Έντυπη Έκδοση

Θα επηρεάσει η κρίση τα εξώφυλλα και την εμφάνιση των βιβλίων;

Ο Νάσος Δετζώρτζης μού μιλούσε, σχεδόν μυθικά, για τους αδελφούς Ταρουσόπουλους στο Φάληρο· ο Κάρολος Τσίζεκ αποκαλυπτικά για το τυπογραφείο του Νικολαΐδη στη Θεσσαλονίκη και πολλοί για τον χαρισματικό Φιλιππόβλαχο και το φιλόξενο στέκι των Κειμένων του στη Μαυρομιχάλη.

Ανέκαθεν με γοήτευαν οι άνθρωποι που φρόντιζαν το κέλυφος των κειμένων, που σχεδίαζαν την εικόνα του λόγου. Σήμερα, που τα βιβλία μιας χρήσεως έχουν εδραιωθεί στη συνείδηση του μέσου αναγνώστη, κάποιοι επιμένουν ακόμη στη χειροτεχνική τυπογραφία ή καλλιέπεια των βιβλίων. Βέβαια υπάρχουν κι αυτοί που διασταυρώνουν δεξιοτεχνικά την παραδοσιακή τυπογραφία με το σύγχρονο ψηφιακό βλέμμα (κάποιοι μάλιστα εξ αυτών δημιουργώντας σχολή ή τεχνοτροπία). Υπάρχουν και οι νεότεροι, που με γούστο και επαγγελματισμό -είτε εργάζονται σε εκδοτικούς οίκους είτε αυτόνομα- εκφράζονται μέσα από μια πιο διεθνή και αδέσμευτη εικαστική γλώσσα. Ειδική κατηγορία αποτελούν οι εικονογράφοι -συνήθως ζωγράφοι-, που μεταφέρουν την αμιγώς εικαστική εμπειρία τους στο «τελάρο» του βιβλίου.

Η παρούσα σειρά φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει τάσεις και διαθέσεις του σχεδιασμού αλλά και της εικονογράφησης βιβλίου, όπως αυτές αποτυπώνονται στη βιβλιαγορά μας. Δεκαοχτώ πρόσωπα απαντούν σε άτυπα ερωτήματα, όπως: Η εικόνα προοικονομεί το κείμενο; Το ερμηνεύει; Το σχολιάζει; Ενίοτε αυτονομείται από αυτό; Τελικώς ένα εξώφυλλο λογοδοτεί στον αναγνώστη ή στο κείμενο; Μήπως ύστερα από μια μακρά εικονολατρία εξωφύλλων επιστρέφουμε σε πιο άδειες και σιωπηλές επιφάνειες;

Δεκαοχτώ πρόσωπα που, έτσι κι αλλιώς, αδράχνουν το βλέμμα μας στους πάγκους των βιβλιοπωλείων και διαμορφώνουν την όψη της ανάγνωσης, ανοίγουν σε κοινή θέα το δημιουργικό εργαστήρι τους.

Ο σχεδιαστής εξωφύλλου διαβάζει την περίληψη του βιβλίου το οποίο καλείται να εικονογραφήσει. Ενδεχομένως συζητά με τον συγγραφέα, τον μεταφραστή, τον επιμελητή, τον εκδότη. Και μετά πρέπει να αποφασίσει. Κάποιες φορές, μπορεί, ίσως και πρέπει, να χρησιμοποιεί εικαστικό σε απόλυτη αντιστοιχία με το κείμενο. Κλασική περίπτωση οι βιογραφίες. Αλλοτε, κι αυτό αποτελεί ενδιαφέρουσα πρόκληση, προσπαθεί να εικονογραφήσει με έμμεσο τρόπο την ατμόσφαιρα, το πνεύμα ενός βιβλίου. Ο σχεδιαστής επιλέγει εικαστικό που δεν προαναγγέλλει ευθέως το περιεχόμενο του κειμένου, επιτρέπει συνειρμούς και μόνο στο τέλος, αφού ο αναγνώστης κλείσει πια το βιβλίο, φανερώνονται οι προθέσεις του και κρίνεται η επιλογή του.

Αυτή η επιλογή βεβαίως δεν είναι απολύτως ελεύθερη. Ο σχεδιαστής έχει συνέχεια στο μυαλό του ότι το βιβλίο δεν είναι μεν ένα προϊόν σαν όλα τα άλλα, δεν παύει όμως να είναι και προϊόν. Ο σχεδιαστής καλείται να ικανοποιήσει και τις αισθητικές αναζητήσεις του, σε συνάρτηση βέβαια πάντοτε με το κείμενο, αλλά και να προσελκύσει τους αναγνώστες. Γι αυτό και ο σχεδιαστής πρέπει με τις επιλογές του να εκπέμπει μηνύματα προς αυτούς τους αναγνώστες, προτρέποντάς τους, μέσω του εξωφύλλου, να ρίξουν μια ματιά στο βιβλίο.

Παράλληλα, ο σχεδιαστής ρίχνει μια ματιά στους πάγκους των βιβλιοπωλείων. Τι κάνουν οι συνάδελφοι του; Μπαίνει και στο Ιντερνετ. Τι τάσεις επικρατούν στο εξωτερικό; Ποιο είναι το κλίμα που διαμορφώνεται; Οι περισσότεροι εκδοτικοί οίκοι στην Ελλάδα δίνουν μεγάλη σημασία στην αισθητική εμφάνιση των βιβλίων τους ακολουθώντας το παράδειγμα του πρωτοπόρου Σταύρου Πετσόπουλου της Αγρας. Θα έλεγα πως μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερις γενικές τάσεις.

Η πρώτη ακολουθεί τους κανόνες της παραδοσιακής τυπογραφίας με λιτά και κομψά εξώφυλλα. Υπηρετείται με συνέπεια και υψηλό γούστο από εκδότες-τυπογράφους. Αλλά η υποταγή σε μια παράδοση, όσο σημαντική κι αν είναι, δεν επιτρέπει να δοκιμάζονται νέοι τρόποι. Εγώ τουλάχιστον θέλω να πιστεύω, ψευδαίσθηση έστω, ότι κάπως, κάτι δημιουργώ.

Η δεύτερη τάση αφορά τα λεγόμενα ευπώλητα βιβλία. Ακολουθεί το αγγλοσαξονικό μοντέλο των μαζικών εκδόσεων, με έντονα χρώματα, αδιάφορα εικαστικά, στερεότυπη χρήση γραμματοσειρών κ.λπ. Η αισθητική υποχωρεί και επικρατεί η ανάγκη να δοθεί το μήνυμα προς το ενδιαφερόμενο κοινό πως το βιβλίο που βλέπει μπροστά του περιλαμβάνεται ή θα βρεθεί σύντομα στη λίστα των ευπώλητων.

Η τρίτη, η κλασική πλέον τάση που επικρατεί και στην οποία κατατάσσω και τον εαυτό μου, ακολουθεί το πρότυπο της σύγχρονης ευρωπαϊκής -κυρίως γερμανικής- εκδοτικής παραγωγής. Δίνει βάρος στην ποιότητα των εικαστικών που επιλέγει, πειραματίζεται με μέτρο, παίζει με το μέγεθος και το είδος των γραμματοσειρών καθώς επίσης και με την ποιότητα και το είδος του χαρτιού που θα χρησιμοποιηθεί.

Η τέταρτη τάση, από νεότερους κυρίως γραφίστες, επιδιώκει την πρόκληση, χρησιμοποιεί με μάλλον επιθετικό τρόπο τα χρώματα και τις γραμματοσειρές, εισάγει στοιχεία από το ντιζάιν, τα γκράφιτι και τη διαφήμιση. Το αισθητικό αποτέλεσμα είναι συνήθως ενδιαφέρον. Ωστόσο, ίσως για εμπορικούς λόγους, οι εκδοτικοί οίκοι σαν να μετανιώνουν για την τόλμη τους και σύντομα επιστρέφουν, με λίγες εξαιρέσεις, σε πιο συντηρητικές λύσεις.

Επιρροές βέβαια δέχεται ο σχεδιαστής και από το γενικότερο καλλιτεχνικό περιβάλλον. Και από τις εκθέσεις ζωγραφικής, αλλά και από τον κινηματογράφο, τη φωτογραφία, το θέατρο... Εχω συγκεντρώσει φωτογραφίες από παραστάσεις θεατρικών έργων και σκέφτομαι πως θα είχε ενδιαφέρον να τις χρησιμοποιήσω κάποτε για μια σειρά εξωφύλλων. Τώρα που είπα σειρά εξωφύλλων αναρωτιέμαι γιατί έχω σχεδιάσει ελάχιστες σειρές και προτιμώ κάθε φορά να παίζω με τη φόρμα. Ισως για να μη βαριέμαι. Ισως γιατί το κάθε εικαστικό που επιλέγω επιβάλλει τον τρόπο που αυτό θα χρησιμοποιηθεί.

Κατά καιρούς πειραματίστηκα με λιτά, μινιμαλιστικά εξώφυλλα, είτε περιορίζοντας το εικαστικό και αυξάνοντας τη γυμνή επιφάνεια είτε καταργώντας τελείως το εικαστικό. Δεν νομίζω πως οι λύσεις μου άρεσαν πάντοτε. Ισως, βέβαια, να μην ήταν επιτυχείς. Ωστόσο, επιστροφή στην τυπογραφική λιτότητα, αν υπάρξει, θα υπαγορευθεί όχι για λόγους αισθητικής, αλλά για λόγους οικονομικής λιτότητας. Τα απλά, γυμνά εξώφυλλα έχουν κατά πολύ μειωμένο κόστος...

Θα επηρεάσει, λοιπόν, η κρίση τα εξώφυλλα και την εμφάνιση των βιβλίων;

Κύριε Φάις, σας προτείνω ν' ανοίξετε μια νέα συζήτηση.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη:Ιουλίτα Ηλιοπούλου
Οδυσσέας Ελύτης - 100 χρόνια από τη γέννησή του
Κριτική βιβλίου
Ολα στη φύση μοιάζουν σοφά
Το Εθνικό θέατρο και οι αρχαίοι τραγικοί
Ο Παπαδιαμάντης ως μεταφραστής
«Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί»
Εύληπτη κοινωνική μελέτη
Το απολωλός πρόβατο
Οψεις της ανάγνωσης
Θα επηρεάσει η κρίση τα εξώφυλλα και την εμφάνιση των βιβλίων;
Λεξικό
Αναγωγή στις ρίζες!
Η Τρίτη Ανάγνωση
Ανίχνευση της ελληνικότητας
Από τις 4:00 στις 6:00
Τα ποτάμια... γυρίζουν πίσω στη μουσική
Ο βασιλιάς συνθέτης των Pink Floyd
Άλλες ειδήσεις
Ο μετρ
Διαδικτυακό εικονοστάσιο
Ο John Lennon και ο Δρόμος
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού