Έντυπη Έκδοση

Τέχνες & Πολιτισμός

Επί σκηνής

  • Η εικονοκλαστική εικόνα

    Η φεστιβαλική πραγματικότητα με τις πολλές και ενδιαφέρουσες -και σίγουρα όχι παραδοσιακές- παραστάσεις της φέρνει και πάλι στο προσκήνιο την παντοδυναμία της εικόνας σε συνδυασμό με την υποχώρηση του λόγου.

    Τα πολυμέσα και οι νέες τεχνολογίες εισβάλλουν πράγματι στη σκηνή, αποτελώντας πλέον αναγκαία όσο και βαρύνοντα σημασιακά στοιχεία της.

    Παρ' όλα αυτά, η συζήτηση (και η διαμάχη) περί επικράτησης του λόγου ή της εικόνας στο θέατρο μοιάζει παρωχημένη. Ισως, μάλιστα, να στερείτο εξ αρχής αντικειμένου. Διότι αυτό που δημιουργεί πραγματική πρωτοπορία στο θέατρο δεν έχει σχέση με το ποιος από τους δύο τρόπους επικοινωνίας πρέπει να υπερτερεί αλλά με το κατά πόσο αυτός συμβάλλει ή όχι στην αλλαγή του τρόπου θέασης του κόσμου.

    Η πραγματική τέχνη δεν αναπαριστά την πραγματικότητα αλλά δημιουργεί τη δική της πραγματικότητα, την οποία εγγράφει πάνω στην ήδη υπάρχουσα πραγματικότητα. Πρόκειται για το δίδαγμα που η μοντέρνα τέχνη αποκόμισε από την ιδεολογία του σουρεαλιστικού κινήματος κατά την τρίτη δεκαετία του 20ού αιώνα. Κίνημα που βάλλει κατά της γλώσσας και της συνυφασμένης με αυτήν σκέψης διεπόμενης από τον καρτεσιανό ορθολογισμό. Αντιπροτείνει την ανακάλυψη και αποδοχή της άλλης πραγματικότητας, αρκεί να διευρυνθεί ο τρόπος θέασης των πραγμάτων, έτσι ώστε λέξεις ή εικόνες να σημαίνουν πολλές αλήθειες ταυτόχρονα. Γι' αυτό και πίσω από τις ακόμα και πλέον «ρεαλιστικές» σουρεαλιστικές εικόνες υπάρχει η άρνηση της καταδηλούμενης σημασίας και η ανάδειξη μιας νέας. Η εικόνα δημιουργείται για να αναιρεθεί.

    Ο Ρομέο Καστελούτσι που είδαμε φέτος, πρώτη φορά στην Ελλάδα, στο Φεστιβάλ Αθηνών με την τριλογία του εμπνευσμένη από τη «Θεία Κωμωδία» του Δάντη, καταφεύγει στη δημιουργία σκηνικών εικόνων που αποβλέπουν στην αφύπνιση του βλέμματος του θεατή αλλά και συγχρόνως να τον παγιδέψουν στο παιχνίδι του είναι και του μη είναι.

    Το «Καθαρτήριο» ανέδειξε με τον καλύτερο τρόπο τη διττή λειτουργία της εικόνας που παγιδεύει στην αληθοφάνειά της τον θεατή. Πρώτον, η αναπαράσταση ενός καθ' όλα αξιοπρεπούς αστικού σπιτιού ακυρώνεται από τη βιαιότητα του βιασμού του μικρού αγοριού από τον πατέρα. Δεύτερον, το γεγονός του μη αναπαριστώμενου επί σκηνής βιασμού σε συνδυασμό με κάποια στοιχεία-δείκτες του σκηνικού δημιουργούν αμφιβολίες ως προς την πραγματικότητα του συμβάντος. Η πραγματικότητα της εικόνας έχει πάντοτε δύο όψεις.

    Απομακρύνοντας τα δραματικά πρόσωπα από τη σκηνή, εντός του ρεαλιστικού σκηνικού δρα, προβαλλόμενος πάνω σε αυτό, μέσα σε αυτό, μόνος ο γραπτός λόγος, «αφηγούμενος» το λόγο των απόντων προσώπων. Ενας λόγος-εικόνα που αυτόματα ακυρώνει τη διάκριση οπτικού και λεκτικού. Η απουσία σκηνικής δράσης εκμεταλλεύεται τη δομή της αρχαίας τραγωδίας, όπου τα βίαια γεγονότα διαδραματίζονται εκτός σκηνής, αόρατα για τους θεατές. Εδώ, ο άδειος από δράση αλλά και ήχους σκηνικός χώρος αναιρείται και ανασημασιοδοτείται από τον κάθε θεατή ξεχωριστά, ο οποίος προβάλλει πάνω του έναν άλλο χώρο: εκείνον της απούσας δράσης, με τον τρόπο που ο καθένας μπορεί να τον φανταστεί. Ετσι, η εικόνα του ρεαλιστικού σκηνικού αναδιαρθρώνεται φαντασιακά σε πολλές εικόνες τις οποίες εγγράφουν πάνω της ταυτόχρονα οι θεατές της ακυρώνοντας τον όποιο ρεαλισμό της.

    Ο Καστελούτσι είναι από τους δημιουργούς εκείνους που δίνοντας βαρύτητα στην πλαστικότητα της θεατρικής σκηνής χρησιμοποιεί την εικόνα για να δείξει τη σχετικότητα της αναπαράστασής της. Δίνει τα κλειδιά για να αναγνωστεί το μη αληθές του μηνύματός της. Αποβλέποντας έτσι στο να δημιουργήσει μια νέα οπτική συνείδηση και μια διαφορετική θέαση του κόσμου. Να μάθουμε να βλέπουμε ουσιαστικά εκείνο που κοιτάζουμε.

    Ο Δ. ΤΣΑΤΣΟΥΛΗΣ είναι κριτικός θεάτρου, αναπληρωτής καθηγητής Σημειωτικής του Θεάτρου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συναυλίες
Ποιοι λύνουν και δένουν
Χορός
Ο χημικός του χορού
Συνέντευξη: Μελίνα Τανάγρη
Η Μελίνα στη χώρα του χιπ-χοπ
Συνέντευξη
Michel le Grand!
Κινηματογράφος
Το αντάρτικο της ελληνικής οθόνης
Συνέντευξη: Πολ Σρέιντερ
«Σήμερα έχουμε μόνο δράση και εφέ»
Μόδα
Ο ράφτης του σινεμά
Θέατρο
Οι αναμνήσεις δεν έγιναν καπνός
Γάμος με τα όλα του
Ψωμί, έρωτας, ελευθερία
Συνέντευξη: Αμος Γκιτάι
«Η αισιοδοξία είναι μονόδρομος»
Ενάλιες Αρχαιότητες
Βυθισμένες πολιτείες
Εικαστικά
Τα αντικείμενα του πόθου
Βιβλίο
Ο θάνατός της η ζωή του
Υπερπαραγωγές στο χαρτί