Έντυπη Έκδοση

Ο Πρωταγόρας του Πλάτωνα στη μετάφραση του Ηλία Σπυρόπουλου

Νόημα και θεμέλια της ορθολογικότητας

Πλάτων

Πρωταγόρας

μτφρ.: Ηλίας Σ. Σπυρόπουλος, επιμέλεια: Ηλίας Σ. Σπυρόπουλος, επιμέλεια σειράς: Δημ. Λυπουρλής, Θ. Μαυρόπουλος, Κων. Ζήτρος

εκδόσεις Ζήτρος, σ. 360, ευρώ 22,38

 Ο αριστοτεχνικά δομημένος διάλογος Πρωταγόρας θέτει μέσα από έναν ιδιαίτερα πολυδαίδαλο λόγο μια σειρά από διαχρονικά προβλήματα: το θέμα της αγωγής καθώς και οι σχετικές με αυτό διδασκαλίες των σοφιστών τοποθετούν την αναζήτηση της αλήθειας στο επίκεντρο της προβληματικής τού πρακτικού Λόγου: Είναι διδακτόν τι η αρετή; Πώς είναι δυνατόν να ορίσουμε αυτή καθεαυτήν την ουσία του αγαθού; Σε τι ακριβώς συνίσταται η αρετή; Καθώς η προβληματική του αγαθού συνέχεται με αυτήν της παιδείας και της εκπαίδευσης, ο σοφιστής Πρωταγόρας δεν θα διστάσει να μας εισαγάγει στο θέμα μέσα από έναν γνωστό μύθο: μέσα από τον μύθο του Προμηθέα η Αθήνα της εποχής του Περικλή (το ιστορικό πλαίσιο του διαλόγου) μπορεί να διακρίνει τις απαρχές ενός ολόκληρου πολιτισμού καθώς και την ίδια της την ταυτότητα: ο Τιτάνας Προμηθέας ζητώντας εκ μέρους των ανθρώπων το δικαίωμα στη σκέψη και στην πράξη κλέβει την τεχνική γνώση του Ηφαίστου και της Αθηνάς καθώς και τη φωτιά και τις παραδίδει στους ανθρώπους. Τώρα οι άνθρωποι δεν θα ζούνε πια «σαν τα μυρμήγκια», παρά θ' αρχίσουν να φτιάχνουν πολιτείες και να τις κατοικούν. Δώρο προς τους ανθρώπους η φωτιά καθώς και η αιδώς και η δικαιοσύνη (που προσκομίζει έπειτα ο Ερμής) και «το τιμιώτατον γένος» η φιλοσοφία, που παραδίδεται από τον Πλάτωνα στην ανθρωπότητα ως οδηγός της σκέψης μα και του πολιτικώς πράττειν.

Ο μαθητής του Σωκράτη, Πλάτων, ανέλαβε, μετά τον θάνατο του δασκάλου του, ένα φιλόδοξο όσο και ριψοκίνδυνο έργο· θεμελιώνοντας πάνω στις «γενικές έννοιες» του δασκάλου του, τις οποίες τροποποιεί σε «αιώνιες ιδέες», ιδρύει την υπερδισχιλιετή δυτική φιλοσοφική παράδοση προσφέροντας συνάμα στον έλληνα πολίτη έναν πολύτιμο όσο και πρωτοφανέρωτο εργαλείο, γνώμονα του πολιτικώς σκέπτεσθαι· ο αρχαίος αθηναίος πολίτης θα μπορεί στο εξής να θεσμοθετεί και ν' αναθεωρεί τους νόμους της πόλης του με εργαλείο του τη σκέψη και με γνώμονα τον πρωτοθεμελιωνόμενο στην ιδέα ορθό Λόγο. Ο ορθός Λόγος δεν είναι μονοσήμαντος μα διαλεκτικός και γνωρίζει την ενότητα των αντιθέτων καθώς και τον «υπερουράνιο τόπο» τού επέκεινα. Στον σοφιστή Πρωταγόρα αλλά και απέναντι στον διαφωτιστικό σχετικισμό εν γένει των σοφιστών ο Πλάτων αντιπροτάσσει την αντικειμενικότητα της ιδέας και της δεσμευτικότητας της ορθής γνώσης - της θέασης του αγαθού και του υπερουράνιου κόσμου των ιδεών. Η αρετή είναι πρώτιστα πολιτικό πράττειν.

Στον διάλογό του Παρμενίδης ο Πλάτων μιλά ούτε λίγο ούτε πολύ για τη φύση της «υπερκόσμιας πραγματικότητας», ανιχνεύοντας, πίσω από το «ξεδίπλωμα του απόλυτου», τον χώρο της απουσίας νοήματος, του μη όντος και του αβυσσαλέου· καθώς οι δύο πρώτες υποθέσεις του διαλόγου θέτουν επί τάπητος το αξεπέραστο ίσως πρόβλημα της αντινομικής φύσης του πραγματικού, ταυτόχρονα, ως πλαίσιό τους και ως οντολογικής φύσης περιβάλλον τους υποδεικνύεται από τον Πλάτωνα, τελείως συγκεκαλυμμένα, ο χώρος του μη Οντος, αυτή καθεαυτήν η Αβυσσος, μέσα στην οποία αιωρούνται οι δύο αρχικές υποθέσεις του διαλόγου. Αν σε τούτη την Αβυσσο κινδυνεύει την κάθε στιγμή «να ριχτεί», με τεράστιο κόστος, η ανθρώπινη συνείδηση, ο Αριστοτέλης θ' αντιπροτείνει στην πλατωνική διαλεκτική ένα επιστημονικό σύστημα εννέα λογικών κατηγοριών, συγκροτώντας φαινομενικά στέρεο έδαφος για τη μεταφυσική που θ' ακολουθήσει.

Στο αριστοτελικό θεμέλιο θα χτιστεί μια παράδοση για, ούτε λίγο ούτε πολύ, περίπου είκοσι αιώνες. Την τομή θα την προκαλέσει ο Γάλλος Descartes, ο οποίος θα επιχειρήσει ν' αναψηλαφήσει, με όρους της αχνοδιαφαινόμενης ήδη νεωτερικότητας, ήδη υπαρκτά προβλήματα. Το καρτεσιανό cogito θα σφραγίσει τα πρώτα βήματα του νεότερου υποκειμένου με μια απατηλή σιγουριά: Η υποκειμενικότητα θα κατοικήσει στην ανθρώπινη συνείδηση, σε μια συνείδηση που είναι βέβαιη για τις κατηγορίες της, μα δεν είναι καθόλου βέβαιη για την ίδια της την ύπαρξη όσο και για τις προϋποθέσεις αυτής της ύπαρξης. Στους Μεταφυσικούς στοχασμούς παρακολουθούμε τον Γολγοθά της συνείδησης. «Το πήδημα» του Εγώ μέσα στην Αβυσσο της αμφιβολίας αποτελεί, εκ μέρους του Καρτέσιου, μικρό φόρο τιμής στον ποιητή Πλάτωνα, ο οποίος από την πλευρά του, με τη χρήση του μύθου προσπάθησε πάντα να δώσει στην ανθρώπινη φαντασία έναν ασφαλή δρόμο.

Ακριβώς πάνω από την Αβυσσο του όψιμου Πλάτωνα, του Πλάτωνα του Παρμενίδη και του Σοφιστή, θεμελιώνει ο Καρτέσιος. Αν ο Καρτέσιος μιλά με κατηγορίες του Υπαρξισμού, ενός Υπαρξισμού avant la lettre, αυτό είναι ένα θέμα που θα άξιζε να συζητηθεί, καθώς το cogito θα γίνει συνώνυμο της βεβαιότητας της συνείδησης για τον εαυτό της, θεμέλιο τελικά ολόκληρου του νεωτερικού πολιτισμού της Δύσης. Ο Καρτέσιος φαίνεται να γνωρίζει καλά αυτό που λησμόνησαν οι νεοθετικιστές του 20ού αιώνα: η Αβυσσος, η ανυπαρξία, η εκμηδένιση, όχι τόσο του ίδιου του ανθρώπου, μα ο αφανισμός των βεβαιοτήτων του -η απειλή στον Λόγο εκ μέρους των ανορθολογικών του προϋποθέσεων- θα συνοδεύσουν μέσα από αδιάλειπτη υπονόμευση το δυτικό υποκείμενο σε ολόκληρη την πορεία του.

Με τους Καντ και Χέγκελ η δυτική υποκειμενικότητα φτάνει στην κορύφωσή της. Ο Γερμανός Χέγκελ με την κατηγορία του πνεύματος (Geist) θα επιχειρήσει να υποδείξει τον δυτικό κόσμο σαν μια πραγματικότητα που αυτοπραγματώνεται μέσα από την ίδια του την αρνητικότητα, ως Εννοια και Ιδέα. Κάτι τέτοιο όμως, καταπώς φαίνεται, δεν αρκεί για να γραφούν στην ιστορία της δυτικής μεταφυσικής οι τίτλοι του τέλους.

Οταν μιλάμε για προϋποθέσεις, αναφερόμαστε, ούτε λίγο ούτε πολύ, στους επαρκείς λόγους που στηρίζουν και που θεμελιώνουν τελικά μια προβληματική. Μ' αυτή την έννοια, αν αναρωτηθούμε για το ποιες είναι οι προϋποθέσεις της δυτικής ορθολογικότητας, θα βρεθούμε μπροστά σε μια εύλογη αμηχανία. Οσο κι αν η γνωστή και πολυσυζητημένη απ' όλους υποκειμενικότητα προσπάθησε να χτιστεί πάνω σε επαρκείς και ορθολογικά ελεγμένες κατηγορίες, εν τούτοις δεν κατόρθωσε ούτε για μια στιγμή στην πορεία της να εκμηδενίσει το ανορθολογικό υπόβαθρο τούτων των κατηγοριών· όσο κι αν κάτι τέτοιο θέλησε, κάτω από ανιχνεύσιμες και δικαιολογημένες εν πολλοίς ενοχές, να το συγκαλύψει, υπήρξε αδύνατο να ακυρώσει την παντοδύναμη ρηγματώδη φύση των θεμελιωδών εννοιών της, όσο και να φιμώσει το αβυσσαλέο και χασματικό που εμφορείται στις θεμελιακές της προκείμενες. Παραμένει ένα ερώτημα το κατά πόσον η υποκειμενικότητα, ακόμα και ώς τις μετανεωτερικές της ακρώρειες, συνειδητοποιεί πως τούτο ακριβώς το αβυσσαλέο θεμέλιο των κατηγοριών της είναι που γεννά τις σημασίες και τούτη η ρηγματώδης φύση των ίδιων των εννοιών της είναι που προσδίδει στην παραστασιακή ροή που τις τρέφει την οντογενετική της φύση.

Επειτα από περίπου τρεις χιλιετίες μεταφυσικής, το εννοιολογικό οικοδόμημα της Δύσης μοιάζει να έχει χάσει τη ζωντάνια των περιεχόμενών του και φαίνεται απολιθωμένο - κάτι σαν μια πόλη φάντασμα, που, έρημη από τους ευφάνταστους κατοίκους της, αδυνατεί να συστήσει ακόμα και μουσειακό είδος. Κάτω από το έδαφος στήριξης τούτης της ιδιόρρυθμης πόλης χαίνει αδηφάγος μια Αβυσσος· δεν πρόκειται όμως για μια Αβυσσο αφανισμού, μα για μια πρωτογενή οντολογική περιοχή «ανάδυσης του αέναα νέου», μια περιοχή αλχημικής σύντηξης και οντογένεσης.

Ενας νέος οντολογικός χώρος έχει αρχίσει ν' αχνοδιαφαίνεται - ξεπροβάλλει αργά αργά, σαν μαγική εικόνα, στο δυσανάγνωστο κείμενο των απαρχών της τρίτης χιλιετίας. Ενας σημασιακός χώρος πρωτότυπος και πρωτογενής, για τον οποίο θα ξαναμιλήσουμε. *

Σημείωση: Στο κείμενό μου της 22ας/1/2011, Ο Σαιξπηρικός Αμλετ και οι προϋποθέσεις μιας δύσκολης επιλογής, παρέλειψα να αναφερθώ στο εξαιρετικό βιβλίο της Μυρτώς Ρήγου Ο αναγνώστης Αμλετ, ένα βιβλίο που αποτελεί βάση κάθε σχετικής μελέτης. Μια σύμπτωση απόψεων με τη συγγραφέα του βιβλίου έγινε η αιτία τούτης της παράλειψης, ενός βιβλίου που συνέβαλε και στη σύνταξη του όλου κειμένου.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Συγκομιδή μιας δεκαετίας
Αρχαίες και νεότερες ημέρες τέχνης
Η θεμελιακή διαστροφή του δυτικού πολιτισμού
Οταν το πνεύμα μας δομείται πάνω σε αντιθέσεις
Πιστός στις αντιφάσεις του
Μονόδρομος μιας παράλογης ειμαρμένης
Τα χαμένα χρόνια. Ελληνες εναντίον Ελλήνων όπως πάντα
Γυναικείες μορφές στο θέατρο του Σαίξπηρ και της Αναγέννησης
Αποκρυφιστικό, υπαρξιακό θρίλερ
Δωρητές και παρακολουθήσεις για μυστήρια ταλέντα
Πρωτοποριακά μηνύματα από τις σελίδες της Βίβλου και των βιβλίων
Η ψυχή του Δημήτρη Μητρόπουλου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Πειραιάς
La Chunga, του Mario Vargas Liosa
Για τους ποιητές της δράσεως και του λόγου
Ο βυσσινόκηπος
Στο ντιβάνι του Δισκαναλυτή
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού
Κριτική βιβλίου
Συγκομιδή μιας δεκαετίας
Αρχαίες και νεότερες ημέρες τέχνης
Η θεμελιακή διαστροφή του δυτικού πολιτισμού
Οταν το πνεύμα μας δομείται πάνω σε αντιθέσεις
Νόημα και θεμέλια της ορθολογικότητας
Πιστός στις αντιφάσεις του
Μονόδρομος μιας παράλογης ειμαρμένης
Τα χαμένα χρόνια. Ελληνες εναντίον Ελλήνων όπως πάντα
Γυναικείες μορφές στο θέατρο του Σαίξπηρ και της Αναγέννησης
Αποκρυφιστικό, υπαρξιακό θρίλερ
Δωρητές και παρακολουθήσεις για μυστήρια ταλέντα
Πρωτοποριακά μηνύματα από τις σελίδες της Βίβλου και των βιβλίων
Η ψυχή του Δημήτρη Μητρόπουλου
Παιδικά βιβλία
Τα μάτια της γης με θησαυρούς στον Μαραθώνα
Συνέντευξη:Γιώργος Αριστηνός
Επειδή αιχμαλωτίστηκα από τον λόγο
Αφανής αναγνώστης
Διά βίου μάθηση
Από τις 4:00 στις 6:00
Ντροπή, ένα πανάρχαιο συναίσθημα με λίγους αποδέκτες
Εγραφε τραγούδια από καρδιάς
Άλλες ειδήσεις
Μονόλογος της λογικής για την τρέλα (όψη κι ανάποδη)
Οίκτος σε κοινή θέα