Έντυπη Έκδοση

Η πλήρης έκδοση των Προσωκρατικών φιλοσόφων

«Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί»

Η.Diels, W. Kranz

Οι προσωκρατικοί: Οι μαρτυρίες και τα αποσπάσματα

μτφρ.: Βασίλειος Α. Κύρκος, Ευτέρπη Σ. Φλόκα

επιμέλεια: Βασίλειος Α. Κύρκος

εκδόσεις Δημ. Παπαδήμα, σ. 804, ευρώ 69,23

Η μνημειώδης πλήρης έκδοση των αποσπασμάτων των Προσωκρατικών φιλοσόφων, που ακολούθησε τη σπάνια φιλολογική δουλειά των κλασικών φιλολόγων Diels και Kranz, εμφανίστηκε και στην ελληνική γλώσσα σε μια ιδιαίτερα επιμελημένη προσπάθεια των εκδόσεων Δ.Ν. Παπαδήμα. Καθώς η παρούσα έκδοση αποτελεί αφορμή για ακόμα μια προσέγγιση των πρώτων φιλοσόφων που εμφανίστηκαν στη δυτική παράδοση, ανακαλύπτει κανείς πως η σκέψη των Προσωκρατικών παραμένει ακμαία και σφριγηλή, καθώς ο κοσμολογικός και οντολογικός στοχασμός τους μπορεί να τροφοδοτεί τη σκέψη της εποχής μας με έναν επίκαιρο και σύγχρονο τρόπο που ελάχιστα έχει αξιοποιηθεί.

Η ρήση «Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί» του Ηράκλειτου είναι μία από τις πολλές και ιδιαίτερα σκοτεινές αποφάνσεις που ο μεγάλος φιλόσοφος άφησε ως παρακαταθήκη στους μεταγενέστερους. Καθώς οι ρήσεις του Ηράκλειτου εισπράττονται ως επτασφράγιστες αλήθειες, για τις οποίες πολύ δύσκολα κανείς μπορεί να πει κάτι ξεκάθαρο όσο και να αντιληφθεί τι πραγματικά εννοούσε ο μεγάλος φιλόσοφος, πολλοί στοχαστές αφορμώνται απ' αυτές σε έναν ιδιαίτερα γόνιμο στοχασμό. Η απόφανση «Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί» (στα νέα ελληνικά: η φύση αρέσκεται στο να κρύβεται) θέτει στο προσκήνιο, μεταξύ άλλων, το πρόβλημα του «μη όντος», του «ανύπαρκτου» και του «κρυμμένου», για τα οποία πολλά έχουν ειπωθεί, αλλά ποτέ αυτά δεν παύουν να προκαλούν στους στοχαστές ιδιαίτερη αμηχανία. Μιλώντας πιο συγκεκριμένα, θα λέγαμε πως ο χώρος του «μη όντος» προσεγγίζεται επιτυχέστερα αν ακολουθήσει κανείς «τον δρόμο» που οδηγεί σ' αυτό.

Ο Πλάτων, ο Καρτέσιος και η θερματοποίηση της Αβύσσου

Καθώς με τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα περνάμε σε μια νέα φάση της φιλοσοφικής σκέψης, παρακολουθούμε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον το πώς εμφανίζεται και πώς κωδικοποιείται το ανορθολογικό στοιχείο αλλά και το στοιχείο του χαώδους και του αβυσσαλέου στο έργο του μεγάλου μαθητή τού Σωκράτη, πράγμα που δείχνει, σ' έναν βαθμό τουλάχιστον, και τον τρόπο που αυτά τα στοιχεία κληροδοτούνται και στους μεταγενέστερους. Στον διάλογο Παρμενίδη -διάλογος κομβικός για το πλατωνικό έργο- επιχειρείται μια εξιχνίαση της δυναμικής του νοητού μέσα από την έκθεση μιας σειράς υποθέσεων. Οι υποθέσεις του διαλόγου -θέση και αντίθεση- φωτίζουν τη σχέση του «Ενός με τα πολλά», καθώς μέσα από την περιπέτεια «της Εννοιας» ο Πλάτων εκπονεί, «κρυπτογραφικά», ούτε λίγο ούτε πολύ, ένα πρόγραμμα της δυτικής μεταφυσικής. Η ανόρθωση των εννέα υποθέσεων του διαλόγου -«η εκδίπλωση του απόλυτου», κατά τον Χέγκελ- καταλήγει σε απορία μέσα από την επικίνδυνη αναρρίχηση της σκέψης στο απόκρημνο έδαφος του τόπου των ιδεών: ούτε λίγο ούτε πολύ, κωδικοποιείται η πορεία την οποία ακολουθεί η σκέψη, υπόρρητα, κατά τη συγκρότηση και παγίωση της έννοιας (της κατοπινής εγελιανής Begriff). Ο δύσβατος τούτος δρόμος, τον οποίο αναγκάζεται ν' ακολουθήσει η σκέψη, στιγματίζει την επώδυνα παγιωμένη «Εννοια», το τελικό αποτέλεσμα, με ένα χαρακτηριστικό: τον «ρηγματώδη» χαρακτήρα της. Η μέθοδος που ακολουθεί ο μεγάλος έλληνας στοχαστής είναι ενδεικτική της φύσης τής όλης προσπάθειας: οι διατυπωνόμενες υποθέσεις -θέση και αντίθεση- μοιάζουν με «πύργους μετέωρους» μέσα στο χάος της απουσίας κάθε δυνατής βεβαιότητας· ανάμεσα στην κάθε θέση και στην κάθε αντίθεσή της ανοίγεται όχι μόνον η άβυσσος της αμφιβολίας αλλά και η Αβυσσος του ενδεχόμενου αφανισμού του κάθε έλλογου όντος, που θ' αποφασίσει να οριοθετήσει την ύπαρξή του με την πραγματικότητα των εννοιών. Στον διάλογο Παρμενίδης η θέση και η αντίθεσή της διατυπώνονται αντινομικά: η μια ακυρώνει την άλλη αλλά και από μόνες τους, η θέση και η αντίθεση (βασικά το πρώτο ζεύγος του διαλόγου, που δίνει και το στίγμα της προσπάθειας), κρύβουν μέσα τους την αντινομία. Το εγχείρημα του Πλάτωνα, να δομήσει την πραγματικότητα του νοητού, πέρα από τον διαλεκτικό χαρακτήρα του, θεματοποιεί την Αβυσσο μέσα σε αυτή καθεαυτήν την Εννοια, δίχως να αφήνει καμιά αμφιβολία για τη φύση του υλικού, με το οποίο θα καταπιαστούν οι μεταγενέστεροι.

Ο θεμελιωτής της νεότερης σκέψης Καρτέσιος δείχνει να έχει απόλυτη επίγνωση της κατάστασης. Η βεβαιότητα της συνείδησης για τον εαυτό της, όχι μόνον αμφισβητείται, αλλά κλονίζεται συθέμελα από την «υπερβολική αμφιβολία»: το υποκείμενο των Μεταφυσικών Στοχασμών, όχι μόνο «ρίχνεται στην Αβυσσο» που ανοίγει η αμφιβολία, μα ακόμα και ως cogito (σκέφτομαι άρα υπάρχω) θα περπατήσει στο σκοτάδι, κινδυνεύοντας αδιάλειπτα από αφανισμό. Αν η καρτεσιανή εμπειρία της «κατάκλησης της πραγματικότητας» αφήνει το υποκείμενο απογυμνωμένο από τα άλλα χαρακτηριστικά του, πέραν αυτού της σκέψης, προετοιμάζοντας μια νεωτερικότητα σφραγισμένη από τον δεσποτισμό του ορθού και, τελικά, εργαλειακού Λόγου, τούτη η πραγματικότητα στιγματίζεται ανεξίτηλα, τώρα πια, όχι από την αμφιβολία, μα από την αέναα υποδηλωνόμενη «απουσία θεμελίου». Η βεβαιότητα της συνείδησης για τον εαυτό της «πατάει» πάνω στη μερικότητα της εμπειρίας καθώς και στον «κίνδυνο του αφανισμού» που βίωσε κατά τη βύθισή της στο σκοτάδι, δεδομένα που εγγράφονται στο σώμα του υποκειμένου ως γενετικό του χαρακτηριστικό. Καθώς και όσον αφορά τον Πλάτωνα αλλά και όσον αφορά τον Καρτέσιο η ύπαρξη της Αβύσσου παραπέμπει άμεσα σ' έναν χώρο απογυμνωμένο από νοήματα, ας δούμε λίγα πράγματα για τη φύση του «μη όντος».

Η πραγματικότητα του μη όντος

Στον διάλογο Σοφιστής ο Πλάτων καταπιάνεται με μια σειρά από προβληματισμούς, στους οποίους δίνει τη σφραγίδα τής, πλέον, ώριμης και βαθυστόχαστης ματιάς του, ένα σημείο από τα πολλά που απασχολούν τον Πλάτωνα στον εν λόγω διάλογο είναι και η φύση του «θατέρου» - σε άλλη διατύπωση: του «μη όντος». Λέει λοιπόν ο Πλάτων σχετικά: εκεί που ορίζω ένα πράγμα (ένα δεδομένο), ορίζω μαζί μ' αυτό «άπειρα μη όντα». Λέω: αυτό είναι ένα τραπέζι· είναι, άραγε, καρέκλα; Οχι. Είναι κρεβάτι; Οχι. Είναι μήπως ένας σκύλος; Και πάλι όχι. Συνεχίζοντας μ' αυτό τον τρόπο, δίπλα στο ένα τραπέζι που έχω, γεννιούνται «άπειρα μη όντα» -το μη ον είναι λοιπόν «κατά πάντα όντα διεσπαρμένον» και είναι αδελφό του όντος, του υπαρκτού πράγματος. Από την άλλη πλευρά, το μη όν δεν μπορούμε να το ψάξουμε κάπου, αυτό καθεαυτόν· είναι παιδί της δυνατότητας της γλώσσας να αρνείται.

Πολλούς αιώνες αργότερα ο Μάρτιν Χάιντεγκερ θα αναψηλαφήσει το πρόβλημα του «μη όντος» (του μηδενός, κατ' αυτόν) με έναν αρκετά πρωτότυπο τρόπο. Δίπλα στο μηδέν ο Χάιντεγκερ καταπιάνεται και με τη ρήση του Ηράκλειτου «Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί» διαχωρίζοντάς την όμως σ' έναν βαθμό από το πρόβλημα του μηδενός.

Το μηδέν, για τον Χάιντεγκερ, δεν είναι «ο κενός χώρος» του Λευκίππου - ο άδειος από το οτιδήποτε χώρος. Το μηδέν «μηδενίζεται», βιώνεται από τον άνθρωπο ως μηδέν· ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ον που γνωρίζει πως θα πεθάνει· μπροστά σ' ετούτη την εμπειρία βιώνει αγωνία κατά την οποία τού εμφανίζεται το μηδέν. Μόνον ο άνθρωπος νιώθει αγωνία και μόνον ο άνθρωπος μηδενίζει το μηδέν - το κάνει κάτι τις πραγματικό.

Καθώς, λοιπόν, το μηδέν, αποκαλύπτεται μέσα στο βίωμα της αγωνίας, αυτό καθεαυτόν δεν είναι κάτι που υπάρχει ανεξάρτητα από τον άνθρωπο, μα σχετίζεται με το φαινόμενο του Κόσμου καθώς και με αυτό τούτο το Είναι. Το μηδέν, κατά τον γερμανό φιλόσοφο, «είναι το έτερον του όντος, είναι το πέπλο τού Είναι»· «Το Είναι μηδενοποιεί - ως Είναι». «Το Είναι προβάλλει αρχικά ως μηδέν, επειδή η σύγχρονη εποχή, που είναι χαμένη στα όντα, ζει μέσα στην πλήρη λήθη του Είναι» (Μάρτιν Χάιντεγκερ, Επιστολή για τον ανθρωπισμό, Ροές, Εισαγωγή, σ. 16). Ετσι, φτάσαμε στο κομβικό σημείο της Χαϊντεγκεριανής κατασκευής. Το Είναι αυτό καθεαυτόν, η προϋπόθεση κάθε όντος και κάθε ύπαρξης, είναι στην υπερδισχιλιετή ιστορία της δυτικής μεταφυσικής ξεχασμένο. Η ανθρωπότητα ζει στην πραγματικότητα των όντων και στην προσωρινότητα των όντων, λησμονώντας αυτό το ίδιο το Είναι. Ο γερμανός στοχαστής αναρωτιέται: μήπως αυτή τη μοίρα του Είναι και της φιλοσοφίας είχε αντιληφθεί ο Ηράκλειτος όταν έλεγε: Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί; Εμείς, διαφοροποιούμενοι από τούτη τη στάση θα εκθέσουμε μια άλλη προβληματική. *

(Το β' μέρος στο επόμενο φύλλο)

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ολα στη φύση μοιάζουν σοφά
Το Εθνικό θέατρο και οι αρχαίοι τραγικοί
Ο Παπαδιαμάντης ως μεταφραστής
Εύληπτη κοινωνική μελέτη
Το απολωλός πρόβατο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη:Ιουλίτα Ηλιοπούλου
Οδυσσέας Ελύτης - 100 χρόνια από τη γέννησή του
Κριτική βιβλίου
Ολα στη φύση μοιάζουν σοφά
Το Εθνικό θέατρο και οι αρχαίοι τραγικοί
Ο Παπαδιαμάντης ως μεταφραστής
«Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί»
Εύληπτη κοινωνική μελέτη
Το απολωλός πρόβατο
Οψεις της ανάγνωσης
Θα επηρεάσει η κρίση τα εξώφυλλα και την εμφάνιση των βιβλίων;
Λεξικό
Αναγωγή στις ρίζες!
Η Τρίτη Ανάγνωση
Ανίχνευση της ελληνικότητας
Από τις 4:00 στις 6:00
Τα ποτάμια... γυρίζουν πίσω στη μουσική
Ο βασιλιάς συνθέτης των Pink Floyd
Άλλες ειδήσεις
Ο μετρ
Διαδικτυακό εικονοστάσιο
Ο John Lennon και ο Δρόμος
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού