαλίνωτου bellum omnium contra omnes, που επιστέφεται με την κικερώνεια σοφία τού homo homini lupus, γίνεται το νομιμοποιητικό επιχείρημα μιας πολιτικής κοινωνίας η οποία με οιοδήποτε κόστος θα αποτρέπει την παλινδρόμηση της συλλογικής ζωής στην λυσσαλέα φύση που ελλοχεύει στα βάθη της. Ο Χομπς είχε βεβαίως μπροστά στα μάτια του τον εγωισμό των αστών-ιδιοκτητών ως ζωντανό μοντέλο για την εικόνα της φύσης που φιλοτεχνεί, ωστόσο η κοινή του σοφία έρχεται από πολύ μακριά. Ο Sahlins ορθά μάς υπενθυμίζει ότι «ο Χομπς ήταν ο πρώτος που μετέφρασε στ' αγγλικά τον Θουκυδίδη απ' ευθείας από τα αρχαία ελληνικά. Αν ο Θουκυδίδης μοιάζει χομπσιανός, είναι επειδή ο Χομπς είναι θουκυδίδειος» (σελ. 20, υπογράμμιση δική μου). Στην πραγματικότητα, όλος ο στοχασμός του ελληνικού άστεως -της πρώτης ιστορικά αστικής κοινωνίας- διέπεται από την έμμονη φαντασίωση μιας πανταχού παρούσας αρχέγονης ιδιοτέλειας, που απειλεί την εύθραυστη ισορροπία της κοινωνικής τάξης: τη συναντάμε στον Ησίοδο, τέσσερις αιώνες πριν από τον Θουκυδίδη, την ξαναβλέπουμε προβεβλημένη στην αιώνια διαμάχη των στοιχειακών δυνάμεων του κόσμου όσο και του ανθρώπινου σώματος και αποκρυσταλλώνεται οριστικά στην εμβληματική διάκριση του φύσει και νόμω, που διαποτίζει την ύστερη κλασική σκέψη. Η θεμελιώδης αντιμαχία φύσης-πολιτισμού (ανεξαρτήτως με ποια πλευρά επιλέγει κάποιος να συνταχθεί) είναι, υποδεικνύει ο Sahlins, ο συνταγματικός χάρτης της δυτικής σκέψης.

Η ρητορική της μοχθηρής ανθρώπινης φύσης κορυφώνεται, όπως είναι αναμενόμενο, στον Χριστιανισμό και γίνεται παντού επιχείρημα, από τον Αυγουστίνο και τον Χρυσόστομο μέχρι τον Ακινάτη και τον Λούθηρο, υπέρ της δεσποτικής εξουσίας. Η νεωτερική πολιτική θεωρία απλώς την επανερμηνεύει στο φως των νέων, ρεπουμπλικανικών ενδιαφερόντων προτείνοντας εναλλακτικά την «εξισορρόπηση των ανταγωνιστικών δυνάμεων» στη θέση τής αυταρχικής καταστολής τους - επιχείρημα που έχει επίσης προγόνους στην Ελλάδα και την Αναγέννηση και αποτυπώνεται παραδειγματικά στους λόγους και στις διακηρύξεις των λεγόμενων Ιδρυτών-Πατέρων του αμερικανικού έθνους. Για να μη μακρηγορούμε, αυτό το αδιάσειστο πλέγμα ανθρωπολογικών παραδοχών, το πολιτικό ασυνείδητο, αν μας επιτρέπεται η έκφραση, του ιστορικού μας κόσμου ξανάρχεται διαρκώς στην επιφάνεια μέχρι τις μέρες μας, τόσο στην πρακτική πολιτική σοφία των σύγχρονων ηγετών όσο και στις «τεκμηριωμένες» επιστημονικές πραγματεύσεις που βλέπουν αδιάκοπα το φως της δημοσιότητας.

Ο Sahlins ανασυγκροτεί όλη αυτή την ιστορία με τον τρόπο του κοινωνικού ανθρωπολόγου, που αποσκοπεί κυρίως στην πολιτισμική σύγκριση. Θέλει να υποδείξει διαφορετικούς ανθρώπινους κόσμους οι οποίοι, όπως το διατυπώνει σε μια άλλη πνευματώδη αποστροφή, «αντί να πιστεύουν πως οι άνθρωποι είναι βασικά κτήνη, θεωρούν ότι τα κτήνη είναι βασικά άνθρωποι» (σελ. 12). Και τέτοιοι ανθρώπινοι κόσμοι αφθονούν, στην αυτόχθονη Αμερική, στον Ειρηνικό, στους χαμένους τροπικούς και στους πάγους του Βορρά, τουλάχιστον για τον ανθρωπολόγο που γνωρίζει να τους αναζητάει. Δίνει παραδείγματα -τα γνωρίζουμε άλλωστε από την εποχή των Mauss και Durkheim, αν όχι νωρίτερα- κοινωνιών οι οποίες πλέκουν σε αχανή δίκτυα συγγένειας όχι μόνο τις ομάδες που υφαίνουν τον κοινωνικό ιστό, αλλά και φυτά, και ζώα, και ουράνια σώματα σε αλλεπάλληλους κύκλους. Κοντολογίς, δεν σκέφτονται (και συμπεριφέρονται) με όρους αντίθεσης φύσης-κοινωνίας, αλλά με όρους αμοιβαιότητας και συμπληρωματικότητας μεταξύ «γενεαλογικών» γραμμών που τέμνουν εγκάρσια διάφορα επίπεδα του κοινωνικού και του φυσικού, κατά τη δική μας ορολογία. Η ιδιαιτερότητα των συγγενικών δεσμών αναγνωρίζεται βέβαια από τη δυτική σκέψη, αρχής γενομένης από τον Αριστοτέλη, αλλά πάντα υποβιβαζόταν στο επίπεδο του «απλώς φυσικού», υπονοώντας ένα είδος δεσμού αίματος που προορίζεται να υπερβαθεί στον ποιοτικά διαφορετικό χαρακτήρα των κοινωνικών σχέσεων. Ωστόσο, το μυστικό της εκτεταμένης συγγένειας είναι ότι μόνο εφαπτομενικά άπτεται των δεσμών καταγωγής· η απεριόριστη επινόηση τύπων αγχιστείας και τα πολύπλοκα σχήματα συνδυασμού τους γίνονται η πανίσχυρη μεταφορά μιας διαρκώς επεκτεινόμενης σχέσης αμοιβαιότητας και αλληλεγγύης μεταξύ των όντων - αυτό που θα έπρεπε να σημαίνει ο όρος «κοινωνία».

Εν κατακλείδι: «Αντίθετα με ό,τι λένε οι αρχαίες μας φιλοσοφίες και οι σύγχρονες επιστήμες μας, δεν είμαστε καταδικασμένοι από μιαν ακαταμάχητη ανθρώπινη φύση να κοιτάμε μόνο το δικό μας όφελος σε βάρος οποιουδήποτε βρεθεί στον δρόμο μας, απειλώντας έτσι την κοινωνική μας ύπαρξη. Ολ' αυτά ήταν ένα τεράστιο λάθος. Το ταπεινό μου συμπέρασμα είναι ότι ο δυτικός πολιτισμός έχει οικοδομηθεί πάνω σε μια διεστραμμένη και λανθασμένη ιδέα για την ανθρώπινη φύση. Λυπάμαι, κάναμε λάθος. Είναι όμως πιθανότατα σωστό ότι αυτή η διεστραμμένη ιδέα περί ανθρώπινης φύσης βάζει σε κίνδυνο την ύπαρξή μας» (σελ. 138). *

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Βλ. Marshall Sahlins, Χρήσεις και καταχρήσεις της βιολογίας. Μια ανθρωπολογική κριτική της κοινωνιοβιολογίας, μεφρ.: Κ. Κουρεμένος, εισαγ. Αλ. Μπακαλάκη [Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1997 (1976)].

2. Βλ., ας πούμε, Marshall Sahlins, Πολιτισμός και πρακτικός λόγος, μεφρ.: Ν. Κούρκουλος, εισαγ.: Ευθ. Παπαταξιάρχης [Εκδόσεις του 21ου: Αθήνα 2003 (1976)].

3. Το αντίστοιχο φιλοσοφικό υστερόγραφο του Clifford Geertz (1926-2006), με τίτλο Διαθέσιμο φως. Ανθρωπολογικοί στοχασμοί για φιλοσοφικά θέματα [ελλ. έκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2009 (2000)], πέρα από τις εξαιρετικά γλαφυρές προσωπικές αναμνήσεις και τον όντως πνευματώδη σχολιασμό του ενός πλήθους ειδικών περιστατικών, είναι ένα μανιφέστο ακραίου, και κάπως αισθητικά χρωματισμένου, σχετικισμού, σε στυλ ύστερου Wittgenstein και R. Rorty (στον οποίον αποδίδει ρητά φόρο τιμής), που πίσω από τον πολιτικό του σκεπτικισμό υποκρύπτεται η πιο ισχυρή συνηγορία του αστικού φιλελευθερισμού - η κατεξοχήν αμερικανική ιδεολογία.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Συγκομιδή μιας δεκαετίας
Αρχαίες και νεότερες ημέρες τέχνης
Οταν το πνεύμα μας δομείται πάνω σε αντιθέσεις
Νόημα και θεμέλια της ορθολογικότητας
Πιστός στις αντιφάσεις του
Μονόδρομος μιας παράλογης ειμαρμένης
Τα χαμένα χρόνια. Ελληνες εναντίον Ελλήνων όπως πάντα
Γυναικείες μορφές στο θέατρο του Σαίξπηρ και της Αναγέννησης
Αποκρυφιστικό, υπαρξιακό θρίλερ
Δωρητές και παρακολουθήσεις για μυστήρια ταλέντα
Πρωτοποριακά μηνύματα από τις σελίδες της Βίβλου και των βιβλίων
Η ψυχή του Δημήτρη Μητρόπουλου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Πειραιάς
La Chunga, του Mario Vargas Liosa
Για τους ποιητές της δράσεως και του λόγου
Ο βυσσινόκηπος
Στο ντιβάνι του Δισκαναλυτή
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού
Κριτική βιβλίου
Συγκομιδή μιας δεκαετίας
Αρχαίες και νεότερες ημέρες τέχνης
Η θεμελιακή διαστροφή του δυτικού πολιτισμού
Οταν το πνεύμα μας δομείται πάνω σε αντιθέσεις
Νόημα και θεμέλια της ορθολογικότητας
Πιστός στις αντιφάσεις του
Μονόδρομος μιας παράλογης ειμαρμένης
Τα χαμένα χρόνια. Ελληνες εναντίον Ελλήνων όπως πάντα
Γυναικείες μορφές στο θέατρο του Σαίξπηρ και της Αναγέννησης
Αποκρυφιστικό, υπαρξιακό θρίλερ
Δωρητές και παρακολουθήσεις για μυστήρια ταλέντα
Πρωτοποριακά μηνύματα από τις σελίδες της Βίβλου και των βιβλίων
Η ψυχή του Δημήτρη Μητρόπουλου
Παιδικά βιβλία
Τα μάτια της γης με θησαυρούς στον Μαραθώνα
Συνέντευξη:Γιώργος Αριστηνός
Επειδή αιχμαλωτίστηκα από τον λόγο
Αφανής αναγνώστης
Διά βίου μάθηση
Από τις 4:00 στις 6:00
Ντροπή, ένα πανάρχαιο συναίσθημα με λίγους αποδέκτες
Εγραφε τραγούδια από καρδιάς
Άλλες ειδήσεις
Μονόλογος της λογικής για την τρέλα (όψη κι ανάποδη)
Οίκτος σε κοινή θέα