Έντυπη Έκδοση

Ιστορίες ακροτελεύτιων ημερών

Γκι Ντε Μοπασάν

Ιστορίες της μέρας και της νύχτας

μτφρ. - επιμέλεια: Βασιλική Χ. Τσίγκανου

εκδόσεις Εμπειρία Εκδοτική, σ. 280, 15,90 ευρώ

Ο Γκι ντε Μωπασάν κατά τη διάρκεια της σπουδής και της «υπεράσπισης» των αρχών του γαλλικού νατουραλισμού συνέθεσε τις «ιστορίες της μέρας και της νύχτας», μια διηγηματική συλλογή που καθιστά τον αναγνώστη συμμέτοχο-δημιουργό και τον ίδιο απλό παρατηρητή, ανατόμο της φύσης και καθρέφτη που αντανακλά την υλική και ηθική εξαθλίωση του ανθρώπινου γένους. Σε αντίθεση με τους ρομαντικούς ποιητές που προηγήθηκαν, η θεματολογία του Μοπασάν δεν αναλώνεται στο φαντασιακό και το μεταφυσικό αλλά αναπαράγει και αντανακλά την ίδια την πραγματικότητα, ενώ όταν το περιβάλλον και η υπόθεση φαντάζουν απόκοσμα και μυστηριακά, σπεύδει ο κεντρικός χαρακτήρας της υπόθεσης να ξεδιαλύνει το μυστήριο με ορθολογικά κριτήρια. Ωστόσο, όσο και αν επεδίωξε την πλήρη αντικειμενική καταγραφή, η υποκειμενικότητα του δημιουργού, αν και περιορισμένη, δεν λείπει, γεγονός που θεωρούμε ευτυχές και αναπόσπαστο στοιχείο μιας δημιουργίας και ενός έργου τέχνης, καθώς οι ψυχρές αναφορές δεν συνιστούν λογοτεχνία. Οι νατουραλιστές, με εισηγητή και κύριο εκφραστή τους τον Ζολά, δεν αποπειρώνται απλώς να «φωτογραφίσουν» την πραγματικότητα, αλλά επιζητούν επιπλέον να αναδείξουν την αιτιοκρατία των ανθρώπινων σχέσεων, τον κοινωνικό δαρβινισμό και τον παράγωγό του ντετερμινισμό που διέπουν την ανθρώπινη δράση. Το έργο του Μοπασάν, όπως και των υπόλοιπων ταγών του νατουραλισμού, αποπειράται να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ ζωής και Τέχνης.

Η παρούσα συλλογή περιλαμβάνει 21 διηγήματα που, ανεξάρτητα από την αυτοτελή πλοκή τους, συναποτελούν ένα ενιαίο διαλεκτικό σύνολο, ένα στέρεο οικοδόμημα που η παραμικρή απόσχιση προοιωνίζεται κατάρρευση. Η αναπόφευκτη υποκειμενικότητα του συγγραφέα μετριάζεται από την άτυπη υποδιαίρεση των διηγημάτων σε οργανωμένα αιτιοκρατικά δίπολα. Η παρέκκλιση του δημιουργού προς μια συγκεκριμένη ηθική τάση αναιρείται καθώς μέσω της αντιπαράστασης και του διπολισμού των διηγημάτων φωτίζεται η αντίθετη όψη των πραγμάτων, στοιχειοθετώντας με ρεαλισμό ένα αποδεκτό σύνολο αντίλογου. Στη συγκεκριμένη πρακτική διαφαίνονται ξεκάθαρα οι νομικές σπουδές του συγγραφέα, με τρόπο μάλιστα εξαιρετικά επιτηδευμένο, που ίσως λειτουργεί εν μέρει μειωτικά στο έργο του.

Τα πρώτα διηγήματά του διακρίνονται από έντονο ηθογραφικό στοιχείο και μας εισάγουν στις αρχές της νατουραλιστικής γραφής, ενώ παρωδούν ταυτόχρονα τη φαντασιοπληξία των ρομαντικών ποιητών. Οι πρωταγωνιστές εξαπατώνται, παρασύρονται ή ακόμη και συντρίβονται εξαιτίας της αχαλίνωτης φαντασίας και των μονομανιών τους. Η μετάβαση από τον πρωτογονισμό του επαρχιακού περιβάλλοντος στο πνιγηρό αστικό τοπίο προβάλλει, παρόμοια με το έργο του Παπαδιαμάντη, την αντίστοιχη έμφαση ή έκλειψη του ηθογραφικού στοιχείου και σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί μια μανιχαϊστική θεώρηση του χώρου. Ο Μοπασάν θέτει τις ανθρώπινες πράξεις ανεξαρτήτως τόπου και φυσικού κάλλους, με τη μοναδική διαφοροποίηση των δύο «σκηνικών χώρων» να αφορά τα κίνητρα και τα πρωταίτια των ειδεχθών πράξεων. Ο επίπλαστος ηθικός κώδικας της επαρχίας παρασύρει μοιραία τους πρωταγωνιστές σε εγκλήματα τιμής (βεντέτα), ενώ ο θάνατος στο αστικό περιβάλλον λαμβάνει ποικίλες εκφάνσεις και εντυπώνεται ως απόρροια μονομαχιών και κυρίως έλλειψης φιλανθρωπίας. Ο ορεσίβιος πρωταγωνιστής δολοφονεί, δηλαδή, προκειμένου να υπερασπιστεί την πατροπαράδοτη αρχή της οικογένειας, ενώ ο άνθρωπος της πόλης, αντίστοιχα, προκειμένου να υπεραμυνθεί των ευτελών τίτλων τιμής και του κεκτημένου υλικού πλούτου. Το φυσικό και οικογενειακό περιβάλλον ταυτίζεται και εκφράζει στο έργο του Μοπασάν πρωτόγονα ένστικτα, ασίγαστα μίση, καθώς επίσης και ηθική κατάπτωση, γεγονός που θεωρούμε ότι παράλληλα με τη ρεαλιστική απόδοση του επαρχιακού περιβάλλοντος αποτελεί ένα είδος σάτιρας και παρωδίας του συγγραφέα στις αρχές του ποιητικού ρεαλισμού, του αντίρροπου προς τον ρεαλισμό και νατουραλισμό λογοτεχνικού κινήματος που εκδηλώθηκε την ίδια περίπου χρονική περίοδο στη Γερμανία και στις σκανδιναβικές χώρες. Οι εισηγητές του ποιητικού ρεαλισμού, επηρεασμένοι από τον αρκαδισμό και τη βουκολική ποίηση, διατείνονταν ότι οι άνθρωποι σπεύδοντας στο φυσικό περιβάλλον και στην οικογενειακή θαλπωρή -σεβόμενοι τις πατροπαράδοτες ηθικές επιταγές- θα έβρισκαν τον πολυπόθητο επίγειο παράδεισο, που μάταια αναζητούσαν στο αστικό τοπίο.

Οι ενδεείς των πόλεων δεν παραμένουν στο απυρόβλητο και η ανηθικότητά τους αποδίδεται από τον συγγραφέα στην ανέχεια εντός της οποίας είναι υποχρεωμένοι να διαβιούν. Ο προλετάριος σε ένα από τα διηγήματα του Μοπασάν αναζητεί διέξοδο φυγής στον αλκοολισμό και υπό την έξαψη της νοσηρής ονειροφαντασίας του μακελεύει τη σύντροφό του όμοια με τον ομώνυμο ήρωα στο «Βόιτσεκ» του Γκέοργκ Μπίχνερ. Ο Μοπασάν δεν αποδίδει μεσσιανική διάσταση στους απόκληρους και δεν προσάπτει ανηθικότητα παρορμούμενος από κοινωνικά κριτήρια, καθώς μια τέτοια μονομέρεια θα αποτελούσε απόκλιση από τη νατουραλιστική κατα-γραφή, προδοσία της αλήθειας και της τέχνης. Η υποκρισία, η ανηθικότητα και η μνησικακία δεν αντιμετωπίζονται με κριτήρια κοινωνικής προέλευσης, αλλά αποδίδονται οικουμενικά, επί του συνόλου του ανθρώπινου γένους.

Το ηρωικό στοιχείο, που ενέπνευσε τη γενιά των ρομαντικών, εκλείπει και παρουσιάζεται αποκλειστικά ως παρωδία ακόμη και σε ιστορίες που πληρούν απόλυτα τις προδιαγραφές για την εκδήλωση ηρωικών πράξεων. Χαρακτηριστικά, η γριά μάνα που κατοικεί στα βουνά της Σαρδηνίας, ανήμπορη να φέρει εις πέρας ένα έγκλημα τιμής, εκπαιδεύει τον σκύλο της ώστε να κατασπαράξει τον φονιά του αδικοχαμένου γιου της, ενώ σε ένα άλλο διήγημα ο κόμης που προκαλεί σε μονομαχία εκείνον που προσέβαλε την τιμή μιας νεαρής λιγοψυχά λίγο πριν από την ακροτελεύτια αναμέτρηση και αυτοκτονεί, επιλέγοντας μια αξιοπρεπή και επιθανάτια εθελούσια «έξοδο». Οι προγενέστερες μορφές των ηρώων επικαλύπτονται από σαθρές ανθρώπινες υπάρξεις που επιβιώνουν μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας, ατυχή κατασκευάσματα μιας εκφυλισμένης υποκουλτούρας. Η ανθρώπινη συμπεριφορά συνοδοιπορεί με εκείνη των ζώων, εκφράζοντας ταυτόχρονα με τη δαρβινική θεωρία τα ορμέφυτα του «ανθρώπινου ζώου», το ένστικτο της αυτοσυντήρησης και της διαιώνισης του είδους, που συνδέεται άμεσα με την απόκτηση υλικών αγαθών.

Το θρησκευτικό στοιχείο απουσιάζει και εμφανίζεται μόλις στο τελευταίο διήγημα του Μοπασάν, που θεωρούμε ότι ξεχωρίζει ως το κορυφαίο της παρούσης διηγηματικής συλλογής. Ο συγγραφέας ανατέμνει και προβάλλει τη θρησκεία ως μια εθιμοτυπία, αρνούμενος να της αποδώσει μεταφυσική διάσταση. Η ετοιμοθάνατη πρωταγωνίστρια του διηγήματος επιζητεί την παρουσία του ιερέα αλλά την ύστατη στιγμή αδιαφορεί επιδεικτικά στη θεία χάρη και αναζητεί εναγώνια από την αδερφή της συγχώρεση, η οποία τελικά εκπληρώνεται μέσω μιας τραγικής και μακάβριας εξιστόρησης - καταγραφή και απολογία της ίδιας της ζωής της. Το θρησκευτικό συναίσθημα, αν και δεν σκιαγραφείται ως επίπλαστο, σε καμία περίπτωση δεν γίνεται αποδεκτό και φέρεται να μην επαρκεί στην επιθανάτια απόπειρα της πρωταγωνίστριας να απολυτρωθεί. Ο Μοπασάν ωστόσο τηρεί μετριοπάθεια, αφήνοντας τα μεταφυσικά και αρχέγονα ερωτήματα στην αιθάλη του ανεξήγητου, θεωρώντας ότι οποιαδήποτε παρέκκλιση προς την αποδοχή ή την απόρριψη αποτελεί απόκλιση από τη λογική και την αιτιοκρατική αντιμετώπιση του σύμπαντος. Το τελευταίο διήγημα θεωρούμε ότι αποτελεί ένα αμυδρό και δυσδιάκριτο χάσμα αμφιβολίας του δημιουργού ως προς την αποτελεσματικότητα της νατουραλιστικής γραφής στην επεξήγηση των πάντων και οιονεί αμυδρά την εμφάνιση του εξπρεσιονισμού και του μετέπειτα μοντερνισμού στον χώρο των Τεχνών και της διανόησης.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ανέκδοτος Ψυχάρης
Ηλία Λάγιου, πράξεις και πειράματα
Στην καρδιά του (σύγχρονου αφρικανικού) σκότους
Η ξεχωριστή περίπτωση του Γιώργου Ζαμπέτα
Η ανακάλυψη της Ν. Υόρκης
Ορίζεται ο ποιητής; Υπάρχει μέθοδος;
Το αποκλίνον νόημα του κόσμου
Ενα πρόβλημα στην καρδιά της Μεταφυσικής
Βάκχες: Η ανθρώπινη ψυχή σε διαμάχη με τον εαυτό της
Ο φόβος της μετριότητας
Εκκλήσεις τώρα
Οι θησαυροί της μοναξιάς
Η επανάσταση των ταπεινών και η ελευθερία του καλλιτέχνη
Οι αρπαγείσες περιουσίες των Εβραίων της Ελλάδας
Οι ιστορικές εκδόσεις Δ.Ν.Παπαδήμα
Συνομιλώντας με τυπογραφία και πνεύματα της πέτρας
Διαιρεμένη σελίδα και διχασμένος εαυτός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ανέκδοτος Ψυχάρης
Ηλία Λάγιου, πράξεις και πειράματα
Στην καρδιά του (σύγχρονου αφρικανικού) σκότους
Η ξεχωριστή περίπτωση του Γιώργου Ζαμπέτα
Ιστορίες ακροτελεύτιων ημερών
Η ανακάλυψη της Ν. Υόρκης
Ορίζεται ο ποιητής; Υπάρχει μέθοδος;
Το αποκλίνον νόημα του κόσμου
Ενα πρόβλημα στην καρδιά της Μεταφυσικής
Βάκχες: Η ανθρώπινη ψυχή σε διαμάχη με τον εαυτό της
Ο φόβος της μετριότητας
Εκκλήσεις τώρα
Οι θησαυροί της μοναξιάς
Η επανάσταση των ταπεινών και η ελευθερία του καλλιτέχνη
Οι αρπαγείσες περιουσίες των Εβραίων της Ελλάδας
Οι ιστορικές εκδόσεις Δ.Ν.Παπαδήμα
Συνομιλώντας με τυπογραφία και πνεύματα της πέτρας
Διαιρεμένη σελίδα και διχασμένος εαυτός
Από τις 4:00 στις 6:00
Η μηχανή του χρόνου στο τραγούδι
Tom Petty
Άλλες ειδήσεις
Περί «καταραμένων ποιητών»
Εβδομάδα ποίησης στο Bacaro
Η περιπέτεια των χειρογράφων του Walter Benjamin και πώς επέζησε το πρώτο ποίημα επί δεκαετίες