Έντυπη Έκδοση

Το βάρος και η χάρη των λέξεων

Η μεταφρασμένη λογοτεχνία δεν κρατάει μόνο τη μερίδα του λέοντος στη βιβλιοπαραγωγή, ταυτόχρονα διαμορφώνει αναγνωστικές συμπεριφορές αλλά και συγγραφικές συνειδήσεις.

Το ΕΚΕΜΕΛ, ως φυσικός χώρος άσκησης και καλλιέργειας της τέχνης και της τεχνικής τής μεταφρασης, διοργανώνει τα τελευταία τέσσερα χρόνια τον ετήσιο διαγωνισμό Βραβεία Λογοτεχνικής Μετάφρασης, σε συνεργασία με τα αντίστοιχα μορφωτικά ινστιτούτα (Γαλλικό, Γκαίτε, Θερβάντες, Ιταλικό και εφεξής Ελληνοαμερικανική Ενωση). Ψυχή του εγχειρήματος, η Ελένη Ζέρβα (διευθύντρια του ΕΚΕΜΕΛ και βραβευμένη μεταφράστρια του Βιζυηνού στη γαλλική), που με μηδαμινή υποστήριξη εμψυχώνει με σοβαρότητα τον πετυχημένο αυτό θεσμό.

Δεκαπέντε μεταφράσεις και μεταφραστές διακρίθηκαν για το 2009 στη βραχεία λίστα του ΕΚΕΜΕΛ. Τα πρόσωπα που κρύβονται πίσω από τον Ντίκενς, τον Βάλσερ, τον Μπάνβιλ, τον Μοντιάνο, τον Κορτάσαρ, τον Φουέντε, τον Μοντάλε, τον Σαβιάνο κ.τ.λ., ανοίγουν και μας ξεναγούν στο μεταφραστικό εργαστήρι τους. Δεκαπέντε άτυποι συν-συγγραφείς που μετεωρίζονται ανάμεσα στην πίστη και στην προδοσία του πρωτότυπου κειμένου (υπέρ της απόλαυσής του), ανάμεσα στη διαμεσολάβηση και στη δημιουργικότητα, ανάμεσα στη γλωσσική μνήμη και στη ζώσα αλχημεία της έκφρασης, ανάμεσα στο νόημα και στη μουσική της γραφής, ανάμεσα στον συγγραφέα και στον αναγνώστη, ανάμεσα στο αμετάφραστο και στο μεταφράσιμο του χρόνου, ανάμεσα στην ισχνή αμοιβή και στη μακρά αφοσίωση, ανάμεσα σε ξένες και οικείες λέξεις.

Κοιμητήρι...

Κοιμητήρι. Ετσι αποκαλώ ένα κομμάτι της βιβλιοθήκης μου. Εδώ αναπαύονται οι μεταφράσεις μου και τα πρωτότυπα κείμενά τους. Επιφανείς άντρες, όπως οι Χάινριχ Μαν, Ε.Τ.Α. Χόφμαν, Φρίντριχ Ντίρενματ, Μπέρνχαρντ Σλινκ και άλλοι πολλοί, λιγότερο γνωστοί, είναι εδώ θαμμένοι. Τους υποδύθηκα κάποτε όλους, σαν να ήμουν ηθοποιός. Μερικούς τους αγάπησα, άλλους όχι. Ομως τους σεβάστηκα, αφού κάποιος εκδότης είχε επιλέξει να μεταφραστούν. Κι επειδή δεν θέλω να απογοητεύω τον αναγνώστη. Ο τελευταίος συγγραφέας που έθαψα σε αυτό το κοιμητήρι ήταν ο Ρίχαρντ Ντίμπελ και η ιστορική μυθοπλασία του Η Βίβλος του Διαβόλου.

Η Βίβλος του Διαβόλου ή Codex Gigas είναι το μεγαλύτερο χειρόγραφο στον κόσμο. Σύμφωνα μ' έναν θρύλο, γράφτηκε τον 13ο αιώνα από έναν βενεδικτίνο μοναχό που είχε αποστηθίσει όλα τα διαθέσιμα βιβλία της μονής, αλλά έγινε αιτία να καούν η βιβλιοθήκη και δέκα μοναχοί. Για να εξιλεωθεί, ζήτησε από τον ηγούμενο να τον κλείσουν σ' ένα κελί -με πόρτες και παράθυρα χτισμένα-, για να μπορέσει να γράψει σ' ένα βιβλίο όλη τη χαμένη γνώση. Ομως ήδη το βράδυ της πρώτης μέρας ο μοναχός κατάλαβε ότι ήταν αδύνατο να επιτελέσει το έργο του. Επικαλέστηκε λοιπόν τον Διάβολο. Εκείνος προσφέρθηκε να τον βοηθήσει αμισθί, του αρκούσε ότι όσοι θα διάβαζαν το βιβλίο θα έχαναν την πίστη τους στον Θεό. Ο μοναχός υπαγόρευε κι εκείνος έγραφε. Το επόμενο πρωί το βιβλίο ήταν έτοιμο. Ομως ο μοναχός, γνωρίζοντας ότι ο άρχοντας της Κόλασης είχε διαστρέψει όσα του είχε υπαγορεύσει, κάθισε κι έγραψε σε τρεις σελίδες το κλειδί για όλες τις διαβολικές αλλοιώσεις, εξήγησε, δηλαδή, πώς θα έπρεπε να μεταφραστεί αυτή η διαθήκη. Επειτα απεικόνισε στη μέση του βιβλίου τον Διάβολο, για να προειδοποιήσει τον ανυποψίαστο αναγνώστη. Αυτή η Βίβλος είναι το μυθιστορηματικό αντικείμενο του Ρίχαρντ Ντίμπελ, ο οποίος διατείνεται (κλείνοντάς μας το μάτι) ότι στοίχισε τη ζωή τριών παπών και όσων ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμά της...

Ο μεταφραστής είναι ασφαλώς ο προσεκτικότερος αναγνώστης. Και όπως κάθε αναγνώστης, βρίσκει κοινά σημεία, ή και ταυτίζεται, με κάποια από τα μυθιστορηματικά πρόσωπα. Ως μεταφραστής μοιραίο ήταν να επιλέξω στο συγκεκριμένο βιβλίο ένα εντελώς ασήμαντο για το μυθιστόρημα πρόσωπο: τον μοναχό (κι ας εμφανίζεται μόνο σε μία σελίδα). Κατανοώ απολύτως το άγχος του πως δεν θα καταφέρει να παραδώσει εγκαίρως το χειρόγραφό του. Ξέρω καλά από date-line και τι θα πει γραφίδα, αφού κι εγώ έκανα τις πρώτες μεταφράσεις μου με μολύβι (γράφε-σβήνε) και αργότερα με γραφομηχανή (ευτυχώς υπήρχαν τουλάχιστον τα Tipex). Γι' αυτό χαμογελώ όταν διαβάζω νοσταλγικές ανοησίες περί «αίσθησης του χαρτιού και της γραφίδας» και «αρώματος μελανιού». Δεν θα παρομοιάσω τον ηλεκτρονικό υπολογιστή με τον Διάβολο. Νιώθω ευγνωμοσύνη που μου έλυσε τα χέρια και μου έδωσε τη δυνατότητα να παραδίδω καλύτερη δουλειά. (Πόσες φορές πια να αντέξεις να καθαρογράψεις μια κατά τόπους αλλαγμένη παράγραφο;) Νιώθω ευγνωμοσύνη και για τα «ψαχτήρια» του Διαδικτύου, που ελευθέρωσαν το τραπέζι μας από τα δεκάδες βοηθήματα και δεκανίκια και γλίτωσαν τους φίλους μας από ενοχλητικά τηλεφωνήματα του τύπου «Μπορείς να δεις στην εγκυκλοπαίδειά σου το λήμμα...» ή «Θυμάσαι εσύ, που έκανες λατινικά, τι θα πει...». Κατανοώ απολύτως τον μοναχό που ζήτησε να κτίσουν πόρτες και παράθυρα στο κελί του. Η γραφή απαιτεί απομόνωση και απόλυτη αυτοσυγκέντρωση. Δεν αρκούν όσα αποστήθισες κάποτε. Δεν αρκεί το δοσμένο κείμενο. Σαν ηθοποιός πρέπει να μπεις στον ρόλο. Να απαρνηθείς το εγώ σου. Να δώσεις φωνή σ' έναν αλλόγλωσσο. Και όπως ο ηθοποιός, με τον καιρό αποκτάς την προσωπική σου τεχνική, τα μικρά σου κόλπα. Αλλά είσαι πιο τυχερός από εκείνον. Παίζεις μόνος - γιατί πόσο πια να σε προδώσει στη συνέχεια ο επιμελητής ή ο διορθωτής; Ενώ ο ηθοποιός είναι απολύτως εκτεθειμένος στη συνεργασία. Κάποιες φορές, βέβαια, τόσο αυτός όσο και ο μεταφραστής δυσανασχετούν με τον σκηνοθέτη ή τον συγγραφέα επειδή καλούνται να ξεπεράσουν τον εαυτό τους. Τέτοιες στιγμές γίνεται ιδιαίτερα εμφανής η αγάπη για τη δουλειά τους. Και αποδεικνύουν αυτό που μας λέει ο ιερός Αυγουστίνος στο motto του μυθιστορήματος Η Βίβλος του Διαβόλου: «Το τίμημα της αγάπης είναι η αυταπάρνηση».

Το μυθιστόρημα πωλείται σε όλα τα βιβλιοπωλεία. Η αυθεντική (;) Βίβλος του Διαβόλου φυλάσσεται στη Βασιλική Βιβλιοθήκη της Στοκχόλμης. Το κλειδί ερμηνείας χάθηκε αφήνοντας προς το παρόν τον κώδικα αμετάφραστο. Το αποτρεπτικό (αλλά διόλου τρομακτικό) διαβολάκι που απεικονίζεται σε μία από τις 600 σελίδες του έβαλε την ουρά του ώστε να μου απονεμηθεί το ελληνογερμανικό βραβείο μετάφρασης του ΕΚΕΜΕΛ.

Ιάκωβος Κοπερτί

Περί μετάφρασης και άλλων δαιμονίων

Η πρόταση της Βιβλιοθήκης με αιφνιδίασε. Για φαντάσου, σκέφτηκα, να μιλούν οι μεταφραστές, και όχι κρυμμένοι πίσω από ένα άλλο κείμενο... Διότι η δουλειά της μετάφρασης είναι κατεξοχήν άφωνη και αφανής, άρα είναι δύσκολο για έναν άνθρωπο που δουλεύει πίσω από τις λέξεις, να βγει μπροστά απ' αυτές... Μια δουλειά μοναχική, μακριά από τον πολύ κόσμο. Ησυχη, σιωπηλή και δημιουργική. Σαν ένα προσωπικό, νοερό ταξίδι ενορχηστρωμένο από τον συγγραφέα. Μυστήρια σχέση σφυρηλατείται ανάμεσα στον μεταφραστή και στον συγγραφέα, και όσο πιο μεγάλος είναι ο συγγραφέας τόσο ο μεταφραστής αναγκάζεται να κινητοποιήσει και να αξιοποιήσει στο μέγιστο τις προσωπικές του δυνάμεις και δεξιότητες.

Είναι πάντα ένα ταξίδι στο άγνωστο, και δεν ξέρεις ποτέ από πριν τι θα αντιμετωπίσεις, αλλά η έλξη είναι μαγική.

Οι δυσκολίες που συναντάς δεν είναι λίγες. Αλλες φορές σου στήνει παγίδες η γλώσσα, οι ιδιωματισμοί της, άλλες φορές οι γνώσεις του συγγραφέα, οι επιστημονικοί τομείς στους οποίους σε καλεί να βαπτιστείς. Και τότε, μόνη σου βοήθεια είναι οι εγκυκλοπαίδειες, το Διαδίκτυο, οι «καλοί φίλοι» που τυχαίνει να γνωρίζουν λατινικά, δανέζικα, αστρονομία, μαθηματικά.

Σε όλη τη διάρκεια της μετάφρασης του βιβλίου Η Τριλογία των Επαναστάσεων, του Τζον Μπάνβιλ, ένιωσα την έλλειψη μιας μεγάλης και ενημερωμένης δανειστικής βιβλιοθήκης με έντυπο και ηλεκτρονικό υλικό.

Πολλές φορές, μέσα σ' ένα βιβλίο, υπάρχουν παραπομπές από άλλα έργα, τα οποία πρέπει να αποδοθούν στα ελληνικά έτσι όπως έχουν μεταφραστεί από τις όποιες εκδόσεις. Γιατί ο μεταφραστής να μην μπορεί να βρει κάπου και να συμβουλευτεί αυτά τα βιβλία, αντί να πρέπει να τα αγοράζει και να ψάχνει στο σπίτι του το σημείο που αναζητά;

Προσωπικά, αισθάνομαι ότι στον χώρο της Ελλάδας ο μεταφραστής είναι λιγάκι αφημένος στην τύχη του. Δεν υπάρχει ένα υποστηρικτικό πλαίσιο γύρω του. Η πρωτοβουλία της τίμησης ορισμένων ανθρώπων μέσω των μεταφραστικών βραβείων είναι σίγουρα θετική, αλλά μοιάζει κι αυτή σαν σταγόνα στον ωκεανό, κι ύστερα όλα πάλι ξεχνιούνται. Επειτα, υπάρχουν και τόσες άλλες ανάγκες, πέραν της προβολής και της ηθικής ικανοποίησης, ανάγκες καθημερινής επιβίωσης, που, δυστυχώς, οι οικονομικές συνθήκες της δουλειάς δεν έχουν τη δυνατότητα να καλύψουν. Θα ήθελα πραγματικά να μπορώ να βασίζομαι αποκλειστικά στη μεταφραστική μου δουλειά χωρίς να χρειάζεται να αναζητώ άλλους τρόπους οικονομικής στήριξης.

Δεν θα ήθελα βέβαια σε καμία περίπτωση ο χώρος που μου δόθηκε να μετατραπεί σε βήμα γκρίνιας, γιατί η μεταφραστική δουλειά, πέρα από τις πρακτικές δυσκολίες της, είναι μια γοητευτική απασχόληση που κάποιες φορές αποζημιώνει πολλές ελλείψεις. Το βιβλίο του Τζον Μπάνβιλ Η τριλογία των Επαναστάσεων, που μετέφρασα για τις εκδόσεις Κέδρος, ήταν μια σπάνια εμπειρία. Δεν έχει κανείς την τύχη να έρχεται αντιμέτωπος με κείμενα τόσο σπάνιας δύναμης και ομορφιάς κάθε μέρα. Δεν ήταν απλώς ένα βιβλίο που μετέφρασα, ήταν ένα βιβλίο παίδευσης. Μορφώθηκα, μπήκα σε κόσμους που δεν γνώριζα, και θαύμασα το εύρος των ιστορικών και επιστημονικών γνώσεων, τη σαγηνευτική αφήγηση, τη σκιαγράφηση των χαρακτήρων, την αμίμητη απόδοση των ανθρώπινων διαστάσεων, και της αιώνιας προσπάθειας του ανθρώπου να υπερβεί τα γήινα όριά του. Θαύμαζα τη γραφή και το πλέξιμο της ιστορίας σε κάθε σελίδα, και ειλικρινά ελπίζω ότι το ίδιο συνέβη ή θα συμβεί και σε σας, αν έχετε ή πρόκειται να διαβάσετε αυτό το βιβλίο.

Θέλω να ευχαριστήσω τις εκδόσεις Κέδρος, που μου έδωσαν το εισιτήριο γι' αυτό το ταξίδι, την κα Sine Riisager, πολιτιστική ακόλουθο της πρεσβείας της Δανίας, για τη μετάφραση κάποιων όρων στη δανέζικη γλώσσα, και την κα Αννα Κανάκη για την πολύτιμη βοήθειά της στους λατινικούς όρους.

Κλείνοντας, θέλω να στείλω ένα μεγάλο ευχαριστώ στον σύντροφό μου, Παναγιώτη, ο οποίος μου έμαθε ότι τίποτε δεν είναι ακατόρθωτο, όσο πιστεύεις και αγαπάς. Ισως η μεγαλύτερη επανάσταση να είναι αυτή.

Χριστίνα Πηγή Κουτρουμπά

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Στη στήλη
Το βάρος και η χάρη των λέξεων
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ανέκδοτος Ψυχάρης
Ηλία Λάγιου, πράξεις και πειράματα
Στην καρδιά του (σύγχρονου αφρικανικού) σκότους
Η ξεχωριστή περίπτωση του Γιώργου Ζαμπέτα
Ιστορίες ακροτελεύτιων ημερών
Η ανακάλυψη της Ν. Υόρκης
Ορίζεται ο ποιητής; Υπάρχει μέθοδος;
Το αποκλίνον νόημα του κόσμου
Ενα πρόβλημα στην καρδιά της Μεταφυσικής
Βάκχες: Η ανθρώπινη ψυχή σε διαμάχη με τον εαυτό της
Ο φόβος της μετριότητας
Εκκλήσεις τώρα
Οι θησαυροί της μοναξιάς
Η επανάσταση των ταπεινών και η ελευθερία του καλλιτέχνη
Οι αρπαγείσες περιουσίες των Εβραίων της Ελλάδας
Οι ιστορικές εκδόσεις Δ.Ν.Παπαδήμα
Συνομιλώντας με τυπογραφία και πνεύματα της πέτρας
Διαιρεμένη σελίδα και διχασμένος εαυτός
Από τις 4:00 στις 6:00
Η μηχανή του χρόνου στο τραγούδι
Tom Petty
Άλλες ειδήσεις
Περί «καταραμένων ποιητών»
Εβδομάδα ποίησης στο Bacaro
Η περιπέτεια των χειρογράφων του Walter Benjamin και πώς επέζησε το πρώτο ποίημα επί δεκαετίες