Έντυπη Έκδοση

Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού

Α' Η ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ

«Το βιβλίο της φύσης είναι γραμμένο σε μαθηματική γλώσσα, και οι χαρακτήρες είναι τρίγωνα, κύκλοι και άλλα γεωμετρικά σχήματα, χωρίς τη βοήθεια των οποίων είναι αδύνατον να καταλάβουμε έστω μια λέξη».

Αυτές οι σκέψεις του Γαλιλαίου κατήγαγαν περιφανή νίκη καταστρέφοντας το αριστοτελικό-πτολεμαϊκό κοσμοείδωλο και μαζί μ' αυτό το σύστημα του Θωμά Ακινάτη, την επίσημη δηλαδή φιλοσοφία της Καθολικής Εκκλησίας. Η ψυχολογική δύναμη αυτής της επιτυχούς μαθηματικής γλώσσας υπήρξε τόση, ώστε τα συστήματα του 17ου αι. να έχουν εμπιστοσύνη μόνο στον μαθηματικό λογισμό και να συγκροτούνται βάσει του μοντέλου της μαθηματικής Φυσικής, της πρώτης ανεξάρτητης επιστήμης των νεότερων χρόνων. Οι διανοητές αυτού του αιώνα αναζητούν τα έσχατα αναμφισβήτητα αξιώματα, τις έσχατες μη περαιτέρω αναλύσιμες έννοιες. Αληθεύει ό,τι είναι σαφές και ευκρινές, και τούτο είναι επίτευξη του ελλόγου· πλάνη και σφάλμα δηλώνουν σύγχυση, η πηγή των οποίων είναι οι αισθήσεις. Αυτά τα έσχατα στοιχεία που αναζητούν, είναι οι ουσίες, και αυτές τα αίτια των όσων συμβαίνουν στον κόσμο. Οχι μόνο τα όντα είναι ουσίες αλλά και ο θεός, αυτός όμως είναι άπειρος, ενώ εκείνα πεπερασμένα. Αυτές οι μη αναλύσιμες έννοιες και τα μη αναλύσιμα αξιώματα εκλαμβάνονται αρχικά ως αυτονόητα, αργότερα όμως γίνονται βαθμηδόν προβληματικά. Από αυτή την προβληματικότητα θα προκύψει η κριτική της γνώσης.

Αλλά ο 17ος αι. είναι εποχή και άλλων πολλών: της Αντιμεταρρύθμισης και του Μπαρόν, του 30ετούς πολέμου Καθολικών και Προτεσταντών, του απολυταρχικού κράτους που εγκαινίασε ο Λουδοβίκος ΙΔ', της καλβινιστικής θεοκρατίας των πουριτανών του Κρόμγουελ, τέλος, της δογματικής σκλήρυνσης του λουθηρανισμού. Η γεμάτη αυτοπεποίθηση τιτάνια χειραφετητική ορμή της Αναγέννησης έχει καμφθεί, οι διανοητές του 17ου αι. επιζητούν διαρκώς την προστασία του θεού. Ο Ντεκάρτ διδάσκει ότι θα ήμασταν ως πεπερασμένα όντα ανίκανοι να συλλάβουμε την έννοια του άπειρου, αν ο Θεός -ο άπειρος- δεν μας την είχε εμφυτεύσει· άρα ο Θεός υπάρχει. Η ειλικρίνεια του Θεού μάς εγγυάται ότι δεν πλανώμεθα, αρκεί και μόνο να παραγάγουμε τις εναργείς προτάσεις από την έννοιά του. Η αισθητηριακή αντίληψη δεν έχει σπουδαία αξία, διότι δεν παράγει παρά συγκεχυμένες έννοιες. Ο Σπινόζα μετατρέποντας σε τρόπους μιας μόνης ουσίας τις δύο διαφορετικές ουσίες του Ντεκάρτ, την έκταση και τη νόηση, και ταυτίζοντας αυτή την ουσία με τον Θεό, τον οποίον ταυτίζει πάλι με τη φύση (Deus Sive Natura), παράγει σε συνέχεια όλο τον κόσμο από την ιδέα αυτής της ουσίας, ακολουθώντας κατά την παραγωγή τον τύπο της ευκλείδειας γεωμετρίας. Για τον Λάιμπνιτς ο Θεός είναι η ύψιστη και η τελειότατη μονάδα, στην κορυφή μιας συμπαντικής ιεραρχίας «αθυρίδωτων» μονάδων (τίποτε δεν προέρχεται από τα έξω, όλα παράγονται στο εσωτερικό των μονάδων) αυξανόμενης προς τα επάνω τελειότητας. Η καταληπτότητα είναι κριτήριο της πραγματικότητας, και εκείνη δεν έχει όρια, διότι τούτη ανάγεται στον Θεό. Η ύλη, που είναι λογικού είδους, έγκειται στη φύση των αιώνιων αληθειών.

Σ' αυτές τις «φιλοσοφίες του Μπαρόκ» της ηπειρωτικής Ευρώπης η Αγγλία αντέταξε, στα πρόσωπα των Μπέικον και Λοκ, την εμπειρία και την επαγωγική μέθοδο. Ο Μπέικον, πολύ κοντά ακόμη στην Αναγέννηση, δεν διανοείται να θέσει το ζήτημα των ορίων της γνώσης· με τη φαούστεια ορμή των αναγεννησιακών επιδιώκει την επιστημονική κυριαρχία του ανθρώπου πάνω στη φύση («η γνώση είναι ισχύς»), και όταν αυτή επιτευχθεί, θ' ανοίξουν οι πύλες μιας χρυσής εποχής. Οταν ο Λοκ άρχισε τη φιλοσοφική εργασία, είχε περάσει πια η θύελλα του αγώνα των πουριτανών. Η επιτυχία δεν ήταν τώρα τόσο εκδήλωση της θείας χάριτος προς τους εκλεκτούς της όσο η ευλογία της χρήσιμης και άρτιας εργασίας, και τούτο ίσχυε και για τη γνώση. Ζητήματα που δεν μπορούν να διευθετηθούν, είναι για αργόσχολους, τα φιλοσοφικά διανοήματα πρέπει να συμφωνούν με το common sense. Η γνώση προέρχεται από την εμπειρία και κατακτάται με την επαγωγή. Η ψυχή είναι μια tabula rasa, δεν υπάρχουν σ' αυτήν έμφυτες ιδέες. Η διάνοια συνδέει τα περιεχόμενα της εξωτερικής και εσωτερικής αντίληψης σε έννοιες και ουσίες, και συγκρίνει. Αλλά πώς το κάνει; Ο Λοκ διηγείται ότι μια συζήτηση με φίλους για τις αρχές της ηθικής και της εξ αποκαλύψεως θρησκείας, που κατέληξε σε ασυμφωνία, τον οδήγησε στη σκέψη ότι θα πρέπει να προβούμε σε έλεγχο της διάνοιάς μας, των βάσεων και των ορίων της γνώσης, προτού αναλάβουμε την έρευνα άλλων θεμάτων. Ηταν αυτό που οι διανοητές του παρελθόντος δεν είχαν κάμει. Το ζήτημα όμως βρισκόταν τώρα στην ημερήσια διάταξη.

Ενώ για τον 17ο αιώνα, τους χρόνους του Μπαρόκ, το έλλογο ήταν η περιοχή των αιώνιων αληθειών, για τον 18ο αιώνα, τον αιώνα του Διαφωτισμού, είναι η διανοητική δύναμη που γίνεται επαισθητή στην επένεργειά της, στη λειτουργία της, διά της οποίας ανακαλύπτει την αλήθεια. Το έλλογο αναλύει τώρα κάθε δεδομένο, καθετί παραδεδομένο από αυθεντίες, κάθε θρησκευτική αποκάλυψη και κάθε κίνητρο πίστης. Και μετά το ανασυνθέτει, το αναδημιουργεί βάσει των δικών του, δηλ. των έλλογων, κανόνων, ώστε με αυτή τη δημιουργική του δύναμη το αντικείμενο γίνεται διαυγές. Το έλλογο νοείται εδώ ως ενεργείν, όχι ως είναι, θέλει να γνωρίζει -στρέφοντας το βλέμμα του προς τα εμπρός- προς τα πού οδεύει και θέλει να καθορίσει αυτενεργώς αυτή την πορεία. Εδώ πηγάζει το ενδιαφέρον του Διαφωτισμού για την πρόοδο και η πίστη του σ' αυτήν. Για τον 18ο αιώνα το έλλογο είναι και αμετάβλητο, είναι το ίδιο για όλους τους ανθρώπους, όλα τα έθνη, όλες τις εποχές, όλους τους πολιτισμούς. Για το πνεύμα αυτής της εποχής η ουσία του έλλογου προκύπτει ως ο κοινός πυρήνας όλων των φιλοσοφικών συστημάτων, ηθικών καταστάσεων, θρησκευτικών δοξασιών της ιστορίας. Μ' αυτή την αφετηρία δημιούργησε μια νέα θρησκεία, τη «φυσική θρησκεία», όπως θα δούμε στο 2ο μέρος αυτού του μελετήματος.

Στη Γαλλία ο Λοκ και ο Νεύτων εισήχθησαν από τον Βολταίρο, και ο Λοκ άσκησε αποφασιστική επιρροή στην όλη κίνηση του Διαφωτισμού, μπόρεσε μάλιστα να περιορίσει εν μέρει την επιρροή του καρτεσιανισμού, ο οποίος όμως είχε μπορέσει να εισχωρήσει τόσο βαθιά στο σώμα του έθνους, ώστε να γίνει το χαρακτηριστικό γνώρισμα του γαλλικού πνεύματος - μέχρι σήμερα. Αλλά πουθενά η πίστη στην απελευθερωτική δύναμη της επιστήμης, μαζί με τη βεβαιότητα ότι ο νέος κόσμος, που θα συγκροτηθεί από αυτήν, είναι έργο αυτής της εποχής σ' αυτή τη χώρα, δεν ήταν τόσο ακλόνητη όσο στη Γαλλία. Και πουθενά αλλού ο Διαφωτισμός δεν ριζοσπαστικοποιήθηκε τόσο, ώστε να οδηγήσει το έθνος σε επαναστατική έκρηξη, όπως στη Γαλλία. Εδώ συγκεντρώθηκε όλο το έργο του Διαφωτισμού στη μνημειώδη Εγκυκλοπαίδεια του Ντ' Αλαμπέρ και του Ντιντερό, στην οποία συνεργάστηκε μεγάλος αριθμός διανοητών. Ο Διαφωτισμός κορυφώνεται στις μορφές του Χιουμ και του Ρουσώ, και ταυτόχρονα διαλύεται από αυτούς, με διαφορετικό τρόπο. Εδώ είναι ο τόπος για να μιλήσω για το έργο του Χιουμ στη θεωρία της γνώσης· για την εργασία στους άλλους τομείς καθώς για τον Ρουσώ θα μιλήσω στο 2ο μέρος του μελετήματος.

Ο Μπέρκλεϊ είχε καταστρέψει την έννοια της σωματικής ουσίας: τούτη είναι η συλλογική ονομασία του συμπλέγματος της αντίληψης της μορφής, των χρωμάτων κ.τ.λ. της έκφανσης του σώματος. Ο Χιουμ παραλαμβάνει αυτή την ιδέα του συμπλέγματος και τη μεταφέρει στην «ψυχική ουσία», το εγώ. Η ανάλυση της συνείδησης δεν μας δείχνει ένα εγώ που αντιλαμβάνεται, που αισθάνεται, που βούλεται, αλλά μόνο το γεγονός της αντίληψης, της αίσθησης, της βούλησης. Το εγώ λοιπόν είναι σύμπλεγμα βιωμάτων, είναι «δέσμη αντιλήψεων». Η ενότητα του έλλογου εγώ, στο οποίο πίστευε ο Διαφωτισμός, αποδεικνύεται έτσι ως ουτοπία. Η διάνοια του Χιουμ διαλύει σαν νιτρικό οξύ ό,τι αναλύει, έτσι τώρα και τον νόμο της αιτίας: Ο ειρμός των αιτίων είναι στην πραγματικότητα χρονική επαλληλία. Το αίτιο δεν μπορεί ν' αποδειχθεί λογικά από το αιτιατό. Αρα και η επαγωγή δεν είναι λογική μέθοδος. Η εξήγηση του συμπεράσματος είναι μόνον ψυχολογική, και αυτή κάνει χρήση της έννοιας του συνειρμού της συστηματικής σύνδεσης των παραστάσεων, που προέκυψε κατ' αναλογίαν της έλξης των μαζών της νευτώνειας Φυσικής. Ο συνειρμός της εμπειρίας γεννιέται από την επαναλαμβανόμενη αντίληψη του ταυτόχρονου ή επάλληλου, ώστε με την εμφάνισή της η μια παράσταση επισύρει και την άλλη. Και όσο συχνότερα εμφανίζονται μαζί δύο παραστάσεις τόσο και στενότερος ο συνειρμός μεταξύ τους. Αυτή τη «συνήθειά» μας την προβάλλουμε έξω στα πράγματα, και μιλούμε για αιτιότητα. Ο Χιουμ δεν θέλει να καταστρέψει την επιστήμη, θέλει μόνο την απαλλάξει από την αυταπάτη της λογικότητας. Η επιστήμη, λέει, καλά θα κάνει να στηριχθεί στο ένστικτο, δηλαδή στο ανεπίδεκτο λόγου, και στη συνήθεια. Ενστικτο και συνήθεια είναι οι καθοριστικές δυνάμεις της γνώσης μας.

Η επιρροή του Χιουμ πάνω στον Καντ υπήρξε αποφασιστική. Η κριτική του της μεταφυσικής, η οριοθέση της γνώσης, δεν θα ήταν δυνατές χωρίς τον Χιουμ. Ο Καντ το αναγνώρισε πλήρως λέγοντας ότι ο σκότος σκεπτικιστής τον ξύπνησε από τον «δογματικό λήθαργο». Αλλά ο Καντ δημιούργησε ένα έργο που έχει ονομαστεί «επανάσταση» ή «επανίδρυση της φιλοσοφίας» ή του έχουν δοθεί άλλα κολακευτικά ονόματα. Ο Μέντελσον τον αποκάλεσε «παντοθραύστη», για τον Γιάσπερς είναι «ο κατεξοχήν φιλόσοφος». Γεγονός είναι ότι με τη σκέψη του εγκαινίασε μια νέα εποχή, ώστε να μην υπάρχει έκτοτε διανοητής, που να μην έχει λάβει με τον έναν ή τον άλλο τρόπο θέση έναντί του. Γι' αυτόν θα μιλήσω τώρα.

Μετά μια πρώτη φυσιογνωστική περίοδο, που έχει ονομαστεί «προκριτική», και μέσα στη δεκάχρονη προετοιμασία της «Κριτικής του καθαρού λόγου» μαθαίνουμε από μιαν επιστολή του Καντ προς τον Μ. Χερτς ποια προβλήματα τον απασχολούσαν. Τι είναι αυτό, γράφει, που προσδίδει στις παραστάσεις μας (αφενός στην αισθητηριακή αντίληψη της εμπειρίας, αφ' ετέρου στις καθαρές έννοιες του αισθητήριου οργάνου), τη σχέση αναφοράς στο αντικείμενο; Ή αλλιώς η ερώτηση: Με ποιο δικαίωμα αναφέρουμε, κατά τη γνωστική λειτουργία, τις παραστάσεις μας σε αντικείμενα και προσδίδουμε σ' αυτές αντικειμενικό κύρος; Στην πορεία της έρευνας διαμορφώθηκαν δύο προβλήματα που μπορούν να διατυπωθούν ως εξής: Πώς μπορούν να τεθούν οι βάσεις με μιαν τέτοιαν αιτιοκρατική και μαθηματική επιστήμη (όπως είναι η φυσική του Νεύτωνα) να συμβιβαστεί η ελευθερία και το ηθικό αξίωμα του ανθρώπου, καθώς επίσης μια δεσμευτική ηθική τάξη πραγμάτων; Η κριτική φιλοσοφία που επεξεργάστηκε, επιχειρεί ν' απαντήσει σ' αυτά τα βασικά ερωτήματα. Τη μέθοδο που εφάρμοσε στην έρευνά του, την ονόμασε υπερβατολογική. Ο Καντ ορίζει εκείνη τη γνώση υπερβατολογική «που ασχολείται εν γένει, όχι τόσο με αντικείμενα όσο με τον τρόπο της γνώσης των αντικειμένων, εφόσον τούτος είναι δυνατός εκ των προτέρων». Η λέξη «υπερβατολογικός» δηλώνει εκείνο που προηγείται (όχι χρονικώς, αλλά ως γεγονός) κάθε εμπειρίας, όμως αποσκοπεί «μόνο στο να καταστήσει δυνατή την εμπειρική γνώση». (Το «υπερβατολογικό», Transzendental, αντιδιαστέλλεται του «υπερβατικού» Transzendent, το οποίο σημαίνει το υπεραισθητό και υπερφυσικό, το επέκεινα της εμπειρίας.) Μια γνώση τελείται «εκ των προτέρων» (a priori), όταν δεν εξαρτάται από την «ύλη» των αισθήσεων, αλλά μόνον από έσχατα, ανάγωγα υποκειμενικά στοιχεία, από στοιχεία που προσδίδουν ως εκ τούτου στη γνώση τον χαρακτήρα της αναγκαιότητας, σε αντιδιαστολή από την αισθητηριακή, που φέρνει χαρακτήρα γεγονότητας (το πράγμα έχει έτσι ή έτσι, όχι είναι αναγκαία έτσι). Η υπερβατολογική φιλοσοφία αναζητεί τους ειδολογικούς όρους της εμπειρίας, και όταν τους διαπιστώσει, τους συνδέει σ' ένα «σύστημα έρευνας των αξιωμάτων της ενότητας, στην οποία μόνον η εμπειρία μπορεί να προμηθεύσει το υλικό».

(συνεχίζεται)

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Λογοτεχνία
Πειραιάς
La Chunga, του Mario Vargas Liosa
Για τους ποιητές της δράσεως και του λόγου
Ο βυσσινόκηπος
Στο ντιβάνι του Δισκαναλυτή
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Πειραιάς
La Chunga, του Mario Vargas Liosa
Για τους ποιητές της δράσεως και του λόγου
Ο βυσσινόκηπος
Στο ντιβάνι του Δισκαναλυτή
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού
Κριτική βιβλίου
Συγκομιδή μιας δεκαετίας
Αρχαίες και νεότερες ημέρες τέχνης
Η θεμελιακή διαστροφή του δυτικού πολιτισμού
Οταν το πνεύμα μας δομείται πάνω σε αντιθέσεις
Νόημα και θεμέλια της ορθολογικότητας
Πιστός στις αντιφάσεις του
Μονόδρομος μιας παράλογης ειμαρμένης
Τα χαμένα χρόνια. Ελληνες εναντίον Ελλήνων όπως πάντα
Γυναικείες μορφές στο θέατρο του Σαίξπηρ και της Αναγέννησης
Αποκρυφιστικό, υπαρξιακό θρίλερ
Δωρητές και παρακολουθήσεις για μυστήρια ταλέντα
Πρωτοποριακά μηνύματα από τις σελίδες της Βίβλου και των βιβλίων
Η ψυχή του Δημήτρη Μητρόπουλου
Παιδικά βιβλία
Τα μάτια της γης με θησαυρούς στον Μαραθώνα
Συνέντευξη:Γιώργος Αριστηνός
Επειδή αιχμαλωτίστηκα από τον λόγο
Αφανής αναγνώστης
Διά βίου μάθηση
Από τις 4:00 στις 6:00
Ντροπή, ένα πανάρχαιο συναίσθημα με λίγους αποδέκτες
Εγραφε τραγούδια από καρδιάς
Άλλες ειδήσεις
Μονόλογος της λογικής για την τρέλα (όψη κι ανάποδη)
Οίκτος σε κοινή θέα