Έντυπη Έκδοση

Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού

(Συνέχεια από το προηγούμενο φ. 646) Αυτό το νέο κράτος θα προέλθει από ανθρώπους που έχουν διαπαιδαγωγηθεί με βάση την αντίληψη μιας νέας φυσικής αγωγής, που ο Ρουσό ονομάζει «αρνητική παιδαγωγική», διότι περιορίζεται μόνο στο ν' αποτρέπει, και που εκθέτει στον Αιμίλιο.

 Οι καλύτεροι δάσκαλοι και οδηγητές του παιδιού είναι τα φυσικά του ένστικτα, οι πρώτες εντυπώσεις του, τα αυθόρμητα συναισθήματά του, οι άμεσες αποφάσεις του. Τούτα θα πρέπει να υποβοηθηθούν από τον παιδαγωγό για ν' αναπτυχθούν· δεν πρέπει να καταπιεσθούν, όπως συμβαίνει στην παραδοσιακή εσφαλμένη παιδαγωγική. Ο παιδαγωγός θα επεμβαίνει μόνο για να προστατεύσει το παιδί από βλαβερές επιρροές, έτσι ώστε θ' αποφεύγονται τα ελαττώματα και οι πλάνες, και όχι για να του μεταδώσει κανόνες και γνώσεις. Ο Ρουσό παρακολουθεί ακολούθως το παιδί στη σταδιακή ανάπτυξή του και για κάθε στάδιο καθορίζει επακριβώς τον χαρακτήρα της διαπαιδαγώγησης έως την ηλικία των 20 ετών, οπότε ο νέος και η νέα ενσωματώνονται στο κράτος της Volonte Generale.

Τα έργα του Ρουσό άσκησαν μεγάλη επιρροή τόσο πάνω στους πρωτεργάτες της επανάστασης όσο και πάνω σε μεταγενέστερους διανοητές και παιδαγωγούς.

Για τη θεμελίωση της φυσικής θρησκείας χρειάστηκε η υπόθεση ότι η ανθρώπινη φύση είναι παντού και πάντοτε μία και η αυτή. Αλλά αυτή η υπόθεση έγινε κάτω από την επιρροή του πνεύματος των φυσικών επιστημών, οι οποίες γνωρίζουν σταθερούς και αμετάβλητους νόμους που διέπουν τα αντικείμενά τους. Το αν το ίδιο ισχύει και για την ανθρώπινη φύση, δεν είχε ελεγχθεί, δηλαδή δεν είχε ερευνηθεί το αν η υπόθεση αυτή μπορεί να στηριχθεί από τα εμπειρικά δεδομένα. Αυτό τον έλεγχο ανέλαβε ο Χιουμ, και το συμπέρασμα των ερευνών του κατέρριψε εκείνη την υπόθεση. Η ανθρώπινη φύση εμφανίστηκε στον Χιουμ κατά βάθος ως χαώδης κυκεώνας ενστίκτων και ορμέμφυτων· το έλλογο και το διατεταγμένο αποκαλύφθηκαν ως επιφανειακά φαινόμενα. «Το έλλογο», λέει ο Χιουμ στην Πραγματεία για την ανθρώπινη φύση, «είναι (...) ο δούλος των παθών και δεν μπορεί ν' αποκτήσει άλλο λειτούργημα από το να τα υπηρετεί και να υπακούει σ' αυτά».

Οι ανθρώπινες ροπές, από τις οποίες απορρέουν οι πράξεις και στις οποίες αναφέρονται οι αξιολογικές κρίσεις, είναι αφ' ενός τέτοιες που τείνουν προς ό,τι είναι ευχάριστο και ωφέλιμο για το ίδιο το άτομο, είναι δηλαδή εγωιστικές, είναι αφ' ετέρου τέτοιες που εκδηλώνουν, μεταξύ άλλων συναισθημάτων, συμπάθεια για τους συνανθρώπους, είναι αλτρουιστικές. Σ' αυτή τη συμπάθεια έγκεινται και τα συναισθήματα για την κοινωνία και το κράτος. Αυτή η συμπάθεια δεν προέρχεται λοιπόν από το έλλογο, αλλά από το ένστικτο. Σ' αυτήν εκδηλώνονται οι κοινωνικές αρετές, που τυγχάνουν της γενικής επιδοκιμασίας επειδή αποδεικνύονται ωφέλιμες για την κοινωνία. Δεν ενέχουν καθεαυτό αξία, αλλά την αποκτούν μόνον επειδή αναφέρονται στην «Public utlity». Τούτο αποδεικνύεται από το γεγονός ότι χάνουν την αξία τους σε κοινωνίες μέγιστου πλούτου καθώς επίσης και σ' εκείνες μέγιστης φτώχειας. Αυτές οι αρετές όμως αντισταθμίζονται από τον εγωισμό του ανθρώπου ως ατόμου, ο οποίος έχει την τάση ν' απειλεί τη σταθερότητα της κοινωνίας. Από το γεγονός αυτό, καθώς και από το άλλο, των εξωτερικών κινδύνων της χώρας, γεννήθηκε η ανάγκη της δημιουργίας του κράτους και των νομικών θεσμών. Η διατήρηση του κράτους και των θεσμών για μεγάλο χρονικό διάστημα γέννησε, με τη σειρά της, την έξη και μ' αυτήν το αυτονόητο της ύπαρξης κράτους και έννομης τάξης· από την άλλη, ο προσανατολισμός του ατόμου προς την ιδιοτέλεια δημιουργεί μιαν αφετηρία διαμεσολάβησης ιδιωτικών και δημόσιων συμφερόντων, διότι όταν ο άνθρωπος ως άτομο ενεργεί, χρειάζεται τη βεβαιότητα ότι τα κοινωνικά δεδομένα είναι εχέγγυα. Κράτος και έννομη τάξη παρέχουν λοιπόν αυτή την εγγύηση στις ενέργειες των προσώπων.

Ο κυκεώνας των ορμέμφυτων του βάθους της ανθρώπινης φύσης είναι η πηγή και της θρησκείας. Η έρευνα των απαρχών της δείχνει ότι σ' αυτές δεν υπάρχουν ούτε θεωρησιακά ούτε ηθικά περιεχόμενα. Οι πηγές των πρώτων θρησκευτικών παραστάσεων και των αξιωματικών αρχών της πίστης είναι ένστικτα και πάθη, και σε τούτα παραμένουν ριζωμένες και σ' όλη την περαιτέρω εξέλιξη της θρησκείας. Τη θρησκεία γέννησαν οι ισχυρές θυμικές κινήσεις του φόβου και της ελπίδας, ο φόβος των υπερφυσικών δυνάμεων και η επιθυμία του φοβισμένου να τις εξευμενίσει. Αυτά τα δύο πάθη παραμένουν καθοριστικά για τη θρησκεία μέχρι σήμερα. Στην περαιτέρω εξέλιξη της θρησκείας όμως προστέθηκε και ένα τρίτο στοιχείο: η κολακεία, με την οποία η θεότητα ανυψώθηκε σε απόλυτη τελειότητα και στην οποία αποδόθηκαν όλο και μεγαλειωδέστερα κατηγορήματα. «Αν αποθεωρήσουμε την πορεία της θρησκείας στους περισσότερους λαούς και σ' όλες σχεδόν τις εποχές», γράφει ο Χιουμ, στη «Φυσική ιστορία της θρησκείας», «αν ελέγξουμε τα θρησκευτικά αξιώματα που ίσχυσαν πράγματι στον κόσμο, τότε θα μπορέσουμε δύσκολα να πεισθούμε ότι αυτά ήταν κάτι άλλο από τις πυρετικές ονειροφαντασιώσεις αρρώστων. (...) Δεν υπήρξε θεολογικός παραλογισμός, ακόμη και ο πιο μεγάλος, που να μην έτυχε υπεράσπισης ενίοτε από άνδρες οξύτατης διάνοιας και ύψιστης πνευματικής καλλιέργειας. Δεν υπάρχουν θρησκευτικές επιταγές, ακόμη και οι πιο αυστηρές, που να μη βρήκαν οπαδούς μεταξύ των πιο φιλήδονων και των πιο αχρείων ανθρώπων. (...) Το όλον του κόσμου είναι ένα αίνιγμα, ένα ανεξήγητο μυστήριο. Αμφιβολία, αβεβαιότητα, αποχή από κρίσεις είναι το μόνο συμπέρασμα, στο οποίο μπορεί να μας οδηγήσει η πιο οξεία και πιο εμπερισταστωμένη έρευνα αυτού του ζητήματος». Η εποχή του Διαφωτισμού κλείνει με τη φιλοσοφία του Καντ. Αυτό το κλείσιμο είναι τόσο επικύρωση όσο και αναίρεσή της. Οι γραμμές που θ' ακολουθήσουν ελπίζω να κάμουν σαφές πού έγκειται το ένα και πού το άλλο. Οι κεντρικές ιδέες που ο 18ος αιώνας κληροδότησε στον Καντ και που αυτός κράτησε, είναι το έλλογο και η πρόοδος: η πρόοδος του έλλογου στην ιστορία. Αυτή η θέση συνεπάγεται σιωπηρώς την αναγνώριση της ύπαρξης ενός τελικού σκοπού της ιστορικής προχώρησης (τη διαπίστωση ότι τούτο είναι εκκοσμίκευση του θρησκευτικού χιλιασμού, απλώς υπαινίσσομαι, αλλά δεν αναπτύσσω). Αυτή η ορθολογιστική και τελεολογική πεποίθηση εκφράζεται ρητώς στην καντιανή φιλοσοφία της ιστορίας. Μ' αυτή την καθοδηγητική ιδέα ο Καντ «διαβάζει» ξανά τη Γένεση, όπως το είχε κάμει ο Πίκο στην Αναγέννηση, όμως τώρα πάλι αλλιώς. «Ο αναγνώστης θ' ανοίξει τα φύλλα εκείνου του γραπτού μνημείου (Γεν. κεφ. β'-ς') και θα εξετάσει αν ο δρόμος που πήρε η φιλοσοφία με τις έννοιες συμπίπτει μ' εκείνον που μαρτυρεί η ιστορία». Ως έλλογο ον ο άνθρωπος μιλά και σκέφτεται, εκφράζει τη λογικότητά του αρχικά με τον ένστικτο, «μ' αυτή τη φωνή του Θεού». Το έλλογο όμως διευρύνει αυτόνομα την πηγαία ανάγκη τροφής σε βουλιμία και την οδηγεί στο προπατορικό αμάρτημα, στην αυθυπόστατη οργάνωση της ατομικής ζωής. Το επακόλουθο είναι «φόβος και αγωνία» ως ο τρόπος, με τον οποίον ο άνθρωπος βιώνει τη απεραντοσύνη του Σύμπαντος. Η πρώτη ηθική δύναμη που εκδηλώνεται με το φύλλο συκής, συμφολίζει τη βούληση να κυριαρχηθεί η γενετήσια ορμή για να επιβληθεί το ήθος. Ο άνθρωπος ανυψώνεται πάνω απ' όλα τα άλλα όντα με το πλέγμα της κυριαρχίας, του μόχθου, της μέριμνας και της στοχαστικής προσδοκίας των μελλούμενων. Μ' αναφορά και πάλι στη Γένεση ο Καντ βλέπει τη σύνταξη των απαρχών της πολιτισμένης κοινωνίας στην αντίθεση βοσκών και γεωργών.

Ο Καντ συμφωνεί με τον Ρουσό στο ότι με την πρόοδο του πολιτισμού αυξάνουν τα εσωτερικά και εξωτερικά βάσανα του ανθρώπου. Ο άνθρωπος ρέπει μεν προς την ευδαιμονία, όμως η κοινωνική τελειοποίηση του πολιτισμού γίνεται σε βάρος της ατομικής ευδαιμονίας· ο άνθρωπος επιθυμεί μεν την ομόνοια, όμως η Ιστορία χρησιμοποιεί την έριδα και τον πόλεμο ως μέσα προαγωγής του πολιτισμού· η πλειονότητα της ανθρωπότητας παραμένει σε μια κατάσταση απεχθούς εργασίας και ελάχιστων απολαύσεων, για να μπορέσει μια μειονότητα να καλλιεργήσει τις επιστήμες και τις τέχνες και ν' αναπτύξει τις απαιτούμενες δεξιότητες γι' αυτά τα έργα: ο πολιτισμός δημιουργεί ανισότητα. Η Δύση δημιούργησε τον άνθρωπο ενδεέστερο από τα άλλα όντα, αφού αυτά με τα ένστικτα και τα άλλα φυσικά εφόδιά τους είναι επαρκώς εφοδιασμένα για τη ζωή για την οποία προορίζονται. Ο άνθρωπος όμως αναγκάστηκε να συγκροτήσει κοινωνικές ομάδες για ν' αντισταθμίσει τη φυσική του ατέλεια και να επιβιώσει. Και με τούτο είναι το μόνο ον που έχει ιστορία. Η αξία της Ιστορίας όμως δεν μπορεί ν' αποτιμηθεί από τη συμβολή της στην εξασφάλιση της ευδαιμονίας, διότι δεν την εξασφαλίζει· θα πρέπει ν' αποτιμηθεί βάσει άλλου κριτηρίου, και τούτο είναι η συνεισφορά της στη διαπαιδαγώγηση του ανθρώπου. Διά της ιστορικής προόδου πραγματώνεται στην κοινωνική πραγματικότητα η απόλυτη οντότητα του έλλογου. Τούτος ο τελικός σκοπός της ιστορίας μπορεί να συλληφθεί μόνο διά του υπερβατολογικού διαλογισμού δηλ. a priori, δεν μπορεί να βιωθεί από το άτομο διά των γεγονότων της ιστορικής εμπειρίας, τ.έ. a posteriori. Ομως μέσα στην ιστορία το άτομο βιώνει τη δύναμη του ελλόγου ως απόλυτη ελευθερία της βούλησης. Και αυτή η ελευθερία λαμβάνει σάρκα και οστά διά της «ακοινώνητης κοινωνικότητας του ανθρώπου, δηλ. διά της ροπής του να εισέλθει στην κοινωνία, που είναι συνδεδεμένη με τη διαρκή αντίσταση, η οποία συνεχώς απειλεί να διασπάσει την κοινωνία». Η υπερνίκηση του ανταγωνισμού αυτών των ροπών μέσα στην πολιτικά οργανωμένη κοινωνία μπορεί να επιτευχθεί μόνο με την τελειοποίηση των συνταγμάτων των κρατών και με την τελική ηθικοποίηση της ανθρωπότητας διά μέσου μιας μακράς πορείας προς την ίδρυση μιας παγκόσμιας συνομοσπονδίας, που θα καταργήσει βαθμιαία τόσο τον πόλεμο όσο και την «ακοινώνητη κοινωνικότητα». *

(Η συνέχεια και το τέλος στο επόμενο φύλλο)

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη:Ιουλίτα Ηλιοπούλου
Οδυσσέας Ελύτης - 100 χρόνια από τη γέννησή του
Κριτική βιβλίου
Ολα στη φύση μοιάζουν σοφά
Το Εθνικό θέατρο και οι αρχαίοι τραγικοί
Ο Παπαδιαμάντης ως μεταφραστής
«Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί»
Εύληπτη κοινωνική μελέτη
Το απολωλός πρόβατο
Οψεις της ανάγνωσης
Θα επηρεάσει η κρίση τα εξώφυλλα και την εμφάνιση των βιβλίων;
Λεξικό
Αναγωγή στις ρίζες!
Η Τρίτη Ανάγνωση
Ανίχνευση της ελληνικότητας
Από τις 4:00 στις 6:00
Τα ποτάμια... γυρίζουν πίσω στη μουσική
Ο βασιλιάς συνθέτης των Pink Floyd
Άλλες ειδήσεις
Ο μετρ
Διαδικτυακό εικονοστάσιο
Ο John Lennon και ο Δρόμος
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού