Έντυπη Έκδοση

Τέχνες & Πολιτισμός

Βίοι και Πολιτείες

  • Φρεντ Χάλιντεϊ

    «Αποτύχαμε ν' αντιληφθούμε τα όρια της δυτικής ισχύος»

    Τι έχει αλλάξει στον κόσμο οκτώ χρόνια μετά την 11/9; Είναι σε χειρότερη κατάσταση, λέει ο Φρεντ Χάλιντεϊ, από τους κορυφαίους αναλυτές σε θέματα Μέσης Ανατολής. Γιατί; Διότι δεν αντιληφθήκαμε τον αληθινό στόχο της Αλ Κάιντα. Η επίθεση στη Νέα Υόρκη δεν είχε στόχο να πλήξει ούτε την Αμερική ούτε τον δυτικό πολιτισμό. Ο στόχος ήταν και είναι τα καθεστώτα της Μέσης Ανατολής

    Λίγοι γνωρίζουν τόσο καλά τις χώρες της Μέσης Ανατολής και του αναπτυσσόμενου κόσμου όσο ο Χάλιντεϊ. Ο 63χρονος Ιρλανδός καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο London School of Economics, που σήμερα μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα στο Λονδίνο και τη Βαρκελώνη, όπου διδάσκει στο Ινστιτούτο Διεθνών Σπουδών (IBEL), έχει ταξιδέψει κι έχει περάσει μεγάλα χρονικά διαστήματα σε χώρες του αναπτυσσόμενου κόσμου - συχνά, μάλιστα, ενώ βρίσκονταν σε περιόδους αναταραχής. Γνωστός για τη διεισδυτική ματιά, την ανεξαρτησία της σκέψης και την ευρύτατη γκάμα των γνώσεών του γύρω από την ιστορία και την κουλτούρα των κοινωνιών που μελετά, ο Χάλιντεϊ είναι ένας από τους πολυγραφότερους και πιο ενδιαφέροντες σχολιαστές της διεθνούς πολιτικής.

    Ο Χάλιντεϊ θεωρεί ότι η συζήτηση για την 11/9 όχι μόνο δεν έχει ολοκληρωθεί, αλλά δεν διεξάγεται στη βάση των σωστών ερωτημάτων. Το θέμα τελικά δεν είναι αν άλλαξε τον κόσμο, μου λέει, αλλά γιατί συνέβη. «Η 11/9 συγκλόνισε τον κόσμο, αλλά δεν τον άλλαξε. Ωστόσο άλλαξε τον τρόπο που η Αμερική βλέπει τον κόσμο, όπως είχε πει ο Μπους, με τον οποίο κανονικά δεν συμφωνώ. Ακόμη και με τον Ομπάμα, οι ΗΠΑ έχουν πιο δύσκολη σχέση τόσο με τη Μέση Ανατολή και τις μουσουλμανικές χώρες όσο και με τους συμμάχους τους. Και στο μεταξύ, δεν λύθηκε ούτε καν το πρόβλημα της τρομοκρατίας».

    Πόσο σοβαρή είναι σήμερα η απειλή της διεθνούς τρομοκρατίας;

    «Δεν είναι μεν καταλυτική, είναι όμως υπαρκτή. Και αυτό θα συνεχίσει για καιρό. Η Αλ Κάιντα παραμένει ισχυρή στο Αφγανιστάν και το Πακιστάν, έχει ανθρώπους και στο Ιράκ, τη Βόρεια Αφρική, το Σουδάν. Υποθέτω ότι κάθε δύο με τρία χρόνια θα επιχειρεί ένα χτύπημα σε κάποια δυτική χώρα. Ωστόσο ακόμη σημαντικότερο, κατά κάποιο τρόπο, είναι ότι κοιτώντας πίσω στην 11/9, εξακολουθούμε να απαντάμε το λάθος ερώτημα. Γιατί η 11/9 ήταν το προϊόν μιας πολύ ευρύτερης σύγκρουσης που βρισκόταν ήδη και βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Μιας σύγκρουσης για τον έλεγχο της εξουσίας σε μια σειρά από κράτη στην περιοχή της Μέσης Ανατολής και της Δυτικής Ασίας, μια σύγκρουση που γεωγραφικά εκτείνεται από το Πακιστάν και το Αφγανιστάν, τα παλαιστινιακά εδάφη, την Υεμένη και έως κάτω στη Σομαλία και το Σουδάν».

    Και γιατί επιλέχθηκε ως στόχος μια πόλη που βρίσκεται στην καρδιά του δυτικού κόσμου;

    «Είναι μεν μια σύγκρουση στο εσωτερικό του μουσουλμανικού κόσμου, αλλά την ίδια στιγμή είναι διεθνής γιατί στρέφεται ενάντια στις ΗΠΑ και τους συμμάχους της - αυτοί οι άνθρωποι θέλουν να ανατρέψουν τα καθεστώτα στο Ισραήλ, στην Αίγυπτο, την Αλγερία, στο Μαρόκο, θέλουν να ανατρέψουν τον βασιλιά της Σαουδικής Αραβίας, θέλουν να αποκτήσουν παντού τον έλεγχο. Τα τρομοκρατικά τους χτυπήματα δεν είναι ενέργειες κάποιων τρελών, αλλά προσεκτικά σχεδιασμένες κινήσεις με συγκεκριμένο πολιτικό στόχο. Ουδέποτε είχαν σκοπό να πλήξουν την αμερικανική κυβέρνηση ή να υπερασπιστούν το Ισλάμ στη Δύση, άσχετα από τη ρητορική τους. Επιδίωκαν να αποδυναμώσουν την Αμερική στο πλαίσιο μιας σύγκουσης που εκτυλίσσεται στη Μέση Ανατολή. Με αυτή την έννοια το κύριο μέτωπο δεν είναι ούτε το Μανχάταν ούτε η Μαδρίτη ούτε το Λονδίνο, αλλά η Μέση Ανατολή. Ταυτόχρονα είναι μια σύγκρουση ανάμεσα σε διαφορετικές θρησκευτικές και εθνοτικές ομάδες και ανάμεσα στους ηγέτες των χωρών αυτών και τους λαούς τους. Και πρέπει να πω ότι τα κινήματα αμφισβήτησης της εξουσίας, αλλά και οι ένοπλες οργανώσεις που διάκεινται εχθρικά προς τη Δύση και τους συμμάχους της είναι σήμερα πιο ισχυρά από ό,τι ήταν στις 11/9 του 2001».

    Σε τι φάση βρίσκεται αυτή η κρίση οκτώ χρόνια μετά την 11/9, με δεδομένη στο μεταξύ τη σημερινή κατάσταση στο Ιράκ και το Αφγανιστάν;

    «Είναι σαφές ότι οι Αμερικανοί αντιμετωπίζουν ήττα στο Ιράκ και το Αφγανιστάν, όπως είναι επίσης σαφές ότι η κρίση για την οποία μιλάμε έχει περάσει σε χειρότερη φάση. Το πρώτο λάθος των ΗΠΑ ήταν όχι τόσο ότι μπήκαν στο Αφγανιστάν όσο το ότι μπέρδεψαν την αρχική νίκη τους επί των Ταλιμπάν το 2001 με αληθινή νίκη -κάτι που ποτέ δεν έγινε. Κι έπειτα έκαναν τα πράγματα χειρότερα εισβάλλοντας στο Ιράκ. Δηλαδή χρησιμοποίησαν τον πιο καταστροφικό τρόπο για να αντιμετωπίσουν το βασικό ερώτημα που είναι «ποιος ελέγχει αυτές τις χώρες». Γιατί το έκαναν; Υπάρχουν πολλοί λόγοι - ένας είναι ότι επιδίωκαν να επιβάλουν ένα συγκεκριμένο τύπο φιλοδυτικού καθεστώτος στο Ιράκ και κατ' επέκταση σε άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής. Οχι μόνον απέτυχαν δραματικά, αλλά οι άνθρωποι στο Αφγανιστάν, το Ιράκ και άλλες χώρες της περιοχής τρέφουν ακόμη πιο αντιαμερικανικά αισθήματα απ' ό,τι στο παρελθόν. Δηλαδή αντιληφθήκαμε -εννοώ οι ΗΠΑ και η Ευρώπη- εντελώς εσφαλμένα όχι μόνο το πρόβλημα της τρομοκρατίας, αλλά και ένα ζήτημα πολύ σπουδαιότερο: το πώς επιδιώκουμε να επηρεάσουμε τις συγκρούσεις σε αυτές τις χώρες».

    Τι περιθώρια έχει ο δυτικός κόσμος να επηρεάσει τις εξελίξεις στις χώρες της Μέσης Ανατολής;

    Εισβάλλοντας στο Ιράκ, παρατηρεί ο Χάλιντεϊ, «αντιληφθήκαμε -εννοώ οι ΗΠΑ και η Ευρώπη- εντελώς εσφαλμένα όχι μόνο το πρόβλημα της τρομοκρατίας, αλλά και ένα ζήτημα πολύ σπουδαιότερο: το πώς επιδιώκουμε να επηρεάσουμε τις συγκρούσεις σε αυτές τις χώρες» Εισβάλλοντας στο Ιράκ, παρατηρεί ο Χάλιντεϊ, «αντιληφθήκαμε -εννοώ οι ΗΠΑ και η Ευρώπη- εντελώς εσφαλμένα όχι μόνο το πρόβλημα της τρομοκρατίας, αλλά και ένα ζήτημα πολύ σπουδαιότερο: το πώς επιδιώκουμε να επηρεάσουμε τις συγκρούσεις σε αυτές τις χώρες» «Εδώ καταλήγω σε ένα συμπέρασμα που δεν αρέσει σε κανέναν ούτε στη Μέση Ανατολή ούτε στην Αμερική ούτε στην Ε.Ε. - ότι η Δύση μπορεί να κάνει ελάχιστα πράγματα για να επηρεάσει την πορεία των συγκρούσεων σε αυτές τις χώρες. Μακάρι να μπορούσαμε να επιβάλουμε τη δημοκρατία και να εκπαιδεύσουμε όλους τους ανθρώπους στους θεσμούς της. Αλλά αυτό δεν πρόκειται ποτέ να συμβεί, γιατί οι άνθρωποι πάντα θα απορρίπτουν κάθε προσπάθεια να τους επιβληθεί ένα μοντέλο. Η αποτυχία μας ήταν η αποτυχία να αντιληφθούμε τα όρια της δυτικής ισχύος».

    Μπορεί παρ' όλα αυτά η Δύση να βοηθήσει προς την κατεύθυνση του εκδημοκρατισμού των αυταρχικών καθεστώτων;

    «Νομίζω ότι σε αυτές τις χώρες υπάρχουν πράγματα που οι άνθρωποι θέλουν από εμάς, αλλά όταν πάμε να επιβάλουμε ένα μοντέλο διακυβέρνησης, τότε θα υπάρχουν πάντα σοβαρές αντιδράσεις και βλέπετε πού μπορεί να καταλήξουμε. Η απόπειρα να επιβάλουμε τη δημοκρατία δεν ήταν απλώς μια καταστροφή, αλλά έγινε και μπούμερανγκ. Ας δούμε λοιπόν τι μπορεί να κάνει η Ευρώπη - η Ευρώπη, πρώτον, μπορεί να υψώνει τη φωνή της και να παίρνει πρωτοβουλίες σε περιπτώσεις παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως στην περίπτωση του Νταρφούρ. Δεύτερον, μπορεί να προσφέρει ένα μίνιμουμ οικονομικής βοήθειας σε περιοχές που έχουν υποστεί καταστροφές, όπως η Γάζα και το νότιο Σουδάν. Τρίτον, μπορεί να προσπαθήσει να περιορίσει τον αντίκτυπο αυτών των συγκρούσεων στο εσωτερικό της. Αλλά το πιο σημαντικό είναι άλλο: τη δημοκρατία την εξάγει μια χώρα όταν δίνει η ίδια το παράδειγμα μιας κοινωνίας δημοκρατικής και ευημερούσας, που καταπολεμά τη διαφθορά -αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο- και μεταχειρίζεται με ανθρωπιά και δικαιοσύνη τους μετανάστες. Υπάρχουν λοιπόν κάποια πράγματα που η Ευρώπη μπορεί να κάνει -μεταξύ των οποίων θα έπρεπε να είναι η ένταξη της Τουρκίας στην Ε.Ε.- αλλά υπάρχουν όρια. Για παράδειγμα, δεν μπορούμε να κάνουμε πολλά με το Ιράν ή με τη Χεζμπολάχ, όπως και κανείς δεν μπορεί να επιβάλει οτιδήποτε στους Ισραηλινούς και τους Παλαιστινίους, αφού για την ώρα κανένα από τα δύο μέρη δεν επιθυμεί τη λύση».

    Λέτε ότι δεν διαφαίνεται στον ορίζοντα η πιθανότητα λύσης της ισραηλινο-παλαιστινιακής σύγκρουσης; Ωστόσο ο Ομπάμα έχει δεσμευτεί να πιέσει και τις δύο πλευρές σε αυτή την κατεύθυνση.

    «Θαυμάζω πολύ τον Ομπάμα, θεωρώ ότι η εκλογή του ήταν μία από τις καλύτερες πολιτικές εξελίξεις που έχω ζήσει και εύχομαι να τα καταφέρει. Ωστόσο υπάρχει ένα όριο στο πόσα μπορεί να πετύχει και στο εσωτερικό της χώρας του και διεθνώς. Θα έλεγα ότι όσον αφορά την αραβο-ισραηλινή διένεξη, δεν μπορεί να κάνει πολλά, διότι ούτε οι Ισραηλινοί ούτε οι Παλαιστίνιοι είναι πρόθυμοι να κάνουν παραχωρήσεις. Ο Ομπάμα κάνει ήδη ό,τι μπορεί, αλλά νομίζω ότι υποσχέθηκε περισσότερα από όσα μπορεί να πετύχει. Πρόκειται για μια σύγκρουση ανάμεσα σε δύο εθνικές ομάδες και μπορεί να λυθεί μόνον αν υπάρξει τόσο ισχυρή και καλή ηγεσία και από τις δύο πλευρές όσο και εκείνες οι πρόθυμες πλειοψηφίες που απαιτούνται ώστε να στεριώσει οποιαδήποτε συμφωνία. Στην πραγματικότητα, η λύση του προβλήματος είναι πολύ απλή και γνωστή εδώ και πάρα πολύ καιρό. Δεν υπάρχει όμως η πολιτική ισχύς και το δημόσιο αίσθημα για να τη στηρίξουν».

    Οσο για το Αφγανιστάν, συμφωνείτε με την εκτίμηση ότι είναι χαμένη υπόθεση; Για τη μακροπρόθεσμη εξέλιξη της κατάστασης έχει νόημα η αποστολή κι άλλων δυτικών στρατευμάτων;

    «Αν τύχει να πετάξετε με αεροπλάνο πάνω από το Αφγανιστάν και κοιτάξετε κάτω, θα σκεφτείτε ότι εδώ χρειάζονται δύο εκατομμύρια στρατιώτες για να ελέγξουν ένα μέρος μόνο της χώρας. Είναι τέτοια η μορφολογία του Αφγανιστάν, οι χώρες με τις οποίες συνορεύει και ο βαθιά αποσταθεροποιητικός ρόλος που παίζει το εμπόριο των ναρκωτικών, ώστε όσες χιλιάδες άνδρες κι αν στείλει η Δύση πάλι δεν θα κάνει μεγάλη διαφορά. Αυτή η χώρα δεν γίνεται να κυβερνηθεί - μέχρι σήμερα ποτέ δεν κυβερνήθηκε στο σύνολό της. Οσο για την κυβέρνηση της Καμπούλ, αυτή είναι υπερβολικά διεφθαρμένη. Και η νέα αμερικανική πολιτική που στοχεύει να κερδίσει την υποστήριξη του αφγανικού πληθυσμού απευθυνόμενη στις καρδιές και το μυαλό τους, επίσης δεν θα έχει αποτέλεσμα. Στην πλειονότητά τους οι Αφγανοί θέλουν τους Αμερικανούς έξω από τη χώρα, τελεία. Αυτό κάποια στιγμή θα γίνει. Οι δυτικές δυνάμεις ηττήθηκαν στο Αφγανιστάν, όπως ηττήθηκαν και στο Ιράκ. Ηταν αναπόφευκτο; Δεν νομίζω. Νομίζω ότι η μεγάλη αλλαγή στο Ιράκ και το Αφγανιστάν ήρθε το 2003 και το 2004, όταν οι Πακιστανοί, που είναι και οι βασικοί υποστηρικτές των Ταλιμπάν, είδαν ότι οι Αμερικανοί δεν κατάφερναν να ελέγξουν την κατάσταση στο Ιράκ, ότι έχαναν το πλεονέκτημα της πρωτοβουλίας, και άρχισαν να εξοπλίζουν ξανά τους Ταλιμπάν - αλλά αυτή τη φορά με όπλα υψηλής τεχνολογίας, δημιουργώντας ένα είδος νεο-Ταλιμπάν. Εκείνο ήταν το σημείο καμπής. Από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα, δεν υπήρχαν πια πολλά που μπορούσε να κάνει κανείς».

    Ο Ούγκο Τσάβες χαρακτήρισε την εκλογή του Αχμαντινετζάντ «πολύ σημαντική για τους λαούς που αγωνίζονται για έναν καλύτερο κόσμο» Ο Ούγκο Τσάβες χαρακτήρισε την εκλογή του Αχμαντινετζάντ «πολύ σημαντική για τους λαούς που αγωνίζονται για έναν καλύτερο κόσμο» Κλείνουν είκοσι χρόνια από τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, ωστόσο έχετε γράψει ότι ο τρόπος σκέψης εκείνης της ιστορικής περιόδου εξακολουθεί να επηρεάζει σε πολύ μεγάλο βαθμό τον σύγχρονο κόσμο. Με ποιο τρόπο και με ποιες συνέπειες;

    «Υπάρχουν τρεις κυρίαρχες ιδέες που κληρονομήσαμε από την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, ιδέες που ενώ η Ιστορία απαξίωσε και οι οποίες κανονικά έχουν πεταχτεί στον σκουπιδοτενεκέ του Ψυχρού Πολέμου, παρ' όλα αυτά επιβιώνουν ακόμη στη δημόσια συζήτηση. Η πρώτη είναι η έννοια της παγκόσμιας αμερικανικής κυριαρχίας, του δικαιώματος που θεωρούν ότι έχουν οι ΗΠΑ να παρεμβαίνουν μονομερώς σε άλλα κράτη και ειδικά η αμερικανική κούρσα για πυρηνική υπεροχή. Η Αμερική αισθάνεται ότι βγήκε η νικήτρια από τον Ψυχρό Πόλεμο και ότι έχει το δικαίωμα να παίζει αυτόν τον ρόλο. Ακόμη και οι άνθρωποι του Ομπάμα, που είναι σαφώς πιο φιλελεύθεροι και προοδευτικοί, διατηρούν αυτή τη βεβαιότητα περί της αμερικανικής ηγεμονίας. Εχει ενδιαφέρον ότι στην ομιλία του στο Κάιρο, όταν ο Ομπάμα απευθύνθηκε στον μουσουλμανικό κόσμο, είπε ότι το Ισλάμ και οι ΗΠΑ μοιράζονται κοινές αξίες - και τι γίνεται με την Ευρώπη, για παράδειγμα; Το εννούσε με καλό τρόπο, αλλά και πάλι έπρεπε να αναφερθεί στις οικουμενικές αξίες.

    Στον δεύτερο σκουπιδοτενεκέ βρίσκεται η ιδέα που αφορά τις ηγετικές ελίτ, οι οποίες απαρτίζονται από πρώην στελέχη του Κομμουνιστικού Κόμματος και της Κα Γκε Μπε και σήμερα κυβερνούν τη Ρωσία, αλλά και τις περισσότερες από τις πρώην κομμουνιστικές χώρες. Αλλαξαν ύφος, απέκτησαν πιο αξιοσέβαστο προφίλ διεθνώς, αλλά εξακολουθούν να λειτουργούν με βάση το ίδιο διεφθαρμένο μοντέλο διακυβέρνησης, παραπλάνησης της κοινής γνώμης και λογοκρισίας όπως και την περίοδο του κομμουνισμού. Επίσης η Ρωσία διατηρεί ακόμη την αντίληψη ότι μπορεί να παρεμβαίνει στα εσωτερικά άλλων χωρών.

    Τέλος, στον τρίτο σκουπιδοτενεκέ βρίσκεται η ιδέα που σχετίζεται με το κίνημα της αντιπαγκοσμιοποίησης που γεννήθηκε στο Πόρτο Αλέγκρε. Ενώ συμμερίζομαι κάποιες από τις αγωνίες τους, λειτουργούν στη βάση ιδεών που διατηρούνται απαράλλαχτες από τα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου. Αποκηρύσσουν τον καπιταλισμό και τον ιμπεριαλισμό, αλλά στο όνομα τίνος πράγματος; Ποια εναλλακτική προτείνουν; Η εναλλακτική που υπονοείται είναι ο επαναστατικός σοσιαλισμός, δηλαδή αυτό ακριβώς το ιδεολογικό πρόγραμμα του 20ού αιώνα, το οποίο απέτυχε ολοκληρωτικά -δολοφόνησε εκατομμύρια ανθρώπους, κατέστρεψε οικονομίες χωρών και τις ζωές χιλιάδων ανθρώπων και δεν θα έπρεπε ποτέ να επιστρέψουμε σε αυτό. Δεν μπορείς να κάνεις κριτική και να μιλάς για την ελευθερία του ανθρώπου και τη χειραφέτηση των λαών αν δεν έχεις εμπεδώσει αυτό το μάθημα του περασμένου αιώνα. Στο επίπεδο των ηγετών κρατών που μετέχουν στο κίνημα της αντιπαγκοσμιοποίησης, ο Τσάβες, για παράδειγμα, ενστερνίζεται έναν εξαιρετικά χοντροκομμένο αντιιμπεριαλισμό και στο όνομα της αντιπαγκοσμιοποίησης κάνει συμμαχίες με τον Καντάφι, τον Αχμαντινετζάντ, τον Κάστρο, δικτάτορες όλοι τους. Προσπαθεί να κινητοποιήσει τις μάζες στη Βενεζουέλα ενάντια στο παλιό πολιτικό σύστημα, αλλά με μεθόδους ιδιαίτερα αυταρχικές, διεφθαρμένες και επιπλέον πολύ αντιπαραγωγικές - η οικονομία είναι χάλια».

    Εκτός από τον Τσάβες, πάντως, υπάρχουν πολλοί άνθρωποι στον δυτικό κόσμο που στέκονται στο πλευρό οργανώσεων όπως η Χεζμπολάχ. Πώς το εξηγείτε;

    «Ξέρω καλά και τον Λίβανο και τη Χεζμπολάχ, μάλιστα το 2004 είχα μακρές συζητήσεις με τον υπαρχηγό της. Λοιπόν η Χεζμπολάχ είναι μια εξαιρετικά αυταρχική, στυγνή, βάναυση οργάνωση. Ας μη λησμονούμε ότι εγκαινίασε τη δράση της στον Λίβανο στις αρχές του '80 δολοφονώντας αριστερούς διανοουμένους. Η Χεζμπολάχ έχει κάθε δικαίωμα να υποστηρίζει το εθνικό κίνημα των Παλαιστινίων, αλλά η ρητορική της για το Ισραήλ είναι εντελώς ρατσιστική. Το θεωρώ απαράδεκτο να υποστηρίζουν τη Χεζμπολάχ άνθρωποι που πιστεύουν στην ελευθερία και τη δικαιοσύνη. Είναι αληθινά αδιανόητο. Αυτή η άποψη, σύμφωνα με την οποία όποιος είναι εναντίον της Δύσης είναι καλός, είναι μέρος του τρίτου σκουπιδοτενεκέ». *

    Info:

    Τα πιο πρόσφατα ανάμεσα στα δεκαεπτά βιβλία του είναι το «The Middle East in International Relations: Power, Politics and Ideology», Cambridge University Press και «100 Myths about the Middle East», Saqi Books. Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία του «Η Αραβία χωρίς σουλτάνους», Στοχαστής και «Ο Κόσμος μετά το 2000», Καστανιώτης.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Μουσική
Το παιδί που... έφυγε με το μπάντζο
Θέατρο
Αύξηση του κατά κεφαλήν θεατρικού εισοδήματος
Κριτική θεάτρου
Ο Αριστοφάνης και η επιθεώρηση
Συνέντευξη Γρηγόρης Βαλτινός
Δεν ξέρω πολλούς που πήγαν κόντρα στη φύση ή το πεπρωμένο
Εικαστικά
Αέναη μεταμόρφωση τόπων και προσώπων
Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Ντοκουμέντα του Γιάννη Ρίτσου
Αρχιτεκτονική
Λαϊκή τέχνη και τουριστική αυτοχειρία
Συνέντευξη Αννα Κατερίνα Αντονάτσι
Η μόδα του Μποτσέλι είναι επικίνδυνη για την όπερα