Έντυπη Έκδοση

Θυμήσου, σώμα...

Τι είναι το ανθρώπινο σώμα; Ποιες ιδέες και συναισθήματα το καθορίζουν; Μια έκθεση με τίτλο «Σώμα και ψυχή. Εικόνες ανθρώπινων πλασμάτων από τέσσερις χιλιετίες», που φιλοξενείται στο Μουσείο για την Τέχνη και το Εμπόριο του Αμβούργου, επιχειρεί να εικονογραφήσει αυτές τις προαιώνιες ανησυχίες μέσα από 250 έργα τέχνης: γλυπτά, βιβλία, σπουδές γυμνών, πρωτότυπες φωτογραφίες, που χρονολογούνται από την αρχαιότητα ώς το τέλος του 20ού αιώνα.

«Τα τρία κορίτσια», φωτ. του Ερβινγκ Πεν (1976) «Τα τρία κορίτσια», φωτ. του Ερβινγκ Πεν (1976) Το ανθρώπινο σώμα έχει γίνει η πρώτη ύλη για την έμπνευση των καλλιτεχνών όλων των εποχών. Η γέννηση, η προσωπικότητα, τα πάθη, η ομορφιά, η μνήμη αλλά και ο θάνατος είναι ορισμένα μόνο από τα θέματα που προβάλλονται μέσα από τις εκθεσιακές ενότητες. Κι ο επισκέπτης καλείται να δει πώς εισπράττουν το φθαρτό σώμα και την αιώνια ψυχή οι διαφορετικές κοινωνίες, σε διαφορετικές εποχές.

Καμπύλες τότε και τώρα

* Οπως είναι φυσικό, η έκθεση αρχίζει με τη γέννηση του ανθρώπου. Το αιώνιο σύμβολο της μητρότητας, η νεαρή γυναίκα που κρατάει στην αγκαλιά της το παιδί ή το θηλάζει είναι παρούσα σε κάθε πολιτισμό. Από τις χριστιανικές εικόνες της Παρθένου ώς την Ισιδα, τη αιγυπτιακή θεα προστάτιδα της οικογένειας, που έχει στην αγκαλιά της τον Ωρο με το ανθρώπινο σώμα και το κεφάλι γερακιού. Για να φτάσουμε στο 1960 και στην καρέκλα Donna Up5 του ιταλού ντιζάινερ Γκετάνο Πέσκε, οι φόρμες της οποίας παραπέμπουν στις γυναικείες καμπύλες, με έμφαση στη γονιμότητα αλλά και τις φεμινιστικές κατακτήσεις.

* Τα ανθρώπινα πάθη βρίσκονται στο επίκεντρο της δεύτερης ενότητας. Βεβαίως όλα ξεκινούν από το προπατορικό αμάρτημα. Μας το θυμίζει το φιλντισένιο γλυπτό με τον Αδάμ και την Εύα που εξορίζονται από τον Παράδεισο, που ο Λέοναρντ Κερν φιλοτέχνησε γύρω στο 1650. Ο φόβος, η ενοχή, η εγκατάλειψη που αποτυπώθηκαν πάνω στα πρόσωπα των δυο αμαρτωλών βρίσκονται σε συμφωνία με την τάση του μπαρόκ να υπερτονίζει και να δραματοποιεί τα ανθρώπινα συναισθήματα.

Το πάθος εκφράζεται ακόμα μέσα από τις μούσες των καλλιτεχνών, όπως υπήρξε η Αλμα Μάλερ για τον Οσκαρ Κόκοσκα, με γιαπωνέζικα χειροτεχνήματα του 18ου αιώνα που διακρίνονται για το ερωτικό περιεχόμενό τους. Ακόμα και με τις εικόνες γυναικών, με έντονα σεξουαλικές αναφορές, του διάσημου γιαπωνέζου φωτογράφου Αράκι.

* Πάντα η εμφάνιση ενδιέφερε το ανθρώπινο είδος και το εξέφραζε είτε με επεμβάσεις πάνω στο σώμα (βαφές, τατουάζ) είτε στολίζοντάς το με ρούχα και κοσμήματα. Στους περισσότερους πολιτισμούς, η ομορφιά είχε σχέση με τα χαρακτηριστικά του προσώπου και του σώματος, ασχέτως εάν σε πιο πρόσφατες εποχές τονίστηκε η ομορφιά του μυαλού και της ψυχής. Ενα γλυπτό κομψοτέχνημα της νεοκλασικής περιόδου με τις Τρεις Χάριτες αντιπαρατίθεται στην έκθεση με μια φωτογραφία τριών αφρικανών γυναικών, «Τα τρία κορίτσια», (1967), του Ιρβιν Πεν, προβάλλοντας τις διαφορετικές αντιλήψεις για το ωραίο. Μια ξύλινη σκαλιστή γυναικεία φιγούρα του Εριχ Χέκελ, του 1912, γίνεται η νέα Αφροδίτη, με αδρά χαρακτηριστικά. Ακόμα και το κεφάλι ενός αγγέλου με την ανδρόγυνη φύση του και την άυλη υποστασή του γίνεται μια διαχρονική εικόνα θεϊκής ομορφιάς.

Μάσκες και παιχνίδια

* Το παιχνίδι στις πάμπολες εκδοχές του βοηθάει στην κοινωνικοποίηση του ανθρώπου που συμμετέχει σε γιορτές και τελετουργίες ή, αντιθέτως, για να σπάσει τους κανόνες. Από τις αρχαίες ελληνικές μάσκες θεάτρου ώς τις μάσκες του γιαπωνέζικου θεάτρου Νο και από τα χειροποίητα μεταλλικά αυτοκινητάκια, μέχρι τα πολεμοχαρή πιόνια του σκάκιου, τα παραδείγματα δεν τελειώνουν.

Ενα ακόμα παιχνίδι, αυτό των συγκρούσεων, εμπνέει τους καλλιτέχνες. Οι μυθολογικές συγκρούσεις δίνουν πλούσια τροφή στην Αναγέννηση: Ενα μαρμάρινο γλυπτό του 1516 του Κριστόφορο Σολάρι αναπαριστά τον Ηρακλή σε ηρωική στάση, εξυμνώντας τις μεγαλειώδεις νίκες του. Σε άλλα έργα τονίζεται η νίκη του καλού ενάντια στο κακό: Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ που διώχνει τον Σατανά και η αιώνια διαμάχη ανάμεσα στον Θεό και τον διάβολο είναι οικεία θέματα. Αυτή όμως η πύρρειος νίκη βασίζεται τόσο στη σωματική όσο στην πνευματική δύναμη.

Είδωλα σαν τον Χριστό

* Το πορτρέτο θεωρείται ότι απεικονίζει τα φυσικά χαρακτηριστικά του ατόμου, ενίοτε δε αποκαλύπτει την κοινωνική θέση, την προσωπικότητά του. Ο Γιόχαν Κασπάρ Λαβατέρ πήγε ακόμα πιο μακριά. Την περίοδο του Διαφωτισμού έκανε μια σειρά από σπουδές θέλοντας να καταδείξει τη σχέση που μπορεί να υπάρχει ανάμεσα στο σχήμα του κρανίου και στο μυαλό, τον χαρακτήρα και την εξυπνάδα. Μια σπουδή πορτρέτου του Ντάνιελ Σοντογέφσκι, ενός από τους πιο σημαντικούς γερμανούς εικονογράφους του 18ου αιώνα, αποτέλεσε αντικείμενο μελέτης για τους «φυσιογνωμιστές». Βεβαίως υπήρχαν και ακραίες θεωρίες, ότι συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του προσώπου αποκαλύπτουν εγκληματική προδιάθεση...

* Ο σεβασμός στη μνήμη των νεκρών επίσης διατρέχει όλους τους πολιτισμούς. Από τα αρχαία αιγυπτιακά φαγιούμ ώς τις εικόνες του Χριστού και σήμερα, στις φωτογραφίες λαϊκών ειδώλων. Από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι η «εικόνα» του Ερνέστο Τσε Γκεβάρα, με τον μπερέ, ο οποίος, όταν σκοτώθηκε μαχόμενος για τα ιδανικά του, αποτέλεσε σύμβολο επανάστασης αλλά και ανθρώπινης θυσίας.

* Ο θάνατος είναι αλληλένδετος με το φθαρτό ανθρώπινο σώμα. Αντικείμενα ταφής, από κοσμήματα μέχρι σκεύη οικιακής χρήσης, συνόδευαν τους νεκρούς στους αρχαίους πολιτισμούς στη μεταθανάτια ζωή τους. Το κρανίο επίσης είναι μια άμεση και επιβλητική έκφραση του θανάτου. Εμφανίζεται στη Μέση Ανατολή τον 9ο αιώνα π.Χ., τον Μεσαίωνα πάνω σε λειψανοθήκες και στην Αναγέννηση γίνεται σύμβολο της εφήμερης ανθρώπινης ζωής σε σύγκριση με την αθανασία της ψυχής. Ομως και ο σχεδιαστής μόδας Αλεξάντερ Μακ Κουίν εμπνεύστηκε από τους πειρατές για να σχεδιάσει κρανία πάνω σε μεταξωτά μαντίλια. Στην πιο νεανική εκδοχή του, πάντως, το κρανίο έγινε το σύμβολο της γκόθικ κουλτούρας. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Εικαστικά
Σχετικά θέματα: Εικαστικά
Μια ματιά, πολλές σκέψεις
Φλόγες απ' τους τοίχους
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Εικαστικά
Μια ματιά, πολλές σκέψεις
Φλόγες απ' τους τοίχους
Θυμήσου, σώμα...
Προσφορά της «Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας»
Ρομάντζο με τον Ιστγουντ
Κινηματογράφος
Ποιοι ήθελαν την κρίση
Πολιτική σε λευκό φόντο
«Οχι και 50! Είμαι μόνο 49»
Συνέντευξη: Μάικλ Γουιντερμπότομ
«Η βία βρίσκεται παντού»
Συνέντευξη: Μ. Γκουλέγκινα
Η σοπράνο που ταξιδεύει
Δοκιμασία για τα θεάματα
Η κρίση σηκώνει αυλαία
Θέατρο
Το αίνιγμα του Τσέχοφ
Μια σταρ στον «Βυσσινόκηπο»
Εκθεση
Τσολιά μου...
Αρχιτεκτονική
Τα λαϊκά διατηρητέα
Green Design Festival
Πράσινο, περισσότερο πράσινο
Προδημοσίευση
Πώς υπερασπίστηκα τον Μαντέλα
Βιβλίο
Μικρές Οδύσσειες
High infidelity
Από το "Εψιλον" της «Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας»
Η συνείδηση του οικολόγου