Έντυπη Έκδοση

Γυναικείες μορφές στο θέατρο του Σαίξπηρ και της Αναγέννησης

Ξένια Γεωργοπούλου

Ζητήματα φύλου στο θέατρο του Σαίξπηρ και της Αναγέννησης

επιμέλεια: Γιώργος Π. Πεφάνης

εκδόσεις Παπαζήση, σ. 328, ευρώ 22,37

Η πυκνότητα λόγου και νοημάτων στα έργα του Σαίξπηρ, η απόδοση των σύνθετων χαρακτήρων καθώς και τα σχετικά περιορισμένα βιογραφικά στοιχεία που διαθέτουμε, συνιστούν το πρόσφορο έδαφος, μέσα από το οποίο βλάστησε ο καρπός της αμφισβήτησης και των ατέρμονων συζητήσεων, αναφορικά με τον συμβολισμό, τη διαλεκτική, τις τάσεις, τις προτιμήσεις και τις απόψεις του κορυφαίου Αγγλου δραματουργού.

Ενα από τα μείζονα ζητήματα στην κριτική σκέψη υπήρξε και ο λεγόμενος μισογυνισμός του, που συνδέθηκε εν πολλοίς με τα αμφισβητούμενα βιογραφικά στοιχεία που διαθέτουμε όσον αφορά έναν συμβατικό - εικονικό γάμο, καθώς και στους -επίσης αμφισβητούμενους- ομοερωτικούς τόνους, που διακρίνονται στα θεατρικά του έργα (βλ. «Δωδεκάτη νύχτα», «Εμπορο της Βενετίας», «Οθέλλο» κ.ά.) και κυρίως στα ερωτικά του σονέτα.

Η προσέγγιση των γυναικείων ρόλων στη σαιξπηρική δραματουργία, ταυτόχρονα με τον παραπάνω, σχετικά παγιωμένο, μύθο, προκαλεί εύλογα το μείζον ενδιαφέρον μας, καθώς εκεί ο αναγνώστης δύναται να ερευνήσει τον ενδεχόμενο προοδευτισμό του άγγλου δημιουργού, όπως και το κατά πόσο ο μακρινός Μεσαίωνας υπήρξε τωόντι μακρινός μεσούσης της αναγεννησιακής περιόδου.

Η αποστροφή του Σαίξπηρ προς τα λαϊκά κινήματα, η συνεργασία του με τον βασιλικό θίασο και το έμμονο πάθος του με την αριστοκρατία επηρέασαν τον δραματουργικό πυρήνα του έργου του, καθώς οι «ανατρεπτικές» απόψεις του σπανίως έφεραν στοιχεία κοινωνικού χαρακτήρα.

Το θεατρικό σύμπαν του άγγλου συγγραφέα, θέτει στο κέντρο του τον «μεγάλο οίκο» ή τη βασιλική Αυλή, όπου, με εξαίρεση τις «Εύθυμες κυράδες του Ούινδσορ», κανένας από τους κύριους πρωταγωνιστές του δεν φέρεται να έχει ταπεινή καταγωγή. Η λογοκρισία άλλωστε στην ελισαβετιανή Αγγλία υπήρξε άτεγκτη σε θέματα κοινωνικής υφής, με τον «μέγα τελετάρχη» να αποσοβεί από τα θεατρικά κείμενα οτιδήποτε προοιωνιζόταν απειλητικό προς τις κρατούσες αρχές. Η μορφή της γυναίκας αποτελεί ουσιαστικά τον κύριο φορέα του ενδεχόμενου ριζοσπαστισμού και της προοδευτικής σκέψης του συγγραφέα.

Η παρούσα μελέτη της Ξένιας Γεωργοπούλου εστιάζει στη μορφή της γυναίκας στο θέατρο του Σαίξπηρ, καθώς και σε ορισμένα χαρακτηριστικά κείμενα του αναγεννησιακού θεάτρου. Το βιβλίο αποτελεί την επιμελημένη έκδοση ορισμένων θεματικά παρεμφερών ανακοινώσεων της συγγραφέως και δεν εμπίπτει στην κατηγορία των εξαντλητικών μελετών, καθώς εύλογα η ανάλυση της γυναικείας μορφής στα 37 θεατρικά κείμενα του Σαίξπηρ προκύπτει ως θέμα «πολυδαίδαλο» και εν πολλοίς ανεξάντλητο. Η Γεωργοπούλου θέτει τις απαραίτητες θεματικές σημάνσεις, εστιάζοντας με γνώση σε ορισμένες πτυχές των γυναικείων μορφών στο θέατρο του Σαίξπηρ και της Αναγέννησης, με τη λέξη «ζητήματα» στον τίτλο του βιβλίου να υποδηλώνει ουσιαστικά το πλαίσιο αυτής της επιλεκτικής αλλά ταυτόχρονα εμβριθούς και εμπεριστατωμένης ανάλυσης.

Στην παρούσα μελέτη, παράλληλα με τα σαιξπηρικά ζητήματα, που καταλαμβάνουν το κύριο τμήμα του βιβλίου, εξετάζονται τα «Ζητήματα τιμής στον Πέτρο τον Πρώτο του Πάνου Ιωαννίδη και το Φουέντε Οβεχούνα του Λόπε ντε Βέγκα», «Η γηράσκουσα πόρνη από την ελληνική αρχαιότητα στην Κρήτη της Αναγέννησης» και «Οι γυναίκες προς πώληση ή ενοικίαση από τον Μένανδρο στον Χορτάτση».

Η Γεωργοπούλου μάς πληροφορεί εκ προοιμίου ότι η θέση της γυναίκας κατά την περίοδο της Αναγέννησης, και παρά την άνθηση των επιστημών, δεν παρουσιάζει σημαντική μετατόπιση συγκριτικά με τον Μεσαίωνα, με τη μορφή της να εξακολουθεί να θεωρείται μια ελαττωματική εκδοχή του άνδρα.

Στο συγκεκριμένο πλαίσιο η ιατρική επιστήμη δεν κατάφερε να καταρρίψει τις θεωρίες του Γαληνού περί «ρευστότητας των σωμάτων», σύμφωνα με τις οποίες το υγρό στοιχείο καταλάμβανε μεγαλύτερο μέρος στο γυναικείο απ' ό,τι στο ανδρικό σώμα, γεγονός που υποτίθεται ότι καθιστούσε τον γυναικείο ψυχισμό κατ' αναλογία ρευστό και ευμετάβλητο.

Η Γεωργοπούλου, στο εκτενέστερο τμήμα της μελέτης, εστιάζει ή αφορμάται από τον συγκεκριμένο μύθο και εξετάζει τα ίχνη που άφησε στη δραματουργία του Σαίξπηρ. Στα έργα του άγγλου δημιουργού ο αρχαίος μύθος διασκευάζεται και εμφανίζεται ώς ένα σημείο παραλλαγμένος, καθώς, χωρίς να παρουσιάζει μονομέρεια ως προς το φύλο, αποδίδεται -αν και όχι ισομερώς- τόσο σε ανδρικούς όσο και σε γυναικείους χαρακτήρες.

Η «ρευστή» ανθρώπινη φύση εμπίπτει στη μορφή του «φλεγματικού τύπου», με τα συνηθέστερα χαρακτηριστικά της να συνοψίζονται στη ζηλοφθονία, την οργή, την υποκρισία και τη λαγνεία, στοιχεία που ο ποιητικός λόγος του Σαίξπηρ παρομοιάζει συχνά με το νερό και τις ανάλογες μεταμορφώσεις του.

Χαρακτηριστικά ο Οθέλλος στο ομώνυμο έργο αντιλαμβάνεται την αγαπημένη του Δυσδαιμόνα σαν «τη βρυσομάνα όθε αναβλύζει της ζωής του το ρυάκι», ενώ στην εξέλιξη του έργου και μέσα από την έξαρση της νοσηρής του ζηλοφθονίας η πηγή του έρωτά του μετατρέπεται σε «βούρκο όπου ζευγαρώνουν και αυξαίνουν σιχαμερά βατράχια».

Η φύση και η συμπεριφορά της γυναίκας χαρακτήριζε αναπόφευκτα και τον σύζυγό της. Το σώμα της αποτελούσε κτήμα και προέκτασή του, όπως ακριβώς παρατηρείται και στη σχέση αφέντη-δούλου, στο αρχαίο κυρίως δράμα, ή στην αντίστοιχη σχέση αφέντη-υπηρέτη στο νεότερο. Η ανδροπρέπεια εν καιρώ πολέμου ταυτιζόταν με τη γενναιότητα, ενώ σε περίοδο ειρήνης η συντήρηση της πατριαρχικής κοινωνίας προϋπέθετε την ανδρική επιβολή στο γυναικείο σώμα. Οταν η φλεγματική γυναικεία φύση εκφραζόταν από μια υποτιθέμενη μοιχεία, προκαλούσε μοιραία την έντονη ζήλεια του συζύγου, οι αναπόφευκτες ψυχολογικές διακυμάνσεις του οποίου τον καθιστούσαν ανάλογα φλεγματικό.

Η Γεωργοπούλου αφιερώνει ξεχωριστό κεφάλαιο στους κατά φαντασία απατημένους συζύγους, καθώς η υποτιθέμενη εξαπάτησή τους εντάσσεται στο σύνηθες δίπολο γνώση - άγνοια, που αποτελεί την κύρια διαλεκτική προσέγγιση του άγγλου δραματουργού. Δεν πρέπει να λησμονούμε άλλωστε ότι η δραματουργία του Σαίξπηρ ξεχωρίζει, εκτός των άλλων, για τη σύζευξη τραγικών και κωμικών καταστάσεων, με τους κατά φαντασία απατημένους συζύγους να παρεισάγουν στις σκοτεινές τραγωδίες στοιχεία από τη μακραίωνη παράδοση της φερώνυμης «κωμωδίας παρεξηγήσεων».

Οι τραγικοί αντιήρωες βιώνουν τον συγκεκριμένο «ευνουχισμό» ως αφαίρεση της ατομικής και κοινωνικής τους ισχύος, με την υποτιθέμενη γνώση τους να σηματοδοτεί και την καθολική τους συντριβή.

Αλλοτε πάλι ο ανδρικός φλεγματικός τύπος ταυτίζεται με τη μορφή του ερωτευμένου νέου, με τα χαρακτηριστικά της μελαγχολίας και της αδράνειας να του προσδίδουν στοιχεία εκθήλυνσης.

Αντιθέτως, η προσέγγιση της γυναίκας στην πρότυπη «χολερική φύση» του άνδρα την ενέτασσε στους φερόμενους αντι-ήρωες του δράματος, καθώς το τρίπτυχο λαγνεία-ρητορεία-ανυπακοή που επεδείκνυαν, ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με το αντίστοιχο πρότυπο αγνότητα-σιωπή-υπακοή της αναγεννησιακής περιόδου, το οποίο, όπως ορθά παρατηρεί η Γεωργοπούλου, δεν υιοθετείται σχεδόν από καμία γυναικεία μορφή στα έργα του Σαίξπηρ.

Η γυναικεία ευφράδεια ξετυλίγεται εμφαντικά κυρίως στους δεύτερους ρόλους, τις έμπιστες φίλες ή υπηρέτριες, που αναλαμβάνουν συνήθως την υπεράσπιση των αδικημένων-παρεξηγημένων γυναικών. Η κωμική καταγωγή των φλύαρων γυναικών ωστόσο (βλ. δούλοι στη ρωμαϊκή, νέα αττική και αρχαία ελληνική κωμωδία) υπολείπεται από την τραγική κατάληξη της κυρίας τους.

Αντιθέτως, οι δυναμικές πρωταγωνίστριες του Σαίξπηρ, αν και διαθέτουν ρητορική ικανότητα, σπάνια την εκδηλώνουν επί σκηνής, καθώς μια ανάλογη τακτική θα έσπαγε ένα μέρος από τις συμβάσεις που συνοδεύουν τις μορφές των τραγικών ηρωίδων, που φέρουν το επαχθές φορτίο του θύματος.

Η Δυσδαιμόνα ξεχωρίζει ως ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα ανάλογης μορφής, καθώς η δυναμική και ανατρεπτική της συμπεριφορά εξελίσσεται σταδιακά σε στωικότητα και εγκαρτέρηση, για να καταλήξει μία από τις τραγικότερες γυναικείες μορφές στη δραματουργία του Σαίξπηρ.

Η Γεωργοπούλου στο μεγαλύτερο τμήμα της έρευνάς της αναφέρεται στον Οθέλλο, καθώς η πρωταγωνιστική μορφή της τραγικής ηρωίδας αποτελεί την πλέον σύνθετη και αντιπροσωπευτική γυναικεία μορφή στη σαιξπηρική δραματουργία.

Ο Σαίξπηρ εστιάζει πρώτιστα στην κοινή ανθρώπινη φύση των πρωταγωνιστών του, και ακολουθώντας τα στερεότυπα της εποχής, επιτυγχάνει μέσω του προσωπικού του ύφους να γίνει ώς ένα σημείο αντισυμβατικός. Η γυναικεία μορφή απομακρύνεται από την πρότυπη δουλοπρέπεια της ελισαβετιανής Αγγλίας και καθίσταται ο κύριος φορέας μιας υφέρπουσας όσο και αδιόρατης κοινωνικής κριτικής. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Συγκομιδή μιας δεκαετίας
Αρχαίες και νεότερες ημέρες τέχνης
Η θεμελιακή διαστροφή του δυτικού πολιτισμού
Οταν το πνεύμα μας δομείται πάνω σε αντιθέσεις
Νόημα και θεμέλια της ορθολογικότητας
Πιστός στις αντιφάσεις του
Μονόδρομος μιας παράλογης ειμαρμένης
Τα χαμένα χρόνια. Ελληνες εναντίον Ελλήνων όπως πάντα
Αποκρυφιστικό, υπαρξιακό θρίλερ
Δωρητές και παρακολουθήσεις για μυστήρια ταλέντα
Πρωτοποριακά μηνύματα από τις σελίδες της Βίβλου και των βιβλίων
Η ψυχή του Δημήτρη Μητρόπουλου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Πειραιάς
La Chunga, του Mario Vargas Liosa
Για τους ποιητές της δράσεως και του λόγου
Ο βυσσινόκηπος
Στο ντιβάνι του Δισκαναλυτή
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού
Κριτική βιβλίου
Συγκομιδή μιας δεκαετίας
Αρχαίες και νεότερες ημέρες τέχνης
Η θεμελιακή διαστροφή του δυτικού πολιτισμού
Οταν το πνεύμα μας δομείται πάνω σε αντιθέσεις
Νόημα και θεμέλια της ορθολογικότητας
Πιστός στις αντιφάσεις του
Μονόδρομος μιας παράλογης ειμαρμένης
Τα χαμένα χρόνια. Ελληνες εναντίον Ελλήνων όπως πάντα
Γυναικείες μορφές στο θέατρο του Σαίξπηρ και της Αναγέννησης
Αποκρυφιστικό, υπαρξιακό θρίλερ
Δωρητές και παρακολουθήσεις για μυστήρια ταλέντα
Πρωτοποριακά μηνύματα από τις σελίδες της Βίβλου και των βιβλίων
Η ψυχή του Δημήτρη Μητρόπουλου
Παιδικά βιβλία
Τα μάτια της γης με θησαυρούς στον Μαραθώνα
Συνέντευξη:Γιώργος Αριστηνός
Επειδή αιχμαλωτίστηκα από τον λόγο
Αφανής αναγνώστης
Διά βίου μάθηση
Από τις 4:00 στις 6:00
Ντροπή, ένα πανάρχαιο συναίσθημα με λίγους αποδέκτες
Εγραφε τραγούδια από καρδιάς
Άλλες ειδήσεις
Μονόλογος της λογικής για την τρέλα (όψη κι ανάποδη)
Οίκτος σε κοινή θέα