Έντυπη Έκδοση

Τέχνες & Πολιτισμός

Ιδέες Τάσεις

  • Η ουτοπία της μετάφρασης

    «Ο Φούνες ήταν σχεδόν ανίκανος να έχει γενικές, πλατωνικές ιδέες. Οχι μόνο τού ήταν δύσκολο να καταλάβει πως το γενικό σύμβολο σκύλος περικλείει τόσα ανόμοια και ανισομεγέθη άτομα αλλά και τον ενοχλούσε πως ο σκύλος των τρεις και δεκατέσσερα λεπτά (ιδωμένος από πλάγια) μπορούσε να έχει το ίδιο όνομα με τον σκύλο των τρεις και τέταρτο (ιδωμένο από μπρος)». (Μπόρχες, Φούνες ο Μνήμων)

    Αυτό σημαίνει πως η ταυτότητα των πραγμάτων μάς ξεφεύγει, γλιστράει έξω από την αντίληψή μας. Η πιο μικρή μετακίνηση, η πιο ασήμαντη διαφορά, η πιο ελαφριά αμυχή, η πιο αδιόρατη πτύχωση στην κρούστα που τα καλύπτει ισοδυναμεί με την αλλοίωση και μεταμόρφωσή τους. Στη θεωρία της μετάφρασης, κατ' αναλογίαν, αυτό λέγεται σολιψισμός, πάει να πει αδυναμία να αιχμαλωτίσουμε την ξένη λέξη σε όλες τις σημασιολογικές αποχρώσεις και να την αποδώσουμε στην οικεία μας ή κάποια άλλη γλωσσική δυναμική. Ανεπάρκεια που καλύπτει όλη την γκάμα του μεταφραστικού άθλου; Οχι υποχρεωτικά, υποστηρίζουν ορισμένοι, αφού κάποιες δονήσεις στη γλωσσική παλμική ένταση μπορούν να αφομοιωθούν από τον αντίστοιχο γραμματοσυντακτικό κώδικα. Τι γίνεται όμως στις περιπτώσεις που χάσκουν αγεφύρωτες; Οταν, για παράδειγμα, οι Αργεντινοί «γκαούτσο» διαθέτουν πάνω από 200 λέξεις για το τρίχωμα των αλόγων ή όταν οι Ινδιάνοι της ερήμου δεν γνωρίζουν την έννοια της σποράς, παρά μόνο την εμφύτευση του σπόρου και την προστασία από τα έντομα, τα τρωκτικά και τη βροχή; Δεν είναι, άρα, ακατάληπτη γι' αυτούς η παραβολή του καλού σπορέα; Ωστόσο, δεν είναι οι εξόφθαλμες αυτές εθνολογικές και πολιτισμικές αποκλίσεις που καθιστούν τη μετάφραση όμηρο στην αναπαλλοτρίωτη και αναπόδοτη αξία της λέξης, αλλά και οι δυσκολίες που ανιχνεύονται μέσα σε κάθε διαγλωσσικό σύστημα. Γράφει ο Στάινερ: «Το πληροφοριακό γενικό πλαίσιο οποιασδήποτε φράσης στη Μαντάμ Μποβαρί του Φλομπέρ, για παράδειγμα, βρίσκεται στην ίδια παράγραφο, στο κεφάλαιο που την περιβάλλει, στο μυθιστόρημα ολόκληρο. Βρίσκεται όμως και στην κατάσταση της γαλλικής γλώσσας, στον χρόνο και στον τόπο του Φλομπέρ, στη λειτουργία της γαλλικής κοινωνίας, στην ιδεολογία κ.λπ.». Καίρια παρατήρηση που δείχνει όχι μόνο την αυτοδυναμία της γλώσσας, αλλά και την αναφορική ταυτόχρονα διάστασή της. Γιατί η γλώσσα, όταν δεν ενσωματώνει τον σύνθετο ιστό της εμπειρικής πραγματικότητας, απαγχονισμένη και ενταφιασμένη στο κενοτάφιο του κειμένου, δεν είναι παρά ένα εύρημα σε ένα αποστειρωμένο φορμαλιστικό παιχνίδι. Επιστρέφω στον Φλομπέρ, όπως υποδεικνύει ο Στάινερ. Σε μια παράγραφο όπου αποτυπώνεται ανάγλυφα η θλιβερή, γκρίζα, ανούσια και πνιγηρή ζωή της Εμας Μποβαρί ο συγγραφέας σημειώνει: «Της φαινόταν πως όλη η πίκρα (amertume) της ζωής ήταν σερβιρισμένη στο πιάτο της». Σ' αυτή τη λέξη συμπυκνώνεται όχι μόνο το αίσθημα της εξουθενωμένης γυναίκας στο καταθλιπτικό τοπίο μιας γαλλικής κωμόπολης, αλλά και η αποστροφή του Φλομπέρ για ό,τι πάει να κατακάτσει σε οριστικό σχήμα και απολιθωμένη ιδεολογία: η απέχθειά του για τον ηλίθιο αστό, τον άξεστο προλετάριο, τον επιτηδευμένο φιλότεχνο, για τις ετοιμοπαράδοτες σκέψεις, τα αποχυμωμένα λεκτικά στερεότυπα, για τον ρεαλισμό και τον ρομαντισμό, μία με άλλα λόγια κατά μέτωπον άρνηση που εκφράζει την ιδιοσυγκρασιακή δυσανεξία του. Την ίδια στιγμή η λέξη εκπέμπει τη δυσφορία μιας λογοτεχνικής πρωτοπορίας να επιβιώσει και να πλασαριστεί στα φιλολογικά σαλόνια, στην αριστοκρατική ελίτ και στα σουαρέ των εκφυλισμένων αστών. Σε ποιο μεταφραστικό δέκαθλο μπορεί να σταδιοδρομήσει ικανοποιητικά η λέξη amertume; Είναι πίκρα, απόγνωση, συμφορά, αδιέξοδο, δυσφορία, ανία, αποστροφή; Φυσικά το συναίσθημα της Εμας αποκρυσταλλώνεται στο σημαίνον της λέξης πίκρα. Ωστόσο, δεν παύει να αποστάζει όλη τη φιλτραρισμένη διαδρομή της, από τη λεξικολογική καταχώρισή της, την κοινόχρηστη καθιέρωσή της, την μπανάλ κατάχρησή της έως την εξεζητημένη ύφανσή της στον καμβά μιας στιλιστικής υπερβολής τύπου Υσμάν. Ποια απόλυτη μεταφραστική ευαισθησία θα ραμφίσει την ακριβή λέξη που μπορεί να καλύψει όλο το βάθος, το πλάτος και τους ιριδισμούς της πρωτότυπης; Η λέξη ενορχηστρώνει μέσα της όλους τους παλμούς των σημασιών που της ανήκουν, από τη ρίζα που καίει στο βάθος σαν μισοσβησμένο κάρβουνο έως τη λάμψη που θα της δώσει απροσδόκητα ένα ευαίσθητο χαμίνι της γειτονιάς.

    Επιπλέον, μεταφράζω σημαίνει ερμηνεύω: όχι μόνο τη λέξη, τη φράση και τις συνδηλώσεις της, αλλά ολόκληρο το κειμενικό σκηνικό και διάκοσμο, τον δραματουργικό κόσμο και περι-κόσμο, τον βίο του συγγραφέα και τον βιο-τόπο της δημιουργίας του. Απ' την άποψη αυτή πώς θα μεταφράσει κανείς τον Αμλετ, ξέροντας πώς είδε και σχολίασε ο Τζόις τον Σέξπιρ στον Οδυσσέα του; «Ο Ρόμπερτ Γκρην τον αποκάλεσε δήμιο της ψυχής, είπε ο Στίβεν. Δεν είναι τυχαίο ότι γεννήθηκε γιος χασάπη, ενός που χειριζόταν τον βαρύ μπαλτά και έφτυνε στις παλάμες του. Εννιά ζωές θυσιάζονται για τη μία του πατέρα του {...}. Οι Αμλετ που φοράνε χακί δεν διστάζουν να πυροβολήσουν (khaki Hamlets don't hesitate to shoot)».

    Δεν είμαστε εδώ μπροστά σε έναν ψυχαναλυόμενο Αμλετ, όπως το υπονόησε ο Φρόιντ, με το τραυματισμένο εγώ του, διλημματικό, αμήχανο, δειλό, ακρωτηριασμένο, βυθισμένο στο μούχρωμα της ενοχής που στον φόνο του βασιλιά από τον Κλαύδιο βλέπει τον δικό του αναβεβλημένο φόνο. Ο Αμλετ του Τζόις είναι σκληρός, αδίστακτος και ανυπότακτος, ενώ οι αμφίθυμοι μονόλογοί του μοιάζουν περισσότερο με γλωσσικούς ακκισμούς ενός ναρκισσευόμενου πρίγκιπα και λιγότερο με υπαρξιακές ενδοσκοπήσεις. Ποιος θα βρει τις μυστικές αντιστοιχίες των λέξεων; Δεν παραδοξολογώ: η πιο αυθεντική μετάφραση είναι αυτή που αναπαράγει πιστά το πρωτότυπο. Στη θεωρία πάντα! *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Μουσική
Το παιδί που... έφυγε με το μπάντζο
Θέατρο
Αύξηση του κατά κεφαλήν θεατρικού εισοδήματος
Κριτική θεάτρου
Ο Αριστοφάνης και η επιθεώρηση
Συνέντευξη Γρηγόρης Βαλτινός
Δεν ξέρω πολλούς που πήγαν κόντρα στη φύση ή το πεπρωμένο
Εικαστικά
Αέναη μεταμόρφωση τόπων και προσώπων
Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Ντοκουμέντα του Γιάννη Ρίτσου
Αρχιτεκτονική
Λαϊκή τέχνη και τουριστική αυτοχειρία
Συνέντευξη Αννα Κατερίνα Αντονάτσι
Η μόδα του Μποτσέλι είναι επικίνδυνη για την όπερα